Rozumowanie prawnicze (ang. legal reasoning) – typ rozumowań praktycznych stosowanych w praktyce prawniczej i naukach prawnych. Cechą charakterystyczną rozumowaniach prawniczych jest ich zorientowanie na normy prawne oraz ich pragmatyczny charakterMaciej Koszowski, "Czy w prawie w ogóle myślimy?”, Edukacja Prawnicza nr 1/2017/2018, s. 5-6..
Rozumowania prawnicze stosowane są przy wykładni i sądowym i pozasądowym stosowaniu prawa (np. przy wydawaniu wyroku lub decyzji administracyjnej), udzieleniu porad prawnych i innych przypadkach przypisywania konkretnych skutków prawnych konkretnym stanom faktycznym. Obecne są one również przy dokonywaniu wykładni in abstracto, a więc bez związku ze stosowaniem prawa w konkretnych przypadkach.
Kwestią sporną jest na ile rozumowania prawnicze podlegają formalnym regułom, w szczególności logice formalnej (podejście formalistyczne), a na ile można je wiązać z tzw. logiką nieformalną (podejście antyformalistyczne). Poza schematami z zakresu logiki klasycznej lub do nich zbliżonymi w rozumowaniach prawniczych obecne są też argumenty i schematy wnioskowań znanych retoryce i teoriom argumentacyjnym. Przykładem sformalizowanego schematu rozumowania prawniczego jest sylogizm prawniczy, będący próbą implementacji w prawie rozumowania dedukcyjnego. Mniej sformalizowany charakter mają rozumowania z analogii i rozumowanie z zasad i ich ważenia (ang. balancing the countervailing principles).
Rozumowania prawnicze stanowią obecnie też przedmiot badań psychologii i neuronauk. Nauki te badają rozumowania prawnicze pod kątem tego, jak one przebiegają w rzeczywistość, m.in. na ile obecne w nich procesy mają charakter rozumowania racjonalnego, zwłaszcza pod względem przeprowadzania w prawie operacji na ogólnych regułach (dyrektywach wykładni pierwszego i drugiego stopnia, ogólnych zasadach i normach itp)Maciej Koszowski, "Czy w prawie w ogóle myślimy?”, Edukacja Prawnicza nr 1/2017/2018, s. 7., a na ile rozumowania intuicyjnego, zwłaszcza w zakresie podejmowania decyzji, którą z przeciwstawnych reguł (dyrektyw wykładni) należy się w danym przypadku posłużyć i oceniania materiału dowodowegoJoseph C. Hutcheson, "Judgment Intuitive. The Function of the Hunch in Judicial Decision", Cornell Law Review nr 14, s. 274-288 (1929).Maciej Koszowski, "Czy w prawie w ogóle myślimy?”, Edukacja Prawnicza nr 1/2017/2018, s. 7-9.,,. Rozumowanie prawnicze, wskutek przebywania prawników w szczególnym homogenicznym środowisku i specjalnej edukacji oraz biorącego się stąd specyficznego sprzężenia zwrotnego, jakie osadzone jest w ograniczonej pod względem możliwych instancji procedurze sądowej (ang. feedback), może prowadzić do odmiennych rezultatów niż odpowiadające mu rodzajowo rozumowanie u ludzi nie będących prawnikami,.
Rozumowanie prawnicze jest szczególne ze względu na środowisko, w jakim jest przeprowadzane, i ze względu na przymioty osób, które się nim posługują. Tak charakteryzuje je między innymi: brak możliwości weryfikacji na gruncie logicznym lub empirycznym jego wyników (za pomocą eksperymentu lub obserwacji albo wnioskowań dedukcyjnych, jakie w sposób obiektywny wskazywałyby na prawidłowość lub nieprawidłowość tych wyników), fakt, iż jest ono stosowane w praktyce przez osoby (sędziów, adwokatów, radców prawnych), które na ogół nie dysponują żadną szczególną wiedzą empiryczną i społeczną (nie są specjalistami z zakresu nauk technicznych, ekonomii, socjologii, politologii itp.) tudzież wiedzą na temat wyspecjalizowanych teorii, które by mówiły co jest dobre a co złe, lub co jest sprawiedliwe a co jest niesprawiedliwe, uzależnienie wagi jego wyniku od autorytetu osoby, która się nim posługuje (od tego, w jakim sądzie orzeka czy jest profesorem prawa lub znanym prawnikiem praktykiem), konieczność poprawiania przez nie (jego wyniki) niedostatków i niedoskonałości prawa - w tym w celu zapewnienia tego, żeby prawo było racjonalne, sensowne, pozbawione wewnętrznych sprzeczności i luk, spójne aksjologicznie, prowadziło do społecznie pożądanych rezultatów i nie nakładało na swoich adresatów obowiązków, które są fizycznie niewykonalne, lub jakie są moralnie nie do zaakceptowaniaZob. Maciej Koszowski, "Why Does Legal Reasoning Have to Be Unique?", The Indonesian Journal of International & Comparative Law nr 3/2016, s. 555-575..
Rozumowanie prawnicze różni się tym samym od rozumowania stosowanego w naukach empirycznych (przyrodniczych, aposteriorycznych), takich jak np. fizyka i biologia, oraz naukach formalnych (apriorycznych), takich jak logika formalna i matematyka, posiada też swoją specyfikę na tle rozumowań, do jakich na ogół sięga się w naukach społecznych i humanistycznych.
Przypisy
Bibliografia Hutcheson, J.C., "Judgment Intuitive. The Function of the Hunch in Judicial Decision", Cornell Law Review nr 14, s. 274-288 (1929). Koszowski, M., "Czy w prawie w ogóle myślimy?”, Edukacja Prawnicza nr 1/2017/2018, s. 5-9.
Koszowski M., "Why Does Legal Reasoning Have to Be Unique?", The Indonesian Journal of International & Comparative Law nr 3/2016, s. 555-575.
Kategoria:Teoria prawa Kategoria:Filozofia prawa Kategoria:Rozumowanie