Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1944–1947)

Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1944–1947) – banknoty Narodowego Banku Polskiego denominowane w złotych i w jednym przypadku w groszach,

wypuszczane w emisjach z datami od 1944, do 15 lipca 1947 r., będące w obiegu od 27 sierpnia 1944 r., do 8 listopada 1950 r., w ramach wprowadzonego w Polsce po II wojnie światowej systemu monetarnego, zmienionego z dniem 30 października 1950 r.

W ramach pierwszego po II wojnie światowej polskiego systemu monetarnego w obiegu pojawiły się 23 różne banknoty sygnowane przez Narodowy Bank Polski, w 10 nominałach. Tak częste emisje były konsekwencją zarówno walki z fałszerstwami jak i przyczyn niemających związku z gospodarką pieniężną, np. z chęci przekazania treści propagandowych.

Poza pierwszym nominałem 500-złotowym wszystkie banknoty NBP emisji 1944–1947 pozostawały w obiegu do wymiany pieniędzy z 30 października 1950 r.

„Emisja lubelska” (1944)

24 sierpnia 1944 r. ogłoszono dekret PKWN upoważniający kierownika resoru gospodarki narodowej i finansów do wyemitowania za pośrednictwem Centralnej Kasy Skarbowej biletów na łączną sumę 1 mld. złotych sygnowanych przez, póki co nieistniejący, Narodowy Bank Polski. Trzy dni później, 27 sierpnia 1944 r., wydrukowano obwieszczenie PKWN o wprowadzeniu w obieg odcinków na: 1 złoty (w obiegu od 18 września 1944 r.), 2 złote (w obiegu od 28 września 1944 r.), 5 złotych (w obiegu od 18 września 1944 r.) 10 złotych (w obiegu od 26 sierpnia 1944 r.), 20 złotych (w obiegu od 26 sierpnia 1944 r.), 50 złotych (w obiegu od 26 sierpnia 1944 r.), 100 złotych (w obiegu od 26 sierpnia 1944 r.), 500 złotych (w obiegu od 14 września 1944 r.).

W istocie były to papiery o charakterze biletów skarbowych a nie banknotów, ponieważ wyszły z resoru skarbu, a nie z banku emisyjnego. Dekret z 27 sierpnia 1944 głosił: Papiery te nazywano „emisją lubelską” w odróżnieniu od będących od 1940 r. w obiegu „banknotów krakowskich”, czyli emisji Banku Emisyjnego w Polsce. Nazwa znaków pieniężnych wywodziła się od miasta Lublin, w którym na polecenie Józefa Stalina umieszczono siedzibę PKWN.

15 stycznia 1945 r. powołano do życia Narodowy Bank Polski, który uznał bilety wprowadzone w sierpniu poprzedniego roku za swoje banknoty, co pozwoliło „emisji lubelskiej” obiegać na ogólnych zasadach do października 1950 r.

Do dekretu z 6 stycznia 1945 o deponowaniu i wymianie banknotów Banku Emisyjnego w Polsce, „emisja lubelska” funkcjonowała w obiegu równolegle z banknotami okresu okupacji niemieckiej, które wycofano z dniem 10 stycznia 1945 r. (ostatecznie 28 lutego 1945 r.), po kursie 1:1, przy następujących ograniczeniach: prawo przysługiwało jedynie osobie fizycznej od 18. roku życia, maksymalną kwotę określono na 500 złotych, prawa do wymiany, nie przysługiwało Volksdeutschom, obywatelom Rzeszy, oraz zdrajcom Narodu Polskiego, osobom prawnym przysługiwały wyższe limity, które były określane indywidualnie przez ministra skarbu albo komisarza wojewódzkiego (np. do 2 tys. złotych dla małego zakładu rzemieślniczego) – wielu osobom prawnym odmawiano jakiejkolwiek wymiany.

Nadwyżki posiadanej gotówki należało składać do depozytu do 1 marca 1945 r., co potwierdzano kwitami depozytowymi. Zdeponowane pieniądze krakowskie miały być wykorzystane w rokowaniach pokojowych z Niemcami, ale już w 1946 r. zdecydowano o możliwości zamiany kwitów depozytowych na papiery Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju.

Dekret z 6 stycznia 1945 r. doprowadził do istotnego zmniejszenia ilości pieniądza. Obiegająca w styczniu 1945 r. kwota ponad 10 mld złotych Banku Emisyjnego w Polsce została zastąpiona przez 4 mld „emisji lubelskiej” oraz 1 mld w kwitach depozytowych. 5 mld złotych Generalnego Gubernatorstwa pozostało w rękach dotychczasowych posiadaczy jako bezwartościowe papiery.

W województwie białostockim, niebędącym w okresie 1941–1944 częścią Generalnego Gubernatorstwa a Okręgiem Białostockim podległym administracyjnie pod Prusy Wschodnie, już 20 listopada 1944 r., mocą odrębnego dekretu, „emisja lubelska” stała się wyłącznym środkiem płatniczym, po wymianie z marki niemieckiej w stosunku 1:1. Przewidywał on wymianę kwoty 300 marek na osobę. Nadwyżkę pieniędzy oddawano do depozytu w organach wymiany. Wymiana marek rozpoczęła się od 30 października do 20 listopada ale z powodu wyzwolenia Powiatu suwalskiego, została przedłużona do 30 listopada. W całym tym okresie w Okręgu Białostockim w wymieniono ponad 18,89 milionów marek z ok. 600–700 milionów marek.

Do dnia 14 lutego 1945 r. oprócz złotówki, prawnym tymczasowym środkiem płatniczym był rubel radziecki, który był wycofywany z obiegu od 15 stycznia 1945 roku po kursie 1:1. Późniejsze użytkowanie rubla groziło karą grzywny do kwoty 1 miliona złotych.

29 lutego 1945 r. do obiegu wprowadzono banknot o nominale 50 groszy zaliczany do tej samej „lubelskiej” emisji.

Pierwsze banknoty „emisji lubelskiej”, zaprojektowane przez sowieckiego artystę grafika Iwana Iwanowicza Dubasowa, wydrukowano w Moskwie w państwowych zakładach GOZNAK. Były zaopatrzone w błędną klauzulę prawną:

Jedynie banknot 50-groszowy nie posiadał pełnej klauzuli.

Wraz z wyzwalaniem kolejnych części okupowanego terytorium zwiększało się zapotrzebowanie na nowe pieniądze. Druk emisji 1944 (tzw. „lubelskiej”) przenoszono stopniowo do Polski, początkowo do Krakowa, a następnie do Łodzi. Klisze, farby i papier banknotowy sprowadzano jednak z drukarni moskiewskiej. Poprawiono klauzulę prawną: pozostawiając bez zmian szatę graficzną. Z powodu tej korekty w kolekcjonerstwie „emisja lubelska” dzieli się na dwie serie: I – „...obowiązkowym” II – „...obowiązkowe”.

Wszystkie „banknoty lubelskie”, poza 500-złotówką wycofaną 16 grudnia 1946 r. (w banku do 16 marca 1947 r.), były w obiegu do wymiany pieniędzy z 30 października 1950 r.

Fałszerstwa Z powodu licznych fałszerstw Narodowy Bank Polski pod koniec 1946 r. zdecydował się na wycofanie z obiegu „lubelskiej” 500-złotówki. Przykład fałszerstwa z epoki przedstawiono poniżej: Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4

Emisja uzupełniająca (1945) 1 września 1945 r. wprowadzono do obiegu banknot o nominale 1000 złotych z datą emisji 1945. Papier ten był uzupełnieniem nominałowym „emisji lubelskiej”. W rzeczywistości banknot został wprowadzony do obiegu z wyprzedzeniem ogłoszenia w Monitorze Polskim. Autorem projektu pierwszej w pełni obiegowej polskiej 1000-złotówki był Ryszard Kleczewski – szef działu banknotowego w zorganizowanej tymczasowo PWPW w Łodzi, a przed II wojną światową – twórca „pięknej Kasztelanki”, czyli banknotu pięciozłotowego Banku Polskiego z datą emisji 2 stycznia 1930 r.

Znane są liczne fałszerstwa tego banknotu.

Banknot obiegowy Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4frameless|upright=1.4

Wzory Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4

Emisja II (1946) 15 stycznia 1946 Z umieszczoną na banknotach datą 15 stycznia 1946 wprowadzono do obiegu dwa najwyższe nominały banknotów II emisji – taka nazwa dla tej grupy banknotów była używana w oficjalnych dokumentach NBP z tego okresu. Były to: 500 złotych (wprowadzone 15 lipca 1946 r.) 1000 złotych (wprowadzone 16 sierpnia 1946 r.).

Na rewersie umieszczono panoramy: Gdańska nad Motławą (500 złotych) Łodzi (1000 złotych).

Projektantem obydwu nominałów był prof. Wacław Borowski – twórca przedwojennej serii banknotów z 1936 r.

Banknoty obiegowe Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4frameless|upright=1.4

Wzory Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4

15 maja 1946 W skład drugiej emisji NBP wchodziły również banknoty o niższych nominałach wyemitowane z datą 15 maja 1946 r. Były to papiery: 1 złoty (wprowadzony 2 grudnia 1946 r.), 2 złote (wprowadzone 15 marca 1947 r.), 5 złotych (wprowadzone 15 lutego 1948 r.), 10 złotych (wprowadzone 18 sierpnia 1948 r.), 20 złotych (wprowadzone 1 lipca 1948 r.) 50 złotych (wprowadzone 22 września 1947 r.), 100 złotych (wprowadzone 2 grudnia 1946 r.).

Nominały od 1 złotego do 10 złotych zaprojektował Ryszard Kleczewski, a 20-, 50- i 100-złotówkę – Wacław Borowski.

Wzory Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 Emisja III – 15 lipca 1947 Z umieszczoną datą 15 lipca 1947 r. Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu trzecią, ostatnią przed zmianą z 30 października 1950 r., emisję swoich banknotów. Były to jedynie 4 nominały: 20 złotych (wprowadzone 11 czerwca 1949 r.), 100 złotych (wprowadzone 21 lutego 1949 r.), 500 złotych (wprowadzone 20 stycznia 1949 r.) oraz 1000 złotych (wprowadzone 1 grudnia 1948 r.).

Cała emisja była autorstwa prof. Wacława Borowskiego.

Wzory Nominał Awers banknotu Rewers banknotu frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 frameless|upright=1.4 Banknot niewprowadzony do obiegu Banknot 100-złotowy III emisji doczekał się również całkowicie zmienionej kolorystycznie wersji – z datą emisji 1 lipca 1948 r. Przygotowywano ją do druku w 1950 r., z czego jednak ostatecznie zrezygnowano z powodu wymiany pieniędzy z 30 października 1950 r.

Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1944–1947)

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja