Żelscy herbu Ogończyk – polska rodzina szlachecka, pochodząca z ziemi dobrzyńskiej.
Rodzina Żelskich jest gałęzią rodu Działyńskich.
Nazwisko Nazwisko „Żelski” pochodzi od gniazda rodowego, wsi Żałe w dawnej ziemi dobrzyńskiej. Pierwsi przedstawiciele rodu Żelskich, którzy przyjęli to nazwisko, to synowie Jana Działyńskiego – Wincenty i Sędziwój. Od tego momentu linia rodu Działyńskich zaczęła występować pod znanym obecnie nazwiskiem Żelski.
Historia Żelscy są bezpośrednimi potomkami Andrzeja Ogona, kasztelana dobrzyńskiego, występującego w źródłach historycznych od 1364 roku.
Protoplastą rodu jest Jan Działyński, cześnik i stolnik dobrzyński, pełniący również funkcję kasztelana słońskiego i kasztelana dobrzyńskiego, dziedzica Woli i Żałego, syn Piotra Działyńskiego, również kasztelana słońskiego oraz Anny Czarnkowskiej herbu Nałęcz, wojewodzianki poznańskiej. Jako pierwsi w tej rodzinie nazwiska Żełski zaczęli używać synowie Jana – Wincenty Żelski, kasztelan słoński i dobrzyński oraz Sędziwój Żelski, łowczy dobrzyński.
W rodzinnych Żałach zlokalizowany był zamek księcia Kazimierza kujawskiego, sami Żelscy w połowie XVI wieku zbudowali murowany dwór obronny w tych terenach, który został ostatecznie zniszczony w połowie następnego wieku przez Szwedów.
W XVI wieku, rodzina Żelskich była rozsiedlona głównie w ziemi dobrzyńskiej, gdzie posiadała majątki: Bogucin, Głodowo, Bachorzewo, Strachów, Radziki Małe, Wolę, Złotopole i Żałe. Poza Ziemią Dobrzyńską rodzina posiadała majątki również w Prusach, tj. Bietow (Bietau), Gowin i Milewo, a także na Podlasiu. Na początku XIX wieku jedna z ich gałęzi przeniosła się na Podole rosyjskie, gdzie dziedziczyli na Husiatynie i Józefówce w guberni podolskiej.
Przedstawiciele rodu Bartłomiej Żelski (ok. 1545 – ok. 1604) – podstoli dobrzyński Jan z Woli i Żałów Działyński (zm. 1527) – cześnik i stolnik dobrzyński, kasztelan słoński i dobrzyński Jan Chryzostom Żelski (ok. 1705–1748) – podkomorzy wendeński, komendant zamojski Jan Kazimierz Żelski (ok. 1635 – ok. 1686) – podczaszy podlaski, major wojsk litewskich Krzysztof Żelski (ok. 1606–1680) – pisarz ziemski bielski Seweryn Żelski (ok. 1630–1684) – miecznik i wojski dobrzyński Sędziwój Żelski (ok. 1515–1577) – łowczy dobrzyński Stanisław Żelski (ok. 1560–1624) – podczaszy dobrzyński Wincenty Żelski (ok. 1510–1568) – kasztelan słoński i dobrzyński Zofia Żelska-Mrozowicka (1888–1970) – dziennikarka, działaczka społeczna
Bibliografia Antoni Biliński, Szlachta Ziemi Dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów. Studium historyczno-heraldyczne, Warszawa 1932, s. 50, 216–217. Kasper Niesiecki, Herbarz polski, T. X, Lipsk 1845, s. 153–154. Ziemia Dobrzyńska, Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN, VII, Rypin 2000. Ziemia Dobrzyńska, Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN, VIII, Rypin 2002. Piotr Gałkowski, Szlachta okolic Brzuzego (XV–XIX w.), [w:] Ziemia Dobrzyńska, Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN, VIII, Rypin 2002, s. 87–90. Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVIII wieku. Spisy, Kórnik 1990. Mirosław Krajewski, Nowy słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej, t. 1–2, Rypin 2014.
Przypisy
!