Godzilla – japońska franczyza tworzona od 1954, na którą składają się produkcje, w których pojawia się gigantyczny potwór kaijū zwany Godzillą. Prawa do niej posiada wytwórnia Tōhō.
Główna seria filmowa Tōhō jest podzielona na mniejsze serie, nazwane od er japońskich (z wyjątkiem Millenium), w czasie których były tworzone: Shōwa (1954–1975), Heisei (1984–1995), Millenium (1999–2004) i Reiwa (2016–2019). Pierwszym filmem był Godzilla z 1954. Choć był on utrzymany w poważnym tonie, seria Shōwa szybko nabrała klimatu kina klasy B. Seria Heisei była bardziej staranna pod względem produkcyjnym. W 2016 Shin Gojira zdobył siedem nagród japońskiej Akademii Filmowej, w tym dla najlepszego filmu. Od 2017 do 2018 Tōhō przy współpracy z Netflixem tworzyło animowaną trylogię.
W 1998 powstał pierwszy amerykański film Godzilla. Nie odniósł on jednak sukcesu komercyjnego i planowane kontynuacje zostały odwołane. W 2014 Legendary Pictures rozpoczęło własną franczyzę o nazwie MonsterVerse, w której występuje również Godzilla.
Historia Pierwszy film z serii, noszący tytuł Godzilla, został zrealizowany w pośpiechu. Jego producent Tomoyuki Tanaka w lutym 1954 pracował nad innym filmem, którego akcja toczyła się w Indonezji. W marcu z przyczyn technicznych, a przede wszystkim meteorologicznych, wytwórnia Tōhō nakazała przerwać produkcję i stworzyć inny film jeszcze w tym samym roku.
Wracając samolotem do Japonii, Tanaka przeczytał w gazecie artykuł o incydencie związanym ze statkiem rybackim, tuńczykowcem Daigo Fukuryū Maru. Przepływał on blisko atolu Bikini, gdzie Stany Zjednoczone przeprowadzały testy broni termojądrowej. Eksplozja zwana Castle Bravo, przeprowadzona 1 marca 1954 roku, okazała się silniejsza niż przypuszczano i rybacy, którzy znajdowali się w wyznaczonej strefie, rzekomo bezpiecznej, zostali napromieniowani. To zainspirowało Tanakę do stworzenia filmu o niebezpieczeństwach i skutkach użycia broni nuklearnej. Był to jednak temat uznawany za tabu, co było następstwem cenzury, wprowadzonej po II wojnie światowej przez okupujące Japonię Stany Zjednoczone. Obowiązywała ona od 1945 do 1952. W związku z tym twórcy filmu postanowili posłużyć się metaforą. Broń jądrową symbolizowałby ogromny prawie niezniszczalny potwór, dewastujący wszystko na swojej drodze. Pomysł ten był inspirowany między innymi amerykańskim filmem Bestia z głębokości 20 000 sążni z 1953, w którym dinozaur Rhedosaurus w stanie hibernacji zostaje przebudzony wskutek testów broni jądrowej i atakuje Nowy Jork. Do wyreżyserowania japońskiego filmu został wyznaczony Ishirō Honda, który służył jako żołnierz w czasie II wojny światowej i osobiście widział zniszczenia w Hiroszimie, spowodowane zrzuceniem bomby atomowej. Honda chciał wiernie odwzorować te zniszczenia w filmie.
Między kwietniem a majem 1954 powstały różne projekty postaci. Tomoyuki Tanaka nie chciał, aby potwór przypominał jaszczurkę, ponieważ nie chciał zapożyczać zbyt wiele z filmu Bestia z głębokości 20 000 sążni. Stąd powstał pomysł, aby potwór przypominał połączenie goryla i wieloryba i tak powstała jego nazwa , z połączenia słów i . Wczesne szkice przedstawiają Gojirę jako stworzenie z głową przypominającą grzyb, co miało nawiązywać do grzyba atomowego. Pracujący przy produkcji specjalista od efektów specjalnych Eiji Tsuburaya proponował, aby stwór był ogromną ośmiornicą, nawiązując przy tym do historii, którą Tsuburaya napisał w odpowiedzi na film o King Kongu. Z powodu braku porozumienia w sprawie wyglądu, Tanaka postanowił, że potwór będzie jednak przypominał dinozaura. Postanowiono przy tym, że będzie pokryty łuską, która wyglądem miała przypominać blizny, które miały ofiary ataku atomowego na Hiroszimę i Nagasaki z sierpnia 1945.
Po tym jak amerykańscy producenci wykupili prawa do dystrybucji filmu Gojira z 1954, z filmu wycięto lub edytowano niektóre sceny oraz dodano nowe. W amerykańskiej wersji, która miała premierę w 1956, potwór nazywał się Godzilla. Jednak brew powszechnemu przekonaniu, imię to nie zostało wymyślone przez amerykańską dystrybucję. Nim Tōhō sprzedało film w Stanach Zjednoczonych, międzynarodowy oddział wytwórni pierwotnie sprzedawał kopie filmu z angielskimi napisami pod tytułem Godzilla, które były krótko pokazywane w kinach dla japońskojęzycznej mniejszości Stanów Zjednoczonych. Tōhō zdecydowało się na „Godzilla” jako angielską transliterację Gojiry.
W amerykańskiej wersji metafora ataku atomowego została usunięta, a sceny strachu i spustoszenia złagodzone. Krytycy uznali Godzillę w tej wersji za pospolity film klasy B. Była to jednak pierwsza wersja filmu, która miała premierę w wielu krajach na całym świecie. Była to też jedyna wersja, do jakiej mieli dostęp amerykańscy krytycy oraz badacze do 2004, kiedy miała miejsce premiera kinowa oryginalnej wersji w Stanach Zjednoczonych. Amerykańska wersja przyczyniła się do spopularyzowania postaci Godzilli na całym świecie, ale też do utrwalenia jej wizerunku jako ikony kina klasy B.
Filmy Serie filmowe Tōhō Filmy z serii o Godzilli produkowane przez Tōhō dzieli się na poszczególne serie, które zostały nazwane od er japońskich, które panowały wówczas w Japonii przez większość serii.
Shōwa mały|Strój Godzilli z filmu Godzilla (1954) Pierwszą serią była seria Shōwa, nazwana tak od okresu Shōwa, który wówczas panował w Japonii. W postać Godzilli wcielał się aktor noszący gumowy strój potwora. Najczęściej był to Haruo Nakajima. Nie zostaje wyjaśnione, czy potwory zwane Godzillą są w tych filmach tą samą postacią, czy są to różni przedstawiciele tego samego gatunku. Między niektórymi filmami jest zachowana ciągłość fabularna. Na początku serii Shōwa, Godzilla jest zagrożeniem dla ludzkości i zachowuje się w znacznej mierze jak agresywne zwierzę. Z czasem jednak zaczyna wykazywać się człowieczeństwem i zostaje obrońcą Ziemi, chroniącym planetę przed groźniejszymi potworami, często zsyłanymi przez kosmitów. W tej serii przeważa klimat kina klasy B.
Pierwszym filmem z tej serii był Godzilla z 1954, w którym tytułowa postać została przedstawiona jako siejący spustoszenie gigantyczny potwór podobny do dinozaura. Został on przebudzony wskutek promieniowania radioaktywnego, spowodowanego licznymi testami broni jądrowej na Ziemi. Sam Godzilla również wytwarza promieniowanie radioaktywne, od którego umierają także ludzie, którzy przeżyli bezpośredni atak potwora. Potwór jest metaforą broni jądrowej, a sam film jest utrzymany w poważnym tonie. Ostatecznie Godzillę udaje się zabić dzięki stworzonej w tajemnicy przez jednego naukowca broni zwanej niszczycielem tlenu. W obawie, że ludzkość może chcieć wykorzystać broń w innych celach, jej twórca popełnia samobójstwo. Jeden ze świadków zdarzenia sugeruje, że kolejne testy broni nuklearnej mogą przebudzić kolejne potwory.
mały|Godzilla (z prawej) walczący przeciwko Anguirusowi w filmie Godzilla kontratakuje (1955) Film Godzilla kontratakuje (1955) jest powiązany fabularnie z poprzednim filmem. Dochodzi do pojedynku między Godzillą a innym gigantycznym potworem, Anguirusem. Walczą ze sobą w Osace. Godzilla wygrywa pojedynek i zabija przeciwnika. Na koniec zostaje uwięziony przez wojsko pod lawiną lodu i śniegu, aby zamarzł na śmierć. Był to pierwszy film posiadający typową odtąd dla Godzilli fabułę, czyli doprowadzenie do sytuacji, w której Godzilla walczy z innymi ogromnymi potworami. Podobnie jak poprzednia produkcja, ten film również utrzymany był w mrocznym tonie. Na kolejne siedem lat wytwórnia Tōhō wstrzymała się od produkcji nowych filmów z Godzillą, aby eksperymentować z tworzeniem filmów o nowych potworach, takich jak: Rodan, Varan i Mothra.
W 1956 pierwszy film Godzilla miał swoją premierę w Stanach Zjednoczonych. Amerykańska zwana Godzilla: Król potworów wersja różni się od oryginalnej między innymi wycięciem niektórych drastycznych scen i dodaniem muzyki w tle do scen zniszczenia miasta. Nakręcono także nowe sceny z postacią amerykańskiego dziennikarza o imieniu Steve Martin, granego przez Raymonda Burra, który staje się głównym bohaterem filmu i narratorem. Była to pierwsza wersja filmu Godzilla, jaka miała premierę w wielu krajach na całym świecie i jedyna, do jakiej mieli dostęp krytycy oraz badacze do roku 2004, kiedy miała miejsce premiera kinowa oryginalnej wersji w Stanach Zjednoczonych. Amerykańska wersja, zdaniem wielu krytyków, spłyciła przesłanie filmu i utrwaliła wizerunek Godzilli jako bohatera kina klasy B. W związku z tym kolejne produkowane przez Tōhō filmy z tej franczyzy zostały utrzymane w tonie kina klasy B.
mały|Godzilla (z lewej) walczący przeciwko King Kongowi (z prawej) w filmie King Kong kontra Godzilla (1962) Film King Kong kontra Godzilla (1962) zrealizowano w mocno satyrycznym tonie. Przeciwnikiem Godzilli był King Kong, do którego Tōhō specjalnie nabyło prawa. Był to pierwszy raz, kiedy oba potwory pojawiły się w kolorze. Po tym jak Amerykanie przypadkiem wybudzają Godzillę spod sterty lodu i śniegu, a Japończycy odnajdują King Konga na Wyspie Czaszki, między potworami dochodzi do pojedynku. Na koniec oba wpadają do oceanu i toną.
W Godzilla kontra Mothra (1964) Godzilla zostaje wyrzucony na brzeg i atakuje Nagoję. Z pomocą miastu przybywa dobry potwór Mothra, przypominający ogromną ćmę. Godzilla zostaje uwięziony w lepkim jedwabiu, wyprodukowanym przez potomstwo Mothry, i wrzucony do oceanu.
W Ghidorah – Trójgłowy potwór (1964) Godzilla walczy z Rodanem. Ich starcie przerywa larwa Mothry, która prosi potwory o pomoc w walce z kosmitami, którzy chcą zaatakować Ziemię. Wspólnymi siłami stwory pokonują zesłanego przez kosmitów Króla Ghidorę. Był to pierwszy film, w którym Godzilla traci swoje destrukcyjne skłonności i zwierzęcą gwałtowność. Jest zdolny do prowadzenia dialogów w nieznanym dla ludzi języku. Od tej pory do końca serii Godzilla był kreowany na strażnika pokoju. Swoimi emocjami i reakcjami zaczął bardziej przypominać człowieka. Był to również pierwszy film z serii, w którym pojawił się powracający wielokrotnie motyw inwazji kosmitów.
W Inwazji potworów (1965) przyjazna rasa kosmitów z planety X zostaje zaatakowana przez Króla Ghidorę. Ziemianie zgadzają się pożyczyć kosmitom Godzillę i Rodana, aby pomogli przegonić najeźdźcę. Po wypełnieniu zadania Godzilla wykonuje zwycięski taniec. Okazuje się, że Ghidora od początku był kontrolowany przez kosmitów, którzy teraz mają okazję, by zrobić pranie mózgu Godzilli i Rodanowi, po czym wysyłają ich na Ziemię, aby siały spustoszenie. Ziemianie znajdują jednak sposób, by uwolnić potwory spod kontroli kosmitów.
W Ebirah – potwór z głębin (1966) Godzilla zostaje przebudzony, aby walczyć z ogromnym homarem Ebirą, strzegącym wyspy, na której przebywają terroryści. Do walki po stronie Godzilli dołącza Mothra.
W Synie Godzilli (1967) Godzilla wychowuje swojego syna Minillę.
Akcja filmu Zniszczyć wszystkie potwory (1968) dzieje się w przyszłości, w roku 1999, na wyspie, gdzie wszystkie potwory żyją ze sobą w pokoju do czasu, gdy przylatują kosmici i przejmują kontrolę nad stworami, aby podbić Ziemię. W końcu jednak potwory uwalniają się i zwracają przeciwko kosmitom.
Akcja filmu Rewanż Godzilli (1969) dzieje się w całości we śnie małego chłopca, który jest fanem Godzilli. Śni mu się spotkanie z synem Godzilli Manillą, który uczy się jak pokonać dręczącego go łobuza.
W filmie Godzilla kontra Hedora (1971) Godzilla staje do walki przeciwko Hedorze, potworze powstałym z odpadów przemysłowych i zanieczyszczenia środowiska. Film ma ekologiczne przesłanie. W filmie po raz pierwszy pojawiają się sceny całkowicie animowane i piosenka.
W Godzilla kontra Gigan (1972) Godzilla podejmuje walkę z kosmitami, którzy zsyłają na Ziemię Gigana i Króla Ghidorę. Nie mogąc jednak pokonać ich samodzielnie, Godzilla wzywa na pomoc Anguirusa. Oba potwory po raz pierwszy porozumiewają się ludzką mową.