thumb|Wawel, Civitates orbis terrarum, 1617 thumb|Jan Nepomucen Głowacki, Wawel, 1845 thumb|Relikty kościoła św. Michała Wawel – wzgórze na Pomoście Krakowskim, w Krakowie w dzielnicy I Stare Miasto, na lewym brzegu Wisły. Do roku 1954 Wzgórze stanowiło odrębną dzielnicę miasta, była to dzielnica II Zamek.
Wawel ma charakter zrębu tektonicznego, który powstał w miocenie i zbudowany jest z liczących 161–155 mln lat górnojurajskich wapieni wieku oksfordzkiego. Wzgórze wznosi się na wysokość ok. 228 m n.p.m.
Na wzgórzu znajdują się dwa zabytkowe zespoły budowlane: Zamek Królewski na Wawelu bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława
W 1978 Wawel wraz ze Starym Miastem, Kazimierzem i Stradomiem został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, w 1994 razem ze Starym Miastem, Stradomiem, Kazimierzem, Podgórzem, Nowym Światem i Piaskiem został uznany za pomnik historiiZarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii ()..
Częścią tego kompleksu są także fortyfikacje Wawelu. Odnalezione zostały relikty innych budowli, pochodzących z różnych epok.
Etymologia Wzgórze mogło pierwotnie nazywać się wądół, wąwał, wąwelSłownik starożytności słowiańskich, red. G. Labuda, Z. Stieber, t. 6, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1977, s. 341, 342. ze względu na krasowy charakter wapieni, z których jest zbudowane, jak i na liczne jaskinie (np. Smocza Jama). Według pełnej fantastycznych etymologii Kroniki wielkopolskiej słowo Wawel miało pochodzić od Wøwel (pierwotnie Bøbel)Ø, czyli „o rogate” (gwoli ścisłości graficznie pomiędzy znakiem ϕ a ѻ) oznaczało w ówczesnym języku samogłoskę nosową, czyli Ǫ, Leszek Moszyński, Traktat ortograficzny Jakuba Parkosza a alfabety słowiańskie, [w:] „Język Polski” 1971, nr 2, marzec-kwiecień, s.105/LI2 (wymaga DjVu).Tomasz Lisowski, Pisownia polska. Główne fazy rozwoju (propozycja rozdziału podręcznika do nauczania treści historycznojezykowych na studiach I stopnia), „Kwartalnik Językoznawczy” 2010/3-4 (3-4). (stąd dzisiaj rekonstruuje się tę formę jako „wąwel” z nosowym o, czyli „ǫ” i zestawia z podobnie brzmiącymi wąwóz, wądół, u Brücknera od „wąwał”=wąwózAleksander Brückner, Słownik etymologiczny, Warszawa 1957, s. 597., słabość tej teorii tkwi w mało logicznym wywodzeniu nazwy wzgórza, a więc struktury geologicznej wypukłej od wgłębnej).
Według tejże Kroniki wielkopolskiej nazwa Wawel mogła również oznaczać zgrubienie na szyi spowodowane niedoborem jodu w wodzie wywołujące powiększanie tarczycy„Kronika wielkopolska opowiada, że Krak „zbudował zamek, który dawniej miał imię Wąwel. Wąwel zaś oznacza nabrzmiałość (tumor), którą ludzie mieszkający w górach miewają pod szyją z powodu picia wody.” w: Stanisław Urbańczyk. Nazwy naszych stolic. s. 13..
Inni uważają, że owo „wąwel” oznaczało „wyniosłość wśród mokradeł”, którymi otoczone było wzgórze, od „wą” (odpowiednik dzisiejszego „w”) i „wel” (wilgoć, woda) co oznaczało miejsce położone „w wodzie, otoczone wodą”, według Stanisława Rosponda wąwel = grąd, tj. „miejsce wyniosłe i suche wśród łąk błotnistych, ostrów oblany wodą” od psł. *vъlь = stpl. wel, wla (stąd: Wleń)Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 166–168, 418.. Zestawia się tutaj „Wąwel” z nazwami miejscowymi typu Wąwelnica, Wąwolnica, Wąwelno jednak nie tłumaczy procesu fonetycznego, który miałby doprowadzić do przejścia ą → a (Jan Długosz Wąwolnicę dwukrotnie podaje jako Wanwelnycza, wcześniej w 1325-1327 r. zapisano WanvelnitiaKazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1980, s. 258., w 1377 r. Wanwelnicza, jeszcze w 1531 r. Vanwelnicza, czyli z protezą samogłoski nosowej w postaci „an”, a brak takich zapisów w stosunku do Wawelu).Dawniej doszukiwano się też genezy nazwy w zgodnościach bałto-słowiańskich, litewskiemu rdzeniu au, av, va, avr, var, vavr, babr, miał odpowiadać ruski varъ, polski wał, stąd według Mikołaja Akielewicza nazwa wsi Wawr, Wawer → Wanwoł, Wąwel, Wawel, tj. miejsce obwarowaneMikołaj Akielewicz, Gramatyka języka litewskiego: głosownia, Poznań 1890, s. 85..
Istnieje także teoria, jakoby nazwa Wawel pochodziła od nazwy Babel (greckie Βαβέλ Vavél, s-c-s Вавилонъ, stąd również współczesne rosyjskie Вавилон, tr. Wawilon, czyli Babilon, częsta w średniowieczu oboczność w:b, m.in. grecka beta (obecnie wita), zobacz: Korbea, Kordoba)..
Historia Wawel do połowy XI wieku Według badań archeologicznych ślady pierwszego osadnictwa datuje się na środkowy paleolit, około 100 tys. lat p.n.e. Jako osada położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych szybko się rozwijał. Wawel był prawdopodobnie jednym z ośrodków władzy plemienia Wiślan, których organizacja państwowa powstała na przełomie VIII i IX wieku. O ich legendarnych władcach Kraku i Wandzie, mających żyć w VII i VIII wieku, wspomniał XIII-wieczny kronikarz Wincenty Kadłubek. Według Kadłubka, gdy Krak został królem, w jaskini we wzgórzu wawelskim zamieszkał potwór zwany całożercą (dziś jego kości mają wisieć przy wejściu do katedry wawelskiej). Całożerca zagrażał spokojowi w państwie, więc Krak wysłał swoich dwóch synów, by go zgładzili. Zabronił im jednak zbytnio ryzykować życia, ponieważ chciał mieć następcę ze swojego rodu, który mógłby po nim objąć tron. Bracia walczyli z całożercą, lecz ten wielokrotnie ich płoszył. W końcu uciekli się do podstępu. Wypchali bydło (według innych wersji owce) siarką i dali do zjedzenia potworowi. Gdy ten zjadł przynętę, zapłonął mu żołądek i zdechł. Wtedy młodszy z synów zabił starszego, w obawie, że cała chwała za zabicie całożercy spadnie na starszego. Następnie młodszy wrócił do ojca i skłamał, że starszy poległ w walce z całożercą. Krak uwierzył w taką wersję wydarzeń. Następnie założył gród Kraków dookoła wzgórza wawelskiego, a na swoją siedzibę obrał samo wzgórze. Po śmierci Kraka królem został jego młodszy syn. Wkrótce jednak jego bratobójcza zbrodnia wyszła na jaw i został wygnany. Tron objęła córka Kraka Wanda. Wanda nie chciała się ożenić. Była piękna i wielu książąt prosiło o jej rękę. Dziewczyna odmawiała wszystkim. Kiedy odmówiła niemieckiemu księciu, wściekł się i najechał kraj Lechitów. Kiedy jednak wojsko zobaczyło Wandę, urzeczony jej urodą, odmówiło walki. Wtedy książę niemiecki popełnił samobójstwo. Jako ofiarę za odniesione zwycięstwo (według innych wersji miało być to zapobiegnięcie kolejnym najazdom niemieckim) Wanda skoczyła do Wisły. Według Kadłubka Kraków miał pozostać stolicą Polski (a tym samym Wawel miał być siedzibą władców) aż do czasów panowania Popiela I, który przeniósł stolicę do Kruszwicy. W X wieku ziemie Wiślan, i tym samym Kraków, weszły w skład powstającego państwa polskiego.
W czasach przed- i wczesnopiastowskich w miejscu późniejszych kościołów św. Jerzego oraz św. Michała (tzw. jednostka osadnicza jerzycko-michalska) na wzgórzu prawdopodobnie znajdowało się miejsce kultu pogańskich Słowian. W 1000 roku zostało utworzone biskupstwo krakowskie, czego konsekwencją była budowa katedry – siedziby biskupa. Jednak ze względu na toczące się walki z cesarstwem, budowę prawdopodobnie rozpoczęto dopiero po zawarciu pokoju w Budziszynie, czyli około lat 20 XI wieku. Ze względu na bardzo nikłe pozostałości po pierwszej katedrze, nazywanej czasem „Chrobrowską” i pomimo trwających od dawna badań archeologicznych, nie udało się zrekonstruować jej wyglądu. Do lat 80. relikty kościoła św. Gereona utożsamiane były właśnie z pierwszą katedrą, ale teza ta, wysunięta przez Adolfa Szyszko-Bohusza, została odrzucona przez nowsze badania. Także co do momentu zniszczenia katedry nie ma zgodności – przypuszcza się, że mogło się to stać podczas najazdu księcia Brzetysława I w latach 40 XI wieku lub podczas pożaru w latach 80.
Oprócz katedry na wzgórzu istniały także inne zabudowania. Pierwsze odnalezione szczątki po budowlach drewnianych pochodzą z IX wieku, a kamienne – z przełomu X i XI wieku. Z tego okresu pochodzą pozostałości przedromańskich budowli murowanych, takich jak: Rotunda Najświętszej Marii Panny, prawdopodobnie z przełomu X i XI wieku kościół św. Jerzego, przebudowywany w późniejszych okresach rotunda przy bastionie Władysława IV, być może baptysterium czworokątna budowla z korytarzykiem z przełomu X i XI wieku o nieznanym przeznaczeniu, być może grobowiec kościół B (rotunda z dwiema absydami)
Romanizm (poł. XI w. – pocz. XII w.) Na przełomie 1038 i 1039 Kazimierz Odnowiciel powrócił do Polski i przyjmuje się, że tym samym Kraków został siedzibą władzy królewskiej i stolicą państwa.
Budowę drugiej katedry, tzw. „Hermanowskiej” rozpoczęto pod koniec XI wieku, prawdopodobnie właśnie z fundacji Władysława Hermana. Jej konsekracja nastąpiła w 1142 roku. O budowli tej wiadomo zdecydowanie więcej, choćby ze względu na jej zachowany wizerunek na odcisku pieczęci kapituły krakowskiej z XIII wieku. Także pozostałości są zdecydowanie lepiej zachowane – dolna część Wieży Wikaryjskiej (Srebrnych Dzwonów) oraz w całości trójnawowa krypta św. Leonarda, wsparta na ośmiu kolumnach. W 1118 roku pochowano tam biskupa Maurusa, z którego grobu wyjęto m.in. patenę i kielich. Z tego okresu pochodzą także: Sala o 24 słupach, być może palatium książęce budynek przy Smoczej Jamie (interpretowany ostatnio jako romańska wieża) Kościół św. Gereona, prawdopodobnie kaplica pałacowa Kościół św. Michała (romański) rotunda z emporą przy baszcie Sandomierskiej, być może z 2 połowy XI wieku czworokątna wieża obronna przy „Kurzej Stopie”
Gotyk (pocz. XIII w. – pocz. XVI w.) thumb|left|upright|Fasada katedry thumb|Plan XV-wiecznego zamku. Linią czerwoną wyróżniono zarys zamku po przebudowie w XVI w. W 1305 lub 1306 roku katedra spłonęła, ale nie w całości, w związku z czym w 1320 roku możliwa była koronacja Władysława Łokietka. W tym samym roku z inicjatywy króla, rozpoczęto budowę nowej, trzeciej z kolei, która w swoim głównym zrębie istnieje do dziś. W 1364 została ona konsekrowana. Jest to budowla trzynawowa z transeptem i ambitem, do której od początku budowy i przez następne wieki dostawiano kaplice. Pierwsze powstawały przy prezbiterium – w 1322 została konsekrowana kaplica św. Małgorzaty, dziś pełniąca funkcję zakrystii, a kilka lat później wzniesiono kaplicę nazwaną później kaplicą Batorego.
Oprócz tego, królowa Zofia Holszańska (ostatnia żona Władysława Jagiełły) ufundowała kaplicę przy zachodnim wejściu, nazywaną później jej imieniem, a na polecenie Kazimierza Jagiellończyka wzniesiono kaplicę Świętokrzyską. Zostały także wybudowane inne kaplice (pod koniec XV wieku było ich w sumie 19), które w wiekach późniejszych zostały mocno przebudowane.
Władysław Łokietek jest też pierwszym królem, którego pochowano w wawelskiej katedrze. Jego sarkofag z piaskowca został ufundowany w połowie XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego. Swój nagrobek posiada też właśnie Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło, ale do najcenniejszych należy bez wątpienia sarkofag Kazimierza Jagiellończyka, wykonany przez Wita Stwosza w 1492 roku. Na początku XVI wieku został wyrzeźbiony późnogotycki nagrobek Jana Olbrachta.
Na polecenie Kazimierza Wielkiego dokonano wielkiej przebudowy wcześniejszego wczesnogotyckiego zamku. Wzniesiono nowy kompleks składający się ze skrzydła południowo-wschodniego od rotundy św. Feliksa i Adaukta po narożnik północno-wschodni. Wzdłuż obwodu północnego rozbudowano dawne palatium i kościół św. Marii Egipcjanki, który mógł mieć charakter dworski. Na poziomie wyższych kondygnacji komunikację zapewniały krużganki na murowanych filarach. Z czasów Kazimierza Wielkiego zachowała się tylko Sala Kazimierzowska we wczesnogotyckiej tzw. Wieży Łokietkowej. Zamek został przebudowany pod koniec XIV wieku przez Władysława Jagiełłę i Jadwigę, za których rządów dobudowano tzw. Kurzą Stopkę i Wieżę Duńską. Z zamku tego zachowała się także tzw. sala Jadwigi i Jagiełły, w której eksponowany jest obecnie Szczerbiec.