Trzej muszkieterowie (fr. Les Trois Mousquetaires) – pierwsza część trylogii o czterech muszkieterach gwardii – Atosie, Portosie, Aramisie i d’Artagnanie. Kolejne części to Dwadzieścia lat później oraz Wicehrabia de Bragelonne. Akcja jest osadzona w pierwszej połowie XVII wieku we Francji i Anglii.

Jest jedną z najsłynniejszych powieści Aleksandra Dumasa oraz powieści płaszcza i szpady. Została wielokrotnie zekranizowana i przetłumaczona na wiele języków.

Utwór został pierwszy raz wydany w formie powieści w odcinkach w dzienniku Le Siècle w miesiącach marzec – lipiec 1844, a następnie w formie książkowej w tym samym roku przez wydawnictwo Baudry.

Treść Francja, rok 1625. Krajem rządzi Ludwik XIII, ale faktycznym władcą jest żądny władzy kardynał Richelieu. Osiemnastoletni Gaskończyk d’Artagnan opuszcza rodzinne Tarbes, by wstąpić do elitarnej formacji muszkieterów królewskich. Na pożegnanie otrzymuje od matki przepis na maść leczącą wszystkie rany, zaś od ojca szpadę, list polecający do kapitana muszkieterów de Tréville’a, a także polecenie, żeby pojedynkować się z każdym, kto go obrazi. W przydrożnej karczmie w miasteczku Meung zaczepia człowieka, który śmieje się z jego konia. Nieznajomy nie chce jednak walczyć i wysyła swoich ludzi, którzy biją d’Artagnana i łamią mu szpadę ojca. Tajemniczy człowiek kradnie chłopakowi list polecający do kapitana, po czym spotyka się z równie tajemniczą Milady. D’Artagnan przybywa do Paryża. Przychodzi do pana de Treville, by ten zrobił z niego muszkietera. Kapitan nie wierzy za bardzo chłopakowi, że jest on synem jego przyjaciela, przypomina także, że muszkieterami mogą zostać tylko ci, którzy odsłużą dwa lata w służbie królowi lub odznaczą się czymś niezwykłym. Muszkieterowie Portos i Aramis, a także później Atos, składają raport kapitanowi z wczorajszej burdy i walki z gwardzistami kardynała (wynik – zginęło dwóch muszkieterów i jeden gwardzista zabity przez Aramisa). Później d’Artagnan widzi przez okno człowieka z Meung, tego samego, co go pobił w karczmie. Wybiega za nim i wpada na Atosa (potrąca go w ranne ramię), Portosa (rozdziera mu pas i pokazuje, że nie był on cały ze złota) i Aramisa (ten deptał nogą chusteczkę od swej dawnej kochanki, d’Artagnan wskazał mu to i poniżył przed kolegami). Wszyscy trzej – jak się okazuje, wierni przyjaciele – wyzywają go na pojedynek.

Chłopak idzie bić się z Atosem (sekundantami Atosa są Portos i Aramis). Do walki jednak nie dochodzi, bo na miejscu pojedynku (notabene nielegalnego) pojawiają się członkowie konkurencyjnej jednostki gwardzistów kardynalskich pod dowództwem pana Jussac (który poprzedniego dnia pokonał muszkieterów w potyczce). Wywiązuje się starcie, w którym d’Artagnan bierze stronę swoich niedoszłych przeciwników i przyczynia się do pokonania kardynalistów. Dzięki temu osiągnięciu zdobywa prawo do wstąpienia w szeregi gwardzistów przygotowujących się do zostania muszkieterami oraz przyjaźń Atosa, Portosa i Aramisa.

Kardynał składa skargę na muszkieterów, ale de Treville broni swych podopiecznych. Król jest zainteresowany młodym d’Artagnanem i każe wezwać do siebie jego oraz jego trzech przyjaciół. Następnego dnia podczas meczu tenisa dochodzi wręcz do bitwy pomiędzy muszkieterami a ludźmi kardynała. Król jest oburzony na muszkieterów i jednocześnie zafascynowany młodym d’Artagnanem. Treville broni po raz kolejny swych podopiecznych z takim skutkiem, że król wzywa całą czwórkę do siebie i daje im w dowód uznania czterdzieści pistoli (przyjaciele dzielą je równo na cztery części) i przyjmuje d’Artagnana do pałacowej gwardii (chłopak ma odsłużyć dwa lata i zostanie muszkieterem). D’Artagnan wynajmuje służącego imieniem Planchet i zamieszkuje w gospodzie pana Bonacieux. Chce dowiedzieć się czegoś o swoich przyjaciołach, bardzo zresztą tajemniczych. Planchet zaprzyjaźnia się z Grimaudem (służącym Atosa), Mousquetonem (służącym Portosa) i Bazinem (służącym Aramisa), jednak nie dowiaduje się zbyt wiele o ich panach.

Rok 1626. D’Artagnan rozmawia z panem Bonacieux, który zwierza mu się, że jego żona Konstancja, pokojówka i osobista przyjaciółka królowej Anny Austriaczki, zostaje porwana przez człowieka, którego ściga d’Artagnan – nieznajomego z Meung. Chwilę później pan Bonacieux zostaje aresztowany. Innej nocy chłopak ratuje uciekającą przed gwardzistami Konstancję. Kobieta (trzydzieści lat młodsza od męża) zawraca Gaskończykowi w głowie. Chłopak ukrywa ją w swoim pokoju i idzie do Luwru, gdzie sprowadza człowieka, który zabiera Konstancję i radzi chłopakowi, by zapewnił sobie alibi na dzisiejszą noc. D’Artagnan odwiedza więc de Treville’a i przestawiwszy mu czas na zegarze wyrabia sobie alibi. Wracając, przypadkiem widzi, jak Konstancja wybiera się do domu Aramisa, gdzie otrzymawszy znak chusteczką, odchodzi w swoją stronę. D’Artagnan śledzi panią Bonacieux, która szybko rozpoznaje go i błaga, by nie chodził za nią, gdyż rozgrywa się tu bardzo ważna sprawa. Gaskończyk obiecuje jej, że nie będzie jej śledzić, ale niechcący znowu się na nią natyka i widzi, jak wyprowadza z domu Aramisa jakiegoś mężczyznę w płaszczu muszkietera – mężczyzna ten przypomina Aramisa. Ogarnięty zazdrością Gaskończyk idzie za nimi i naciera na adoratora, którym okazuje się być George Villiers książę Buckingham, premier Anglii. D’Artagnan przeprasza Anglika i osobiście z Konstancją eskortuje premiera do pałacu, gdzie spotyka się on z królową Anną Austriaczką, żoną Ludwika XIII. Zakochani rozmawiają chwilę i żegnają się czule (książę bowiem musi wracać do swego kraju). Królowa prosi księcia, by wrócił do Anglii i daje mu w prezencie dwanaście diamentowych zapinek, które król podarował jej kiedyś na urodziny. Buckingham wraca do Anglii.

Richelieu aresztuje pana Bonacieux. Najpierw straszy go torturami, każe zatrzymać w Bastylii, po czym zaprasza do siebie. Chwilę później otrzymuje raport od człowieka z Meung (raport dotyczy schadzki księcia Buckingham z królową), wysyła posłanie do Milady, swego szpiega, by ta ukradła dwie zapinki księciu. Wypuszcza pana Bonacieux, rzekomo przepraszając go i czyniąc tym samym szpiegiem swojej żony. Jednocześnie w Bastylii przebywa Atos (d’Artagnan bowiem owej feralnej nocy wysłał Plancheta, by sprowadził jego przyjaciół muszkieterów, gdyż spodziewał się, iż kardynał może przysłać nowych żołnierzy po Konstancję). Muszkieter został aresztowany w domu pana Bonacieux jako d’Artagnan i dopiero interwencja pana de Treville u samego króla przyczynia się do jego uwolnienia. Richelieu jest wściekły, że muszkieterom znowu się upiekło. Zaczyna podjudzać Ludwika XIII przeciwko jego żonie. Król, dowiadując się, że królowa pisze list, wysyła kanclerza i każe mu ją zrewidować, jednak przy niej jest tylko list do brata, króla Hiszpanii. Ludwik chce przeprosić żonę, Richelieu doradza mu, żeby wydał bal, na którym królowa wystąpi z diamentami. Anna Austriaczka jest w niebezpieczeństwie. Jej honor, a także pokój Anglii z Francją wiszą na włosku.

Za radą Konstancji królowa pisze list do księcia Buckingham. Konstancja chce powierzyć pismo swemu mężowi, ten deklaruje się jednak jako sługa kardynała. Z pomocą przychodzi d’Artagnan, który zgadza się zawieźć list. Chwilę później on i Konstacja cudem unikają aresztowania, którego miał dokonać wezwany przez pana Bonacieux człowiek z Meung. D’Artagnan musi się spieszyć. Prosi o pomoc pana de Treville, który daje chłopakowi przepustkę dla niego oraz Atosa, Portosa i Aramisa. Muszkieterowie i ich służący ruszają w drogę. Po drodze zostają jednak brutalnie rozdzieleni: Portos wdaje się w bójkę ze stronnikiem kardynała i przegrywa. Przydrożni robotnicy strzelają do muszkieterów i trafiają Aramisa i Mousquetona (który teraz ranny wraca do rannego pana). Aramis zostaje w przydrożnym zajeździe z Bazinem. Atos zaś zostaje oskarżony o fałszowanie monet przez karczmarza, którego ludzie kardynała wprowadzili w błąd. Atos bije się więc z żandarmami, więc d’Artagnan i Planchet muszą jechać sami. By przepłynąć morze potrzebny jest jednak glejt podpisany osobiście przez Richelieu. Gaskończyk pokonuje w pojedynku sługę kardynała – hrabiego de Wardes i zabiera mu glejt. Dociera do Anglii i spotyka się z księciem. Ten odkrywa brak dwóch zapinek, jakie ukradła mu podczas balu hrabina de Winter (czyli Milady) – kobieta owa tańczyła z księciem na balu i nożyczkami odcięła mu dwa diamenty, które książę nosił na ubraniu. Złotnik księcia dorabia szybko dwie dodatkowe zapinki, więc d’Artagnan i Planchet docierają do królowej na czas.

Na balu królowa zjawia się bez diamentów, tłumacząc się, że bała się je zgubić. Król każe jej natychmiast wrócić z diamentami. Richelieu pokazuje królowi dwie zapinki i sugeruje, że królowa je zgubiła. Anna Austriaczka ma jednak wszystkie na sobie. Kardynał tłumaczy się tym, że chciał je ofiarować królowej. D’Artagnan dostaje od królowej pierścień. Ma także mieć następnego dnia schadzkę z Konstancją, ta jednak zostaje porwana. Porywaczami są człowiek z Meung i pan Bonacieux. Zrozpaczony d’Artagnan odwiedza po kolei Portosa (który kuruje się z ran), Aramisa (który wydobrzał i chce zostać księdzem, ale dowiedziawszy się, że jego ukochana nadal się nim interesuje, porzuca te plany) oraz Atosa (który karze karczmarza, zamykając się w piwnicy ze swym sługą Grimaudem i wypijając mu wino – tym samym blokując piwnicę przed gośćmi). Atos i d’Artagnan piją. Pijany Atos opowiada Gaskończykowi historię swego przyjaciela, wielkiego pana, który ożenił się z piękną dziewczyną, ale gdy okazało się, że ta ma na ramieniu piętno lilii, którym piętnowano złodziejki i ladacznice, własnoręcznie wiesza ją na drzewie. D’Artagnan domyśla się, że Atos opowiedział swoją własną historię.

Atos i d’Artagnan spotykają w karczmie lorda de Winter (Anglika) i zaprzyjaźniają się z nim. We dwoje wracają do Paryża, po drodze zabierają Portosa i Aramisa. D’Artagnan dowiaduje się, że został już formalnie muszkieterem. W kościele d’Artagnan i Portos widzą piękną damę. Jest to lady Clarick, zwana też Milady de Winter, bratowa lorda de Winter, którego muszkieterowie już poznali. D’Artagnan zakochuje się w Milady. Podczas mszy Portos na złość swej kochance, która będąc zazdrosna nie udzieliła mu pomocy pieniężnej, gdy ten się kurował, podaje wodę święconą Milady, która robi piorunujące wrażenie na Gaskończyku. D’Artagnan jedzie za nią i staje w jej obronie, kiedy lord de Winter krzyczy na nią. Kończy się to pojedynkiem Gaskończyka z lordem – wygrywa ten pierwszy. Lord zaprasza d’Artagnana do domu swego i Milady. Wkrótce wyjeżdża, zaś Milady uwodzi d’Artagnana. Tymczasem Portos romansuje z bogatą prokuratorową Coquenard, która raz nawet zaprasza go na obiad, przedstawiając go mężowi jako swego kuzyna.

D’Artagnan dowiaduje się, że Milady romansuje jednocześnie z hrabią de Wardes – mówi mu to zakochana w Gaskończyku służąca Milady – Ketty. Z jej pomocą przechwytuje listy od Milady do hrabiego, i w nocy zastępuje go, dostając polecenie zabicia d’Artagnana – w zamian za to otrzymuje pewien piękny pierścień, który Atos rozpoznaje jako swój rodowy skarb. Atos radzi przyjacielowi dać sobie spokój z Milady, on jednak nie może przestać. D’Artagnan pisze do Milady jako de Wardes i obraża ją w tym liście. Milady wzywa do siebie chłopaka i spędzając z nim upojną noc namawia go, by zabił hrabiego de Wardes. Gaskończyk przyznaje się do oszustwa, Milady szarpie się z nim i wówczas ten widzi na jej ramieniu czarną lilięDumas Aleksander: Trzej muszkieterowie / Przeł. Joanna Guze // Iskry: Warszawa, 1983, Wyd. 6, ; strona 299.. Ucieka przed nią i jej nożem do Atosa – pomaga mu w tym Ketty. Okazuje się, że Milady to w rzeczywistości nie tylko szpieg kardynała Richelieu, ale również żona Atosa. Ketty ucieka od swej pani do d’Artagana i prosi go, by ją ukrył. Umożliwia mu to Aramis, który umieszcza dziewczynę u jednej ze swych przyjaciółek, która potrzebowała służącej.