thumb|upright=1.2|Mapa Polski za panowania Ludwika Węgierskiego thumb|Wyobrażenie wizerunku Ludwika Węgierskiego z wizerunków królów polskich autorstwa Aleksandra Lessera. thumb|Wyobrażenie wizerunku Ludwika Węgierskiego autorstwa Jana Matejki mały|Herb Ludwika według Herbarza Geldrii z XIV w. Ludwik Węgierski, znany też jako Ludwik Andegaweński (węg. I. Nagy Lajos; ur. 5 marca 1326 w Wyszehradzie, zm. 10 września 1382 w Trnawie) – król Węgier w latach 1342–1382 jako Ludwik I Wielki, król Polski w latach 1370–1382.
Życiorys
Pochodzenie alt=King Louis I of Hungary, crown, shield, Anjou coat of arms, secpter, Hungarian, medieval, book, illumination, illustration, history|lewo|mały|Król Ludwik I przedstawiony w Secretum Secretorum Ludwik pochodził z rodu Andegawenów (gałąź Kapetyngów) – dynastii rządzącej Węgrami od 1308 do 1382. Jego ojcem był król Węgier Karol Robert, a matką Elżbieta Łokietkówna, córka króla Polski Władysława I Łokietka i siostra Kazimierza III Wielkiego. Na mocy układów między Węgrami i Polską, dynastia andegaweńska miała prawo przejąć tron polski w wypadku śmierci króla Kazimierza Wielkiego, gdyby ten nie zostawił dziedzica płci męskiej. Elżbieta była głównym doradcą Ludwika, a jej pozycja na Węgrzech była bardzo silna. Ludwik wstąpił na tron węgierski Karola Roberta w 1342.
Panowanie na Węgrzech Pierwszym krokiem w polityce Ludwika była próba opanowania Neapolu w latach 1348–1350, gdzie panowała królowa Joanna I, podejrzewana o przyczynienie się do śmierci w 1345 r. swego męża Andrzeja, brata Ludwika. Po niepowodzeniu działań dyplomatycznych król podjął dwie wyprawy wojenne w latach 1348 i w 1350. Udało mu się opanować kraj, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Uznał panowanie Joanny zadowalając się prawem do dziedziczenia po niej. Ostatecznie tron neapolitański przypadł Karolowi z Durazzo, kuzynowi Ludwika.
Lata 1351–1352 przyniosły z kolei zaangażowanie się Ludwika w sprawy Rusi halicko-włodzimierskiej. Pomógł królowi Kazimierzowi Wielkiemu w zdobyciu jej części (m.in. został ranny podczas oblężenia Bełza w 1352Łeontij Wojtowycz: Polśkyj korol Kazymyr III i borot’ba za spadszczynu Romanowycziw. W: Wisnyk Lwiwśkoho uniwersytetu. Serija istoryczna, ed. 46, 2011, s. 37. .) i przyłączeniu do Polski, przy czym zastrzegł sobie prawo jej wykupu, w razie gdyby po Kazimierzu dziedziczył jego legalny potomek. Było to związane z planami dynastycznymi obu królów. Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego męscy potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci króla Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.
Zapewniwszy sobie prawa sukcesyjne w Polsce, Ludwik powrócił do aktywnej polityki na Bałkanach i jeszcze w grudniu tego samego roku (1355) zhołdował Serbię. Od papieża Innocentego VI otrzymał środki na krucjatę przeciw Bośniakom, jednak wykorzystał je do wojny z Republiką Wenecką w latach 1356–1358, po której odzyskał Dalmację i wzmocnił swoją pozycję na Adriatyku. Wyprawę do Bośni Ludwik zorganizował dopiero po pokonaniu Wenecji. W zwycięskiej wojnie przeciw Bułgarii zdołał osadzić na tamtejszym tronie posłusznego sobie władcę.
Po nieudanej próbie opanowania Mołdawii i Wołoszczyzny popadł w zatarg z Turcją, wobec czego przystąpił do koalicji antytureckiej, która w 1371 r. poniosła klęskę nad rzeką Maricą. Po kolejnym sporze z Wenecją zaczął wspierać dążącą do niezależności Padwę, jednak ostatecznie musiał uznać wyższość Wenecjan. Z powodu konfliktu na zachodzie Ludwik nie udzielił wsparcia cesarzowi bizantyńskiemu Janowi V przeciwko Turkom.
Panowanie w Polsce Przygotowania do sukcesji mały|Wszystkie władania Ludwika Węgierskiego: stałe władania: Królestwo Polski, Królestwo Węgier, tymczasowe: Królestwo Neapolu, w kolorze żółtym: terytoria wasalne (węg. hűbéres területek)|alt= Jeszcze w 1335 r. został wymieniony w układzie z Kazimierzem Wielkim jako jego następca w razie braku męskiego potomka. Na przełomie lat 40. i 50. XIV w. zapewnił sobie prawo do Rusi Halickiej w przypadku przejęcia polskiego tronu przez ewentualnego syna Kazimierza Wielkiego. W okresie choroby Kazimierza w 1351 r. panowie polscy złożyli Ludwikowi przyrzeczenie uznania jego sukcesji po Kazimierzu. W 1353 r. na zjeździe monarchów w Wiedniu Ludwik w imieniu swoim i Kazimierza zawarł z królem czeskim Karolem IV porozumienie, w którym zrzekł się praw do księstw jaworskiego, świdnickiego i oddał pozostające u niego w zastawie miasta Kluczbork i Byczynę w zamian za rezygnację z praw zwierzchnich do Mazowsza i darowanie zobowiązań finansowych wobec króla Kazimierza Wielkiego.
Spory z Piastami Co więcej, zgodnie z testamentem Kazimierz Wielki przekazał wnukowi Kaźkowi Słupskiemu m.in. księstwo sieradzkie i Kujawy, jednak sąd ziemski uznał testament króla za nieważny w obawie przed rozbiciem kraju. Ostatecznie Ludwik nadał Kaźkowi te same ziemie jako lenno.
Jako król Polski Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do Śląska, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. W 1373 hołd lenny złożył Ludwikowi książę Janusz I Starszy. We wrześniu 1373 oraz w latach 1375–1377 na Ziemi Dobrzyńskiej i Kujawach trwały starcia wojsk Ludwika z księciem Władysławem Białym, walczącym o zwrot ojcowizny, co zakończyło się wykupieniem przez Ludwika z jego rąk księstwa gniewkowskiego za 10 tys. florenów.
Rządy regencyjne thumb|Wyobrażenie wizerunku Ludwika Węgierskiego w cyklu Wizerunki książąt i królów polskich Ksawerego Pillatiego z 1888. W latach 1370–1375, 1376–1377 i 1378–1380 rządy w Polsce sprawowała jako regentka matka Ludwika, Elżbieta. W tym okresie w kraju dochodziło do licznych konfliktów, m.in. wojny pomiędzy Grzymalitami i Nałęczami w Wielkopolsce, niezadowolenia wielu posiadaczy ziemskich w Małopolsce ze skonfiskowania im przez Kazimierza Wielkiego licznych ziem, konfliktu węgierskich dworzan z krakowskimi mieszczanami, buntu Bartosza z Odolanowa, czy oporu wobec mianowania w 1378 r. namiestnikiem Władysława Opolczyka. Po śmierci matki, nie chcąc angażować się w rządy osobiście, Ludwik w 1381 r. ustanowił zarządcami Polski biskupa krakowskiego Zawiszę z Kurozwęk, kasztelana krakowskiego Dobiesława z Kurozwęk i wojewodę kaliskiego Sędziwoja z Szubina, co spowodowało antagonizację kolejnych środowisk.
We wrześniu 1376 Litwini pod wodzą Kiejstuta, Lubarta i Jerzego bełskiego najechali na Lubelszczyznę, ziemię sandomierską, Małopolskę po Tarnów i północno-zachodnią część Rusi Halickiej niszcząc je i uprowadzając ludzi w niewolę. W wyniku najazdu Polska utraciła przejściowo ziemię bełską i chełmską. W 1377 Ludwik podjął wyprawę odwetową, oblegając z Węgrami zamek w Bełzie, a Małopolanie i Sieradzanie wraz z książętami śląskim - palatynem węgierskim Władysławem Opolczykiem, Bolesławem III i Konradem II oleśnickim - odbili Chełm, Horodło, Grabowiec i Sewołoż.
W 1378 roku powstało łacińskie biskupstwo w Kamieńcu Podolskim.
W związku z buntem Bartosza z Odolanowa herbu Nałęcz w 1382 margrabia Zygmunt Luksemburski razem z wojskiem Ludwika zajął zamki w Koźminie, Nabyszycach i Koźmińcu i rozpoczął oblężenie zamku w Odolanowie, w trakcie którego obie strony dowiedziały się o śmierci króla Ludwika. Wkrótce wybuchła Wojna Grzymalitów z Nałęczami.
Kwestia zabezpieczenia sukcesji po Ludwiku Ludwik miał jednak poważny problem – nie miał męskiego dziedzica. Był dwukrotnie żonaty. Pomiędzy 29 września 1346 r. a 17 marca 1348 r. poślubił Małgorzatę Luksemburską, córkę cesarza rzymskiego i króla Czech, Karola IV Luksemburga, która zmarła w 1349 r. Małżeństwo było bezpotomne. Drugą żoną była Elżbieta Bośniaczka, z którą miał trzy córki: Katarzynę, Marię i Jadwigę.
O ile problem ten na Węgrzech nie był tak wielki, to w Polsce zapewnienie córkom sukcesji wydawało się niemożliwe, gdyż w Polsce nie dziedziczyło się po kądzieli, zatem dynastia andegaweńska mogła tu panować tylko mając potomka płci męskiej.
W zamian za zgodę na sukcesję swoich córek do tronu polskiego w dniu 17 września 1374 Ludwik wydał dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).
Śmierć Ludwik zmarł w Trnawie w nocy z 10 na 11 września 1382. Pochowany został w katedrze w Székesfehérvár (Białogród Stołeczny) na Węgrzech.
Ocena panowania Na Węgrzech Ludwik otrzymał przydomek „Wielki” i uchodzi za jednego z najwybitniejszych władców tego kraju. W polityce wewnętrznej doprowadził do zrównania w prawach magnatów i szlachty węgierskiej za pomocą tzw. decretum unicum wydanego 11 grudnia 1351. Założył też uniwersytet w Peczu. W Polsce nie cieszył się nigdy zbytnią popularnością, ale doprowadził m.in. do rozwoju handlu i zapobiegł rozpadowi królestwa.
Wywód rodowodowy Prapradziadkowiekról Sycylii i NeapoluKarol I Andegaweński(1226–1285) ∞1246 Beatrycze(1234–1267)król WęgierStefan V(1239–1272) ∞1253 Elżbieta(1244–1290)hrabia z HabsburgaAlbrecht IV Austriacki(1188–1239) ∞1217 Jadwiga(1192–1260)hrabia z HochenbergBurchard V ∞ Mechtylda z TybingiksiążęKonrad I Mazowiecki(1187–1247) ∞1207 Agafia Światosławówna(1190–1252)książęKazimierz I(1178–1230) ∞ Wiola(?–1251)książęWładysław Odonic(1190–1239) ∞1218 Jadwiga(?–1249)król WęgierBela IV(1206–1270) ∞ Maria LaskarinaPradziadkowiekról Sycylii i NeapoluKarol II Andegaweński(1254–1309) ∞1270 Maria Węgierska(1257–1323)król NiemiecRudolf I Habsburg(1218–1291) ∞1245 Gertruda von Hohenberg(1255–1281)książęKazimierz I Kujawski(1211–1267) ∞1257 Eufrozyna Opolska(1228–1292)książęBolesław Pobożny(1224–1279) ∞1256 Jolenta Helena Węgierska(1244–1304)Dziadkowietytularny król WęgierKarol Martel Andegaweński(1271–1295) ∞1281 Klemencja Habsburg(1262–1293)król PolskiWładysław I Łokietek(1260–1333) ∞ Jadwiga Bolesławówna(1266–1339)Rodzicekról WęgierKarol I Robert(1288–1342) ∞1320 Elżbieta Łokietkówna(1305–1380)Ludwik Węgierski (1326–1382) król Węgier, król Polski
Żony i dzieci Ludwik Węgierski miał dwie żonyW. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1959, tabl. 85.: Małgorzatę (zm. 1349), córkę cesarza rzymskiego i króla czeskiego Karola IV Luksemburskiego, Elżbietę (zm. 1387), córkę bana Bośni Stefana II Kotromanicia.
Z Elżbietą miał jedynie córki: Katarzynę (1370–1378) – zaręczoną z Ludwikiem, księciem Orleanu, zmarłą w dzieciństwie, Marię (1371–1395) – królową węgierską od 1382, żonę Zygmunta LuksemburskiegoIstnieje hipoteza, jakoby Ludwik i Elżbieta mieli 4 córki, lecz istnienie Marii urodzonej w 1365 r. jest kwestionowane. Najprawdopodobniej Jan Długosz pomylił się i wpisał datę 1365 r. jako datę narodzin Marii, królowej Węgier i żony Zygmunta Luksemburczyka, stąd hipoteza o tym, jakoby Ludwik i Elżbieta mieli 4 córki., Jadwigę (1374–1399) – królową polską od 1384, żonę Władysława II Jagiełły.
Upamiętnienie W Wągrowcu znajduje się ulica upamiętniająca Ludwika Węgierskiego. W 1999 roku uchwałą Rady Miasta nazwano jego imieniem jedną z ulic w Krakowie.
Jego rzeźba znajduje się na pomniku Tysiąclecia w Budapeszcie, położonego na placu Bohaterów.
Przypisy
Bibliografia Andrzej Wyrobisz: Ludwik Węgierski., [w:] Poczet królów i książąt polskich. Warszawa: Czytelnik, 1978. Stanisław A. Sroka: Ludwik Węgierski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2025.
Linki zewnętrzne Ludwik Węgierski – dokumenty w bibliotece Polona
Kategoria:Władcy Polski Kategoria:Władcy Węgier Kategoria:Andegawenowie węgierscy Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Urodzeni w 1326 Kategoria:Władcy Polski koronowani w katedrze wawelskiej Kategoria:Zmarli w 1382