thumb|Amundsen na pokładzie „Gjøi”, kwiecień 1903 thumb|240px|„Gjøa” przed muzeum norweskich odkryć polarnych Frammuseet na półwyspie Bygdøy w Oslo, 2009 Gjøa – norweski slup (klasyfikacja historyczna – obecnie statek o takim ożaglowaniu nazwalibyśmy kutrem), pierwszy statek, który przepłynął przez Przejście Północno-Zachodnie w latach 1903–1906; obecnie znajduje się w muzeum norweskich odkryć polarnych Frammuseet w Oslo.
Opis „Gjøa” to niewielki, lekki slup o długości 21,336 m, szerokości 6,096 m i pojemności netto 45 NRT. Statek miał dwie kajuty i mógł pomieścić 8 członków załogi.
Historia Statek powstał na zamówienie szypra Asbjørna Sexe w 1872 roku. Został zbudowany przez szkutnika Knuta Johannessona Skaale (1843–1900) w Rosendal. Drewno na kadłub ścięto w lasach Ølve, a na maszt i drzewce pozyskano w lasach Varaldsøy. Sexe nazwał slup imieniem swojej żony – „Gjøa”.
Sexe pływał w wodach północnych prowincji Nordland i Finnmark. W 1882 roku „Gjøa” rozbiła się pod Kabelvåg. W tym samym roku wrak kupił O.J. Kaarbøe ze Svolværu i przetransportował do remontu w Gravdal. Po remoncie statek został sprzedany szyprowi z Tromsø Hansowi Christianowi Johannesenowi (1846–1920) za 700 koron.
W 1884 roku Johannesen popłynął statkiem na Morze Karskie i regularnie pływał po wodach Arktyki. W 1897 roku udał się na wschodnie wybrzeże Grenlandii, a potem do zatoki Virgohamna w Svalbardzie. W 1898 roku „Gjøa” pożeglowała do Nowej Ziemi i wróciła, opływając Ziemię Franciszka Józefa i Wyspę Białą.
Roald Amundsen (1872–1928) zakupił statek wraz z jego wyposażeniem za 10 tys. koron 28 marca 1901 roku. Latem udał się w pięciomiesięczny rejs po wschodnich wodach Grenlandii, by przetestować żaglowiec i prowadzić obserwacje oceanograficzne dla Fridtjofa Nansena (1861–1930).
Amundsen planował wyprawę, której celem miało być pokonanie drogi łączącej Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym, tzw. Przejścia Północno-Zachodniego prowadzącego przez Ocean Arktyczny. By sprostać trudom takiej przeprawy, kadłub slupa musiał zostać wzmocniony. W 1902 roku „Gjøa” otrzymała żelazne wzmocnienia i została wyposażona w silnik średnioprężny o mocy 13 koni mechanicznych.
Rok później, 13 czerwca 1903 roku „Gjøa” z Amundsenem i sześcioosobową załogą wyruszyła na podbój Przejścia Północno-Zachodniego. W połowie września zakotwiczyła w zatoce południowej Ziemi Króla Wilhelma, którą nazwano na jej cześć Gjøahavn. Uczestnicy wyprawy osiedli na brzegu, a osada została później nazwana Gjoa Haven – Amundsen i jego towarzysze przebywali tu przez dwa lata. Ekspedycja dotarła do Nome na Alasce 30 sierpnia 1906 roku. „Gjøa” stała się pierwszym statkiem, który pokonał Przejście Północno-Zachodnie.
10 września 1906 roku „Gjøa” wpłynęła do portu w San Francisco. Amundsen zamierzał pożeglować wokół Ameryki do Norwegii, lecz Nansen odradził mu taką podróż z uwagi na trudne warunki opłynięcia przylądka Horn. Slup pozostał w porcie, a później został zakupiony przez Amerykanów pochodzenia norweskiego i podarowany miastu San Francisco. W 1909 roku „Gjøa” stanęła w Golden Gate Park.
Wystawiony na działanie wiatru, słońca i deszczu, i narażony na akty wandalizmu, slup zaczął wkrótce niszczeć. Rozpatrywano nawet spalenie statku, lecz dzięki hojności prywatnych darczyńców zebrano fundusze na rozpoczęcie remontu. Prace przerwano w 1941 roku z powodu II wojny światowej, podjęto ponownie w 1947 roku i ukończono w 1949 roku dzięki wsparciu Norwegii. Wkrótce jednak statek zaczął ponownie niszczeć. W 1971 roku zawiązano komitet na rzecz zwrócenia statku Norwegii. W 1972 roku „Gjøa” została przetransportowana do Oslo i stanęła przed muzeum norweskich odkryć polarnych Frammuseet na półwyspie Bygdøy.
Statek przeszedł gruntowną restaurację w latach 70. XX w. W 2012 roku „Gjøa” została przeniesiona do hali muzealnej i odnowiona w 2017 roku.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Atrakcje turystyczne w Oslo Kategoria:Norweskie statki Kategoria:Statki badawcze Kategoria:Hasła utworzone w ramach Tygodni Tematycznych 2019 Kategoria:Statki z XIX wieku