thumb|200px|Herb arcybiskupa metropolity (na taśmie pod tarczą znajduje się dewiza) thumb|200px|Herb arcybiskupa niebędącego metropolitą mały|427x427px|Sutanna biskupa oraz arcybiskupa mały|446x446px|Strój chórowy biskupa oraz arcybiskupa Arcybiskup (gr. αρχή, arché – pierwszeństwo, gr. επίσκοπος, epískopos – nadzorca, biskup) – tytuł honorowy lub urząd nadawany biskupom ważniejszych diecezji (archidiecezja), a także jako wyróżnienie samej osoby biskupa (ad personam).

Pierwotnie arcybiskup był biskupem ważnego miasta czy regionu, sprawując często pieczę duszpasterską nad całym krajem. Miał prawo przewodniczyć synodom podległych sobie biskupów, korygować ich prace, prowadzić wybory lub mianować i wyświęcać nowych biskupów w prowincji. W historii utworzyła się w ten sposób instytucja arcybiskupa metropolity.

Metropolitą prowincji rzymskiej jest papież.

Inne Kościoły Oprócz Kościoła rzymskokatolickiego arcybiskupi istnieją także w Kościołach prawosławnym, luterańskim Szwecji, anglikańskim, Kościele starokatolickim Holandii, Kościele Katolickim Mariawitów.

W Kościołach Wschodnich metropolici mają znacznie więcej władzy: wpływ na wybór biskupów, tworzenie diecezji i inne, zachowują więc część pierwotnej struktury metropolitalnej (zob. arcybiskup większy).

Godności arcybiskupie w Kościele katolickim Metropolita – biskup stojący na czele metropolii, tj. stolicy prowincji kościelnej, obejmującej archidiecezję i diecezje (sufraganie), noszący paliusz (tylko na terenach, które mu podlegają – wyjątek stanowi papież, biskup Rzymu, który paliusz może nosić na całym świecie). Arcybiskup sufragalny – arcybiskup stojący na czele archidiecezji należącej do jakiejś metropolii, ale nią niebędącej (np. Archidiecezja Gaeta w metropolii Rzymu). Arcybiskup rezydencjonalny – stoi na czele archidiecezji podlegającej bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, jemu natomiast nie podlegają żadne sufraganie. Arcybiskup tytularny – biskup stojący na czele nieistniejącej obecnie archidiecezji (archidiecezja historyczna), pełniący najczęściej służbę w dyplomacji (nuncjusze apostolscy) lub w kurii rzymskiej lub biskup diecezji (istniejącej lub historycznej) wyróżniony (przez papieża) tytułem arcybiskupa (arcybiskup ad personam), np. abp Hoser, który w randze arcybiskupa stał na czele diecezji warszawsko-praskiej. Arcybiskup większy – Metropolita stolicy określonej lub uznanej przez najwyższe władze kościelne, który przewodniczy Kościołowi wschodniemu sui iuris, któremu nie został nadany tytuł patriarszy.

Polscy arcybiskupi

Arcybiskupi katoliccy thumb|250px|Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce

Mirosław Adamczyk – tytularny Otriculum (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Stanisław Budzik – metropolita lubelski Tymon Chmielecki – tytularny Tres Tabernae (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Wacław Depo – metropolita częstochowski Kryspin Dubiel – tytularny Vannida (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Andrzej Dzięga – senior szczecińsko-kamieński Stanisław Dziwisz – senior krakowski, kardynał Adrian Galbas – metropolita warszawski Stanisław Gądecki – senior poznański Sławoj Leszek Głódź – senior gdański Józef Górzyński – metropolita warmiński Tomasz Grysa – tytularny Rubiconu (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Józef Guzdek – metropolita białostocki Henryk Jagodziński – tytularny Limosano, nuncjusz apostolski Juliusz Janusz – tytularny Caprulae (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Marek Jędraszewski – senior krakowski Andrzej Józwowicz – tytularny Lauriacum, nuncjusz apostolski Konrad Krajewski – metropolita łódzki, kardynał Józef Kupny – metropolita wrocławski, wiceprzewodniczący KEP Jan Paweł Lenga – ad personam, senior karagandyjski Jan Martyniak – senior przemysko-warszawski Henryk Muszyński – senior gnieźnieński, prymas senior Alfons Nossol – ad personam, senior opolski Henryk Józef Nowacki – tytularny Blery (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Edward Nowak – tytularny Luni (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), sekretarz senior Kongregacji ds. Świętych Kazimierz Nycz – senior warszawski, kardynał Jan Pawłowski – tytularny Sejn (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Wojciech Polak – metropolita gnieźnieński, prymas Polski Eugeniusz Popowicz – metropolita przemysko-warszawski Andrzej Przybylski – metropolita katowicki Grzegorz Ryś – metropolita krakowski, kardynał Stanisław Ryłko – archiprezbiter senior bazyliki Matki Bożej Większej, kardynał Wiktor Skworc – senior katowicki Marek Solczyński – tytularny Cezarei Mauretańskiej (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Waldemar Sommertag – tytularny Traiectum ad Mosam (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Adam Szal – metropolita przemyski Wiesław Śmigiel – metropolita szczecińsko-kamieński Janusz Urbańczyk – tytularny Voli (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Mirosław Wachowski – tytularny Villamagna in Proconsulari (ad personam), nuncjusz apostolski Stanisław Wielgus – tytularny Viminacium Tadeusz Wojda – metropolita gdański, przewodniczący KEP Marek Zalewski – tytularny Africa (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Wojciech Załuski – tytularny Diocletiany (ad personamZ racji, iż stolica tytularna jest biskupstwem, jest on jej arcybiskupem ad personam.), nuncjusz apostolski Zbigniew Zieliński – metropolita poznański Damian Zimoń – senior katowicki Władysław Ziółek – senior łódzki

Arcybiskupi prawosławni Abel (Popławski) – ordynariusz lubelsko-chełmski Grzegorz (Charkiewicz) – bielski, wikariusz diecezji warszawsko-bielskiej Jakub (Kostiuczuk) – ordynariusz białostocko-gdański Jerzy (Pańkowski) – ordynariusz wrocławsko-szczeciński, prawosławny ordynariusz Wojska Polskiego Paisjusz (Martyniuk) – ordynariusz przemysko-gorlicki Sawa (Hrycuniak) – metropolita warszawski i całej Polski

Zobacz też

Arcykapłanka Biskup Kardynał Prymas

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Urzędy i tytuły kościelne