Budynek Sądu Rejonowego w Braniewie – zabytkowy budynek organu wymiaru sprawiedliwości w Braniewie.
Lokalizacja Budynek Sądu Rejonowego położony jest w pobliżu fosy otaczającej Stare Miasto (wspócześnie amfiteatr), naprzeciw historycznego cmentarza św. Jana, sąsiaduje z Oddziałem Zewnętrznym w Braniewie Aresztu w Elblągu. Przed wojną kompleks sądu z więzieniem był otoczony ulicami Johannisstraße, Teichstraße i Moenkestraße. Po wojnie ulice te otrzymały odpowiednio nazwy Świętojańska, pl. Grunwaldu i SaperówOśrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Budynek Sądu Rejonowego, Biała karta, s. 2Heimatseite der Kreisgemeinschaft Braunsberg/Ostpreussen e.V., Braunsberg (Ermland) – geistige Hauptstadt des Ermlands, Plan miasta, część lewa, obiekt nr 11. Natomiast wejście główne do budynku sądu znajduje się przy ulicy Sądowej 1 i taki też ta instytucja posiada adres.
Historia Historia do 1945 lewo|mały|Gmach sądu na pocz. XX w. lewo|mały|Sąd w 1941 roku Na mocy ustawy z dnia 27 stycznia 1877 o reorganizacji sądownictwa w Niemczech i Prusach wprowadzona została jednolita struktura organizacji sądownictwa, która powoływała w miejsce dotychczasowych sądów miejskich i powiatowych czterostopniowy system sądownictwa: sądy rejonowe (obwodowe I instancji Amtsgericht), sądy krajowe (II instancji Landgericht), wyższe sądy krajowe III instancji (Oberlandesgericht) oraz Sąd Rzeszy w Lipsku, będący sądem najwyższej instancji (Reichsgericht)Tadeusz Maciejewski, Ustrój sądowy Prus, II Rzeszy i Republiki Weimarskiej (1815–1871 i 1918–1933).
Na skutek tej reorganizacji systemu sądownictwa w Prusach Braniewo stało się siedzibą zarówno sądu krajowego (Landgericht), jak i rejonowego (Amtsgericht). Sąd Krajowy z kolei podlegał, wraz z izbami w Olsztynie, Bartoszycach, Czerniachowsku, Królewcu, Ełku, Kłajpedzie i Sowiecku, pod Wyższy Sąd Krajowy (Oberlandesgericht) w Królewcu. Sądy krajowe rozpoczęły działalność 1 października 1879. Stanowiły one II instancję w sprawach cywilnych i karnych, rozpatrywanych przez sądy rejonowe. Ponadto rozstrzygały ważne sprawy cywilne i karne, niebędące w zakresie kompetencji sądów I instancji. Posiadały one wydziały cywilne i karne (Zivilkammer, Strafkammer). Rejon Sądu Krajowego w Braniewie obejmował obszar zamieszkiwany przez niemal 200 tys. osób (w 1888 – 197 543 osoby). Na czele sądu stał prezydent, na czele wydziałów cywilnego i karnego stało 2 dyrektorów, ponadto w sądzie pracowało 7 sędziówCarl Pfafferoth Jahrbuch der deutschen Gerichtsverfassung, 1888, s. 443. Pod Sąd Krajowy w Braniewie podlegało dziesięć sądów rejonowych – w Braniewie (Amtsgericht Braunsberg), Mamonowie (Amtsgericht Heiligenbeil), Miłakowie (Amtsgericht Liebstadt), Pieniężnie (Amtsgericht Mehlsack), Morągu (Amtsgericht Mohrungen), Młynarach (Amtsgericht Mühlhausen), Pasłęku (Amtsgericht Preußisch Holland), Zalewie (Amtsgericht Saalfeld), Ornecie (Amtsgericht Wormditt) i Korniewie (Amtsgericht Zinten). Natomiast apelacje, odwołania i rewizje od wyroków Sądu Krajowego w Braniewie były wnoszone do Wyższego Sądu Krajowego w Królewcu (Oberlandesgericht Königsberg).
Nowy budynek sądu w Braniewie został zbudowany w latach 1878Albert Georg Langkau Ein Spaziergang durch Alt-Braunsberg [w:] Heimatbrief für den Kreis Braunsberg 2005 Nr. 19–1879 w stylu niemieckiej architektury urzędowej końca XIX wieku. Fundusze na to przedsięwzięcie miasto pozyskało z kontrybucji uzyskanej przez Prusy po zwycięstwie nad Francją w 1871 roku. Po wybudowaniu dużego gmachu sądu, konieczna stało się ulokowanie w pobliżu też i więzienia. W 1882 miasto, jako swój wkład, przeznaczyło na ten cel na zachód od budynku działkę o powierzchni 81 prętów kwadratowych, a także 500 talarów w gotówce. W niedługim czasie wzniesiono drugi, komplementarny obiekt, zaś dotychczasowe więzienie miejskie mieszczące się w średniowiecznej baszcie wydzierżawiono na spichlerz, a w 1888 sprzedano klasztorowi sióstr katarzynekAugustin Lutterberg Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg, ZGAE, XIX, 1916, s. 676.
Podczas ataku wojsk sowieckich na miasto w czasie II wojny światowej (bombardowania miasta i ostrzał artyleryjski Braniewa miały miejsce w okresie od 5 lutego do 20 marca 1945) budynek został w znacznym stopniu zniszczony. Częściowemu zawaleniu uległo skrzydło południowe, a także ściana skrzydła północnego od podwórza, mieszcząca klatkę schodową boczną wraz z przybudówką.
Historia po 1945 lewo|mały|Budynek sądu przed renowacją elewacji, zdjęcie z 2010 rokuPoczątkowo po wojnie, zgodnie z uchwałą Rady Ministrów z dnia 14 marca 1945 roku, powiat braniewski wchodził w skład Ziem Odzyskanych jako obwód zachodni „okręgu IV Prusy Wschodnie”, określanego też jako „Okręg Mazurski (Prusy Wschodnie)”Maciej Helmin U początków funkcjonowania sądownictwa polskiego na Żuławach i Powiślu po II wojnie światowej. Sąd Grodzki w Malborku (1945–1950)Radosław Gross Okręg Mazurski w świetle materiałów Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Olsztynie (marzec-maj 1945 roku). Pod polską administracją Ministerstwo Sprawiedliwości utworzyło Sąd Grodzki w Braniewie 11 października 1945 rokuPłotek, Marcin „Przyczynek do powstania sądów apelacji olsztyńskiej 1945–1947”. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, t. 283, nr 1, 2014, s. 89–112.Uruchomienie nowych sądów Zrzesz Kaszëbskô. Pismo Ludu Kaszubskiego, 1945.10.06 nr 2, s. 2Tętno życia i pracy w kraju Jutro Polski. Tygodnik polityczno-literacki. Poland of Tomorrow — the Polish Weekly, Londyn, R. 2, Nr. 43 (45) 28 października (October 28), 1945, s. 3 oraz Sąd Okręgowy w Braniewie również w tym samym rokuWieści z kraju Gazeta Ludowa. Pismo codzienne dla wszystkich. R. 1, 29 grudnia 1945 nr 53 (29 XII), s. 4Sądownictwo w Okręgu Mazurskim Demokratyczny Przegląd Prawniczy : centralne czasopismo prawnicze poświęcone praktyce i wykładni prawa oraz służbie wymiaru sprawiedliwości, luty 1946, nr 2, s. 45. Prezesem Sądu Okręgowego w Braniewie został sędzia Konrad Bobrowski, natomiast organizatorem i pierwszym sędzią sądu grodzkiego był Roman Grynberg, który pełnił tę funkcję do roku 1948. Po nim funkcję sędziego sądu Braniewie sprawował Konstanty Jaszczewski. Pierwszymi prokuratorami sądu byli Józef Quirini, Władysław Kanty i Bronisław StrzeleckiBraniewo, Stanisław Achremczyk, Alojzy Szorc, Olsztyn 1995, s. 251.
Niestety stan okazałego przedwojennego gmachu sądu nie przedstawił się najlepiej. 31 lipca 1945 prokurator Sądu Apelacyjnego w Olsztynie Zygmunt Kałapski dokonał lustracji budynku braniewskiego sądu. Obiekt wymagał przeprowadzenia gruntownego remontu. Dach wymagał pokrycia nową dachówką, trzeba było oszklić okna oraz naprawić mur w lewym skrzydle. Zanotowano również, że po wszystkich pomieszczeniach sądu porozrzucane były akta i księgi hipoteczne. Przedwojenne wyposażenie sądu, jak meble, maszyny do pisania czy aparaty telefoniczne zostały również rozszabrowane. Władze miasta obiecały doprowadzić do stanu użyteczności gmach sądu przy pomocy obecnej jeszcze ludności niemieckiej. Prokurator Kałapski polecił ponadto Józefowi Quiriniemu, aby zabezpieczył sąsiadujący z sądem budynek więzienia do czasu jego uruchomienia. Ponieważ przedwojenny gmach sądu nie nadawał się czasowo do użytku, na potrzeby sądu władze przydzieliły inny niezniszczony gmach przy ul. Wiejskiej 15, w którym urządzono pierwszą siedzibę sądu w powojennym BraniewieInformator Sądowy na rok 1947/8, s. 128.
Sytuacja ekonomiczna i społeczna powojennego Braniewa przedstawiała się również bardzo niekorzystnie. Miasto było w 85% zniszczone, bardzo słabo zaludnione przez ludność polską, pod względem komunikacyjnym też pozostawało w bardzo niedogodnym położeniu, na krańcu północnym okręgu, niemalże odcięte od reszty Okręgu Mazurskiego, gdyż nie funkcjonowała kolej ani komunikacja samochodowa, spajająca Braniewo z Olsztynem. Pierwszy kierownik Sądu Grodzkiego w Braniewie, sędzia Grynberg, aby objąć urząd w Braniewie, musiał przyjść 40 kilometrów z Pasłęka pieszoBarbara Kunicka-Michalska Początki polskiego sądownictwa powszechnego na Warmii i Mazurach (1945–1947) [w:] Warmia i Mazury. Miesięcznik kulturalny, 1963.02 nr 2, s. 19. Wkrótce na wniosek prezesa braniewskiego Sądu Okręgowego, sędziego Konrada Bobrowskiego, minister sprawiedliwości rozporządzeniem z 14 grudnia 1945 przeniósł siedzibę sądu okręgowego z Braniewa do Pasłęka (pozostawiając w Braniewie sąd grodzki). Pasłęk był położony bliżej centrum okręgu, ponadto posiadał już połączenia kolejowe z innymi miastami Okręgu, a zwłaszcza z Olsztynem. Faktycznie przeniesienie Sądu Okręgowego z Braniewa do Pasłęka miało miejsce 20 grudnia 1945.
XIX-wieczny gmach braniewskiego sądu zamierzano odbudować już w roku 1948Remont gmachu sądu w Braniewie. Brak fachowców opóźnia tempo odbudowy, Życie Olsztyńskie : pismo ziemi warmińsko-mazurskiej, 23 grudnia 1947, nr 237, s. 5, mimo to do 1959 roku stał jednak nieużytkowany, przez co niszczał i popadał w dalszą ruinę. Zniszczeniu uległy ceglane ściany i stropy. Od tegoż roku przystąpiono do remontu obiektu. W części skrzydła północnego wykonano naprawę dachu nad korytarzami, położono stropy Kleina oraz częściowo uzupełniono cegłą ściany. W latach 1969–1974 miał miejsce generalny remont budynku, podczas którego odbudowano również część skrzydła południowego. Wówczas, w 1974 roku, powróciła do tego budynku siedziba sądu powiatowego w Braniewie. Po zaledwie roku, gdy zmienił się podział administracyjny kraju i zlikwidowane zostały powiaty, nazwę sądu zmieniono z powiatowego na rejonowy. Mimo przywrócenia powiatów w 1999, nazwa Sąd Rejonowy w Braniewie utrzymała się do współczesności.
Niemal cały parter budynku zajmowała ekspozytura (oddział zewnętrzny) Archiwum Państwowego w Elblągu z siedzibą w Malborku. Gdy w 1984 spłonął budynek Urzędu Miasta przy ul. Kościuszki w Braniewie, archiwum przeniesiono do Malborka, aby zwolnić parter na tymczasową siedzibę urzędu miejskiego. Archiwum to już nigdy nie powróciło do BraniewaBraniewo. 28 lat temu spłonął urząd miasta [w:] IKAT. Gazeta Braniewska, 3 sierpnia 2012, s. 4.
W budynku sądu również miała swoją siedzibę, do pożaru Urzędu Miasta w 1984, filia Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej. Ponownie powróciła do budynku sądu w roku 1988, lecz już do innych pomieszczeń. Dobre warunki lokalowe pozwoli na funkcjonowanie przy bibliotece dużej czytelniBraniewo. Biblioteka Pedagogiczna. Zaczynali na korytarzu, IKAT. Gazeta Braniewska 27 grudnia 2002, s. 2. W 1994 biblioteka opuściła ostatecznie sąd, znajdując nowe lokum pod arkadami budynku Zespołu Szkół Zawodowych przy ul. GdańskiejBraniewo. Wędrujący księgozbiór, IKAT. Dziennik Bałtycki, 14 marca 1997 r..
30 listopada 1994 roku budynek sądu został wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 406/94Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie.
W okresie wrzesień-grudzień 2011 roku skrzyżowanie przed budynkiem sądu zostało przebudowane i utworzono w jego miejsce małe rondo (otwarcie ronda miało miejsce 20 stycznia 2012). Zgodnie z zaleceniami konserwatora zabytków w obrębie Sądu Rejonowego elementy pasa drogowego zostały wykonane z kamienia, a nawierzchnia chodnika z płytek z grysem płukanymBraniewo. Utrudnienia na drodze. W tym miejscu nie przejedziesz [w:] IKAT. Gazeta Braniewska 21–27 października 2011Zakończona przebudowa drogi powiatowej w Braniewie [w:] IKAT. Gazeta Braniewska. Dodatek: Biuletyn informacyjny powiatu braniewskiego 3–9 lutego 2012.
Architektura budowli