thumb|Joseph Mazilier, choreograf baletu Korsarz, ok. 1860|alt= thumb|Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges, librecista baletu Korsarz|alt= thumb|Adolphe-Charles Adam, kompozytor baletu Korsarz, 1850|alt= mały|Domenico Segarelli jako Conrad, 1856 mały|Carolina Rosati jako Médora, 1856|alt= thumb|Pierwsze wydanie wersji fortepianowej wybranych tańców z baletu Korsarz, 1856 Korsarz (Le Corsaire) – balet-pantomima Josepha Maziliera z muzyką Adolphe’a-Charlesa Adama, w 3 aktach, 5 obrazach, z epilogiem, według słynnej powieści poetyckiej George’a Byrona The Corsair (Korsarz) z 1814 roku.

Od Byrona do baletu Pierwszy balet inspirowany niezwykle popularnym wówczas poematem George’a Byrona powstał już w 1826 roku w Teatro alla Scala w Mediolanie. Nosił tytuł Il corsaro, a stworzył go włoski choreograf Giovanni Galzerani korzystając z muzyki dobranej z kompozycji różnych kompozytorów. W głównych rolach wystąpili: Nicola Molinari jako Conrad, Giuditta Bencini-Molinari jako Médora i Antonia Pallerini jako Gulnare. Balet cieszył się dużym zainteresowaniem, bo w ciągu następnych 20 lat zagrano go w Mediolanie blisko sto razyCarlo Gatti, Il Teatro alla Scala.Nella storia e nell’arte (1778-1963). Cronologia dalle origini al 1963, Rocordi, Milano 1964, s. 178, 188, 197.. Wszedł również do repertuaru teatrów w Bergamo, Genui, Bolonii i Parmy.

Prawdopodobnie echa powodzenia Korsarza na scenach włoskich skłoniły w 1837 roku francuskiego choreografa François-Ferdinanda Decombe’a zwanego Albertem, by sięgnąć w Londynie do tego samego motywu literackiego. Muzykę dostarczył mu francuski kompozytor Robert Nicolas-Charles Bochsa, a premiera odbyła się w tamtejszym King’s Theatre. W rolach głównych wystąpili: sam Albert w roli Conrada, Hermine Elssler jako Médora i Pauline Duvernay jako Gulnare. Dwa lata później Albert powtórzył swój balet z zespołem Théâtre de la Monnaie w Brukseli, a w 1844 roku wznowił go ponownie w Londynie, tym razem na scenie Drury Lane Theatre. Własną wersję, zatytułowaną Der Seeräuber, zrealizował też w 1838 roku Paolo Taglioni z muzyką skomponowaną przez Wenzela Gähricha w berlińskiej Operze Królewskiej, również z wielkim powodzeniem.

Żadna z tych choreografii, pomimo ich popularności w swoich latach, nie oprała się jednak próbie czasu i wszystkie przyćmiła kolejna, paryska wersja choreograficzna Josepha Maziliera z 1856 roku, która stała się wciąż doskonalonym i przetwarzanym wzorcem Korsarza jaki żyje na scenach baletowych świata do dziś.

Prapremiera Korsarza Maziliera 23 stycznia 1856, Théâtre Impérial de l’Opéra, Paryż Libretto: Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges i Joseph Mazillier Choreografia: Joseph Mazilier Muzyka: Adolphe-Charles Adam Dekoracje: Hugues Martin, Édouard Despléchin, Charles-Antoine Cambon, Joseph Thiérry Kostiumy: Alfred Albert Maszynerie: Victor Sacré

Ceniony francuski krytyk muzyczny tamtych lat, Léon Escudier pisał po paryskiej premierze: „Nowy balet pp. de Saint-Georges’a i A. Adama, zaprezentowany w ubiegłą środę w Operze, to wielki i olśniewający sukces. Już sama inscenizacja jest nieodpartą atrakcją, gdzie cały Paryż ogląda scenę statku zatapianego w falach przez błyskawicę i furię burzy. To fantastyczny i najbardziej wzruszający spektakl, jaki zaistniał w teatrze. Korsarz był triumfem [Caroliny] Rosati, która pokazała się z całą swą poezją, gracją, uwodzicielską pasją. Po każdym pas tej czarodziejki cała sala wybuchała aplauzem. Ten niezapomniany wieczór zaowocował słynnej sylfidzie długą i głośną owacją. Panna [Claudina] Couqui, urocza i pełna wdzięku, również miała duży udział w brawach publiczności. (...) Pan [Domenico] Segarelli jest nowym mimem i cennym nabytkiem. Grał rolę Conrada jak prawdziwy artysta i niezwykle inteligentnie.

W kilku miejscach treść baletu przypomina Korsarza Lorda Byrona. Jest bardzo interesująca. Akcja obfituje w genialne kombinacje choreograficzne, to jedna z najlepszych prac p. de Saint-Georges’a. (…) Muzyka p. Adama jest godna tego wszystkiego. Najbardziej wdzięczne i najciekawsze motywy pojawiają się z rzadką obfitością. Cały ostatni obraz jest arcydziełem; to nie tylko muzyka baletowa, to najwyższa dramatyczna inspiracja. Mamy ręce stłuczone od oklasków i możemy zapewnić, że ta ostatnia scena muzyczna jest jedną z najpiękniejszych kompozycji autora tak wielu popularnych partytur. Panowie Saint-Georges i Mazilier również mogą pochwalić się dużym sukcesem Korsarza. Stworzyli interesujące dzieło, dobrze poprowadzone i bardzo ekscytujące. Wszystkie dekoracje pp. Despléchina, Cambona, Thierry’ego i Martina są godne podziwu, a także wszystkie kostiumy. Musimy pochwalić p. Sacré, który zrealizował niezrównaną scenę ze statkiem. Trzeba też pochwalić p. [François-Louisa] Crosniera [dyrektora Opery], który z niezwykłą gorliwością i inteligencją nadzorował pracą nad nowym baletem, którego popularność będzie niewyczerpana”„La France Musicale”, nr 4 z 27 stycznia 1856..

Premiera polska 7 września 1857, Teatr w Pomarańczarni, Warszawa„Gazeta Warszawska”, nr 235 z 9 września 1857 i „Kurier Warszawski”, nr 235 z 9 września 1857.

Po Paryżu, Korsarz w wersji Maziliera pojawił się już latem 1856 roku na scenie Her Majesty’s Thetre w Londynie. W rok później trafił na scenę warszawską, wyprzedzając nawet tak ważne centra baletowe ówczesnej Europy, jak Mediolan, Sankt Petersburg i Moskwa. Zrealizował go u nas wybitny polski baletmistrz Roman Turczynowicz.

Premiera polska została przygotowana z okazji wizyty w Warszawie Aleksandra II, cesarza Rosji i króla Polski, i odbyła się w jego obecności: „O godzinie 7.30 Najjaśniejszy Pan z J.O. Księciem Namiestnikiem Królestwa, objechawszy kilkakrotnie park Łazienkowski, udać się raczył, będąc otoczony świetnym orszakiem wojskowym, na dane w Teatrze Łazienkowskim, w Pomarańczarni przedstawienie, składające się z 4 aktów nowego baletu (układu Turczynowicza), pn. Korsarz. Liczne grono znakomitych osób, złożone z dam i panien honorowych Najjaśniejszych Cesarzowych, z jenerałów, wysokich urzędników cywilnych i znakomitych obywateli zapełniło piękny Teatr Pomarańczarni, powstawszy z szanowaniem za ukazaniem się w loży Najjaśniejszego Pana”„Kurier Warszawski”, nr 235 z 9 września 1857.. W trzy dni później spektakl został przeniesiony na scenę Teatru Wielkiego i udostępniony szerokiej publiczności.

10 września 1857, Teatr Wielki, Warszawa„Kurier Warszawski”, nr 237 z 11 września 1857.

Libretto: Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges i Joseph Mazillier Choreografia: Roman Turczynowicz według Josepha Maziliera Muzyka: Adolphe-Charles Adam w opracowaniu Józefa Stefaniego (ze wstawionym mazurkiem Fryderyka Chopina i nowym tańcem Valenciana kompozycji Józefa Stefaniego) Dekoracje Antonio (Antoni) Sacchetti Kostiumy: Ewa Gwozdecka i Gustaw Guth Maszynerie: Karol Bańkowski i Karol Ziwolka A oto fragment recenzji, jaką opublikował na drugi dzień „Kurier Warszawski”: „Wczoraj w Teatrze Wielkim przedstawiono po raz pierwszy balet pana Maziliera z muzyką Adolfa Adama, pn. Korsarz, ułożony na scenę tutejszą przez p. Romana Turczynowicza, dyrektora baletu. Jak wszystkie inne balety p. Turczynowicza, tak i ten, dowiódł, że mamy dyrektora zamiłowanego w pracy na korzyść swojego zawodu i posiadającego gust i znajomość sztuki choreograficznej. Nie będziemy wchodzić w rozbiór treści, bywa ona zwykle podrzędną częścią w balecie, piękne tańce, malownicze grupy, świetna wystawa, dobrze obmyślany układ sceniczny, łudzące maszynerie, oto są warunki, które najczęściej bywają podstawą długiego powodzenia. Wczoraj przedstawiony Korsarz, bogaty jest we wszystkie te zalety. Tańce prześliczne, układ baletu efektowny, dekoracje pędzla p. Sacchettiego zadziwiającego złudzenia, wystawa bogata, słowem niczego nie szczędziła dyrekcja teatrów aby przyjść w pomoc talentowi i pracy pana Turczynowicza. Odpowiednie temu było też i wykonanie przez naszych artystów...”.

Osoby Rola (prapremiera) Obsada paryska, 1856 Rola (premiera polska)Janina Pudełek, Warszawski balet romantyczny, 1802–1866, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1967, s. 175-176. Obsada warszawska, 1857 Conrad, korsarz Domenico Segarelli Konrad, korsarz Antoni Tarnowski Seyd, pasza wyspy Kos François Edouard Dauty Zeid Pasza Jan Popiel Isaac Lanquedem, właściciel targu w Adrianopolu Francisque Garnier Berthier Izaak, właściciel bazaru Romuald Puchalski Birbanto, pierwszy porucznik korsarzy Alexandre Fuchs Birbanto, powiernik Konrada Kajetan Filipowicz Główny Eunuch Haremu Seyda-paszy p. Petit Naczelnik Eunuchów Paweł Owerłło Drugi Eunuch p. Cornet Médora, młoda Greczynka Carolina Rosati Medora, młoda Greczynka, wychowanica Izaaka Karolina Straus Zulméa, ulubiona sułtanka paszy Louise Marquet Zulmea, sułtanka Emilia Żeromska Gulnare, niewolnica paszy Claudina Cucchi / Couqui Gulnara, niewolnica Paszy Józefa Wywiórska Niewolnice (pas de cinq) Mlle Caroline Mlle Nathan

Constance Quéniaux

Victorine Legrain

Louise Marquet Niewolnice (pas de cinq) Zofia Raczyńska Józefa Oliwińska

Wanda Królikowska

Józefa Głębowska

Matylda Dylewskai inni Mazur w 1. obrazie I aktu„Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych”, nr 253 z 27 września 1857. Wiktoria Kozłowska Hipolit Meunier thumb|Kamila Stefańska i Antoni Tarnowski jako Médora i Conrad z baletu Korsarz, ok. 1865|alt=|300x300px Kolejne wykonawczynie roli Médory na scenie Teatru Wielkiego w WarszawieJanina Pudełek, Warszawski balet w latach 1867-1915, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1981, s.195. : Jekatierina Friedberg (1859, gościnnie) Kamila Stefańska (od 1864) Nadieżda Bogdanow (1866, gościnnie) Helena Cholewicka (1869) Henriette d’Or / Dor (1869, gościnnie) Koleni wykonawcy roli Conrada na scenie Teatru Wielkiego w Warszawie: Aleksander Tarnowski (od 1866) Ludwik Rządca (1869) Balet cieszył się w Warszawie wielką popularnością, prezentowany do końca 1867 roku aż 67 razy. Jego wykonanie zostało jednak zawieszone ze względu na nieszczęśliwe odejścia ze sceny dwóch słynnych braci Antoniego i Aleksandra Tarnowskich, kolejnych wykonawców roli tytułowej. Nie dorównywał im niestety Ludwik Rządca, który objął rolę Conrada przy wznowieniu Korsarza w 1869 roku, dlatego po trzech wykonaniach tamtego roku balet zniknął z repertuaru z braku godnego wykonawcy partii tytułowej i nigdy już potem nie powrócił na scenę Teatru Wielkiego.

Korsarz był wystawiany w Polsce dwukrotnie dopiero po wojnie: w Operze Śląskiej (1979) i w Operze Bałtyckiej (2000).

Treść baletu thumb|Projekt dekoracji Huguesa Martina: 1. obraz I aktu, 1856|alt=|300x300px thumb|Projekt dekoracji Huguesa Martina: 2. obraz I aktu, 1856|alt=|300x300px

Akt I Obraz 1. Plac a Adrianopolu, na nim targ niewolników. Na placu pojawia się Conrad, na balkonie zaś ukazuje się Médora i rzuca mu kwiat, a po chwili schodzi na plac pod strażą Isaaca. Młodzi wymieniają spojrzenia. Na plac przybywa Seyd-pasza, który pragnie powiększyć swój harem (tańce niewolnic). Dostrzega Médorę i chce ja kupić. Po długich targach Isaac sprzedaje Médorę, lecz dziewczyna chroni się pod opieką Conrada. Wódz kosarzy przyzywa swych ludzi, którzy porywają Isaaca i kobiety z jego targu. Conrad i Médora uciekają.

Obraz 2.