Saksofon (, skrót: sass.; , sax.) – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych. Mimo metalowego korpusu zalicza się go do instrumentów drewnianych, ponieważ ma drewniany stroik, tak jak klarnet. Dźwięk wydobywa się przez czarę. Występuje w dziewięciu odmianach, różniących się wielkością i zakresem dźwięków. Od najmniejszych saksofonów – soprillo, po największe – subkontrabasowe, najczęściej budowane są w strojach B, Es, F i C.

Saksofon został skonstruowany przez Adolpha Saxa w pierwszej połowie XIX wieku. Od początku XX wieku wiele zapisów nut na saksofon powstało na zlecenie zamożnej, początkującej saksofonistki – Elizy Hall. Współpracowała ona z kompozytorami takimi, jak: Claude Debussy, Gabriel Fauré, Vincent d’Indy i André Caplet. Muzyka na ten instrument jest wzbogacona twórczością jego promotorów, np. niemieckiego saksofonisty czy francuskiego muzyka .

Rodzina saksofonów thumb|Część I „Wiosny” z Czterech pór roku Vivaldiego w wykonaniu kwartetu saksofonowego Do podstawowych i najpopularniejszych odmian saksofonów zaliczają się: sopranowy, altowy, tenorowy oraz barytonowy. Odmiany instrumentu strojone w C i F były początkowo przeznaczone do orkiestr symfonicznych, jednak nie cieszyły się popularnością wśród muzyków. Ustąpiły najpowszechniejszym teraz wersjom w B i Es, powstałym z myślą o orkiestrach wojskowych. Do saksofonów orkiestrowych zalicza się rzadko już spotykane strojony w F, sopranowy w C i tenorowy C melody.

Saksofony sklasyfikowane według rejestrów i strojenia: # Saksofon Strój Skala1B75px2Es75px3sopranowyB75px4altowyEs75px5tenorowyB75px6barytonowyEs7basowyB8kontrabasowyEs9B

Początki instrumentu Historia saksofonu, w przeciwieństwie do większości instrumentów, nie jest długa. Nie ma on wcześniejszych odpowiedników, na których bazowałaby jego konstrukcja.

Saksofon został wynaleziony około 1841 roku przez belgijskiego budowniczego instrumentów – Adolpha Saxa. Pierwsza publiczna informacja o instrumencie (autorstwa Hectora Berlioza) ukazała się 12 czerwca 1842 roku w paryskim Journal des débats. Istnieją podejrzenia, że Sax chciał zaprezentować wynalazek na brukselskiej wystawie instrumentów w 1841 roku, jednak przesyłka zawierająca saksofon została zniszczona w niewyjaśnionych okolicznościach. 3 lutego 1844 roku, podczas wystawy w Paryżu nowy instrument zademonstrowano parze królewskiej, Ludwikowi Filipowi i Marii Amelii.

Pomimo wielu pozwów sądowych (złożonych przez rywali Saxa, którzy powołali Stowarzyszenie Zjednoczonych Twórców Instrumentów, ang. Association of the United Instrument Makers), Sax opatentował saksofon w czerwcu 1846 roku (wyłączność wygasła w 1866; w 1881 Sax rozszerzył zakres oryginalnego patentu). Dowiedziawszy się o wniosku o wyłączne prawa Saxa do saksofonu, niechętni mu muzycy ogłosili, że instrument ten był od wielu lat znany w Niemczech. Odpowiedzią Saxa na insynuacje wrogów była propozycja odstąpienia od patentu, jeśli w ciągu dwunastu miesięcy przedstawiliby mu podobnie skonstruowany instrument. Konkurenci podważali innowacyjność Saxa i starali się doprowadzić do anulowania licencji na wszystkie jego wynalazki. Według adwokata reprezentującego stowarzyszenie „saksofon nigdy nie istniał, nie mógłby istnieć i miał być uznany za zwykły szarlatański podstęp”.

Saksofon w różnych gatunkach muzycznych Muzyka klasyczna thumb|upright|Włoski saksofonista wojskowy (grający na saksofonie barytonowym) Saksofon został użyty jako instrument koncertowy kilka lat po powstaniu. W lutym 1844 roku Hector Berlioz wprowadził partie na saksofon do swojego dzieła chóralnego Chant Sacre. W grudniu pierwszy raz umieszczono nowy instrument w składzie orkiestry symfonicznej w operze Ostatni król Judei . Jeszcze przed opatentowaniem saksofonu przez twórcę, 31 lipca 1845 roku, francuskie wojsko włączyło go do swojej orkiestry marszowej. Adolphe Sax został pierwszym profesorem gry na saksofonie w Konserwatorium Paryskim w 1858 roku. Pod koniec życia Saxa (zm. 1894) istniała już spora literatura muzyczna na saksofon:

1845 – : Variations Faciles et Brillante na saksofon solo i Sextour na 2 sopranowe, altowy, basowy i kontrabasowy; 1858 – Jean-Baptiste Singelée: Koncert na saksofony sopranowy i tenorowy oraz Fantaisie na barytonowy; 1861 – Richard Wagner dołączył sekcję saksofonów do orkiestry w czasie premiery opery Tannhäuser; 1862 – Jules Demersseman: Fantaisie sur un Theme Originale na saksofon altowy. W późniejszych latach saksofon stawał się coraz bardziej popularny i był wykorzystywany w różnych dziełach: 1903 – Richard Strauss: Symphonia Domestica z partiami na saksofony sopranowy, altowy, barytonowy i basowy; 1904 – premiera utworu Vincenta d’Indy’ego Choral Varie w wykonaniu jednej z pierwszych saksofonistek, Eliza Hall (Copley Hall, Boston, Massachusetts); 1906 – Georges Sprok: Legend for saxophone and orchestra; 1911 – Claude Debussy: Rapsodia na saksofon altowy i orkiestrę (zamówiona przez Elizę Hall w 1901); 1917 – Béla Bartók: Drewniany Książę z partiami na saksofon altowy i tenorowy; 1922 – Maurice Ravel: Boléro na saksofon sopraninowy, sopranowy i tenorowy; 1922 – orkiestracja Obrazków z wystawy Modesta Musorgskiego; 1923 – George Gershwin: Błękitna rapsodia z trzema saksofonami – dwoma altowymi i tenorowym; 1928 – Anton Webern: Kwartet na klarnet, saksofon, skrzypce i fortepian; 1934 – Aleksandr Głazunow: Koncert Es-dur na saksofon altowy i smyczki op. 109; 1936 – : Aria na saksofon altowy. Obecność saksofonu w składzie orkiestry symfonicznej była kluczowym celem Saxa. Od samego początku miał jednak problemy z przekonaniem większej liczby muzyków i kompozytorów do swojego instrumentu. 30-latek nie cieszył się popularnością; w odpowiedzi na reformę składu orkiestr wojskowych założone zostało przez jego konkurentów Stowarzyszenie Zjednoczonych Twórców Instrumentów.

Saksofoniści klasyczni używają zwykle ustników wykonanych z ebonitu. Są one łatwiejsze do opanowania niż metalowe, które są wykorzystywane w muzyce rozrywkowej.

Niektórzy polscy saksofoniści klasyczni: Paweł Gusnar Andrzej Rzymkowski Łukasz Dyczko Alina Mleczko

Jazz thumb|upright|Saksofon tenorowy Saksofon znalazł pewne zastosowanie w muzyce poważnej, jednak najczęściej wykorzystuje się go w muzyce jazzowej. Był obecny w składzie zespołów wczesnego jazzu od 1914 roku, za czasów orkiestr Nowego Orleanu. Obecnie zajmuje stałą pozycję w instrumentarium jazzu współczesnego. Kilku saksofonistów miało znaczący wkład (lub wpływ) w rozwój kolejnych stylów jazzowych. Sidney Bechet reprezentował dixieland, u Hawkinsa słychać wykreowany przez Charliego Parkera i Dizzy’ego Gillespie bebop, Lester Young był inspiracją do powstania cool jazzu, Joe Henderson Sonny Rollins hard bop, a od tytułu płyty Colemana pochodzi nazwa free jazzu. W 1933 roku Benny Carter jako pierwszy użył w swoim big-bandzie sekcję aż pięciu saksofonów.

Do znanych saksofonistów jazzowych zaliczani są m.in.:

Rock thumb|200px|Porównanie wielkości saksofonów Saksofon znalazł ograniczone zastosowanie w rocku. Istnieją co prawda wykonawcy i grupy z saksofonem w stałym składzie, jednak nie mieszczą się w głównym nurcie muzyki tego gatunku. Większość zespołów wykorzystuje saksofon jako instrument dodatkowy.

Znani saksofoniści nierzadko znajdujący się w stałym składzie zespołów rockowych: Candy Dulfer , UB40 Dick Heckstall-Smith, Colosseum John Helliwell, Supertramp Karl Jenkins, Soft Machine , Caravan Theo Travis, Gong , Chicago , Roxy Music , Van der Graaf Generator , który nagrywał m.in. z The Rolling Stones Tomasz Glazik, stały saksofonista zespołu Kult Mikołaj Trzaska Mel Collins, nagrywał m.in. z King Crimson, Camel, Dire Straits. Dick Parry, nagrywał z zespołem Pink Floyd Marcin Nowakowski, z Lady Pank

Przypisy

Kategoria:Aerofony stroikowe Kategoria:Instrumenty dęte drewniane Kategoria:Rzeczy nazwane od osób