Sergiusz Toll (ur. 22 listopada 1893 w Warszawie, zm. 19 grudnia 1961 w Katowicach) – polski lepidopterolog, specjalista w dziedzinie rodziny Coleophoridae, doktor nauk prawnych.
Życiorys mały|lewo|Park przy zamku w Uniejowie (2008) Pochodził z rodziny szlacheckiej o korzeniach holenderskich, miał tytuł hrabiowski (generał Karl Wilhelm von Toll otrzymał ten tytuł oraz zamek w Uniejowie od cara Mikołaja I za jego pomoc w stłumieniu powstania listopadowego); jego rodzina była właścicielem zamku w Uniejowie oraz majątku w Stemplewie (miejsce zamieszkania Sergiusza, własność jego matki) do końca I wojny światowej. Jego ojcem był Aleksander Toll, wnuk generała Karola Wilhelma grafa von Tolla osiadłego w Estonii, przedstawiciel linii rodu nazywanej Arroküll, matką – Adelajda (lub Anna) z Sommerów. Miał czworo starszego rodzeństwa: Annę (ur. 1876), Aleksandra (ur. 1877), Eugeniusza (ur. 1880) oraz Zinaidę. W domu rodzinnym miał styczność ze zwierzętami, gdyż hodowano ptaki, złote rybki i wiewiórki. Motylami zainteresował się w wieku 6 lat, obserwował je m.in. w parku przy zamku w Uniejowie. Ukończył szkołę średnią w Warszawie. Przed wybuchem I wojny światowej za poleceniem rodziców rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, w 1914 roku wyjechał do Rosji, gdzie została ewakuowana ta uczelnia, w Rostowie nad Donem kontynuował studia prawnicze oraz studiował nauki przyrodnicze, tamże ukończył studia biologiczne. Uzyskał stopień doktora nauk prawniczych w 1918 roku na Uniwersytecie w Rostowie nad Donem. Badał wówczas motyle rejonu Rostowa nad Donem. Pierwsze małżeństwo zawarł z Wandą, która została później pochowana w tzw. kaplicy grobowej w Orzeszkowie-Kolonii.
mały|lewo|Dwór w Uniejowie, własność rodziców Józefiny Hoffmeister, żony Sergiusza Tolla (2008) Po I wojnie światowej zamek w Uniejowie i majątek w Stemplewie zostały upaństwowione, a rodzice Sergiusza Tolla zamieszkali w 1920 roku w Bydgoszczy. W 1924 roku powrócił do Polski (według innych źródeł wrócił do kraju w 1919 lub 1918 roku) i w tymże roku poślubił Józefinę Hoffmeister, córkę Józefa i Wacławy, którzy byli właścicielami dworu w Uniejowie (obecny budynek Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury). Sergiusz wraz z żoną Józefiną przyjechał do Bydgoszczy około 1924 roku w willi przy ul. Cichej 1, gdzie mieszkał do 1937 roku. W marcu 1927 roku urodziła mu się córka Adelajda. W latach 1930–1931 pracował jako praktykant w Państwowym Instytucie Naukowym Gospodarstwa Wiejskiego przy Placu Józefa Weyssenhoffa w Bydgoszczy, gdzie otrzymywał wynagrodzenie z funduszy specjalnych Ministerstwa Rolnictwa. W latach 1930–1934 badał polską lepidopterofaunę okolic Beskidów Lesistych. W 1931 roku został członkiem Polskiego Towarzystwa Entomologicznego; założył Górnośląski Oddział tejże organizacji i był jego pierwszym przewodniczącym w latach 1957–1961.
mały|Budynek przy ul. ks. Józefa Szafranka 1, gdzie przez wiele lat Sergiusz Toll mieszkał i pracował (2019) Od 1937 roku mieszkał w Katowicach, gdzie przyjechał na zaproszenie profesora Tadeusza Dobrowolskiego do pracy w budowanym wówczas Muzeum Śląskim. Jego pracownia znajdowała się przy ul. ks. Józefa Szafranka 1 w Katowicach, gdzie mieszkał z żoną i jedynym dzieckiem, córką Adelajdą. Jego żona była radną w Bogucicach, pomagała mu w pracy nad materiałem badawczym. Przyjaźnił się z Adamem Didurem. Jego uczniami byli m.in. polscy lepidopterolodzy: Stanisław Błeszyński, Józef Razowski oraz Tadeusz Riedl.
Od 1938 roku był członkiem (współpracownikiem) Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Od 12 do 18 sierpnia 1939 roku przebywał na Podolu, gdzie dokonał obfitych połowów motyli. II wojnę światową przeżył jako prawosławny Rosjanin; zbierał wówczas motyle na Podolu. Pracował też w Oberschlesisches Landesmuseum w Bytomiu (gdzie opiekował się m.in. zbiorami przeniesionymi z katowickiego muzeum) oraz uczył w szkole. W latach 1945–1947 był kierownikiem Referatu Ochrony Przyrody w Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach.
Został powołany na członka kolegium redakcyjnego międzynarodowej serii wydawniczej Microlepidoptera Palaearctica, miał opracować rodzinę Coleophoridae do tejże edycji; wiosną 1962 roku miał udać się do Londynu. Niemal ukończył monografię Coleophoridae wraz z jej nowym układem systematycznym o objętości 1500 stron maszynopisu z 5000 rysunków. Był członkiem honorowym kilku zagranicznych towarzystw naukowych.
Zmarł nagle na niewydolność serca po operacji zapalenia wyrostka robaczkowego w szpitalu w Katowicach. Został pochowany na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach, w głównej alei. Potomkowie Sergiusza i Józefiny mieszkają w Katowicach. mały|Grób prof. Sergiusza Tolla na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach Nagrody Wielki srebrny medal na I Pomorskiej Wystawie Rolnictwa w Grudziądzu (1925)
Działalność naukowa mały|Agnoea josephinae, jeden z motyli odkrytych i opisanych przez Sergiusza Tolla W swoich badaniach zajmował się m.in. systematyką, taksonomią oraz biogeografią motyli z grupy Microlepidoptera. Od 1929 roku specjalizował się w badaniu rodzin motyli Tortricidae i . Od 1939 roku prowadził przez 23 lata badania nad motylami z rodziny Coleophoridae, początkowo z obszaru Polski, następnie z obszaru niemal całej Palearktyki. Jako pierwszy na świecie odkrył żyworodność u niektórych gatunków tejże rodziny. Na szeroką skalę prowadził hodowlę gąsienic w domu, również podczas II wojny światowej. Połowy motyli prowadził m.in. w Dolinie Trzech Stawów czy na cmentarzu przy ul. Francuskiej.
Opisał ponad 200 nowych gatunków motyli (niektóre źródła podają dokładną liczbę 279 nowych gatunków, oznaczanych skrótem Toll, np. Aethes adelaidae, czy , niektóre wykazał z terenu Katowic), w większości z rodziny Coleophoridae, dokonał opracowań faunistycznych wybranych regionów Polski.
Zgromadził dużą kolekcję owadów, głównie motyli, które zbierał m.in. w okolicach Warszawy, Rostowa nad Donem, rodzinnego Stemplewa, w ostatnich latach życia w Bieszczadach i Pieninach; około 40 000 egzemplarzy podarowanych muzeum miejskiemu w Rostowie nad Donem przez Sergiusza Tolla znalazło się w Uniwersytecie w Rostowie nad Donem, a około 100 000 egzemplarzy trafiło do Muzeum Przyrodniczego Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, zdaniem jest to najlepsza polska kolekcja motyli. Podczas pobytu w Bydgoszczy zgromadził około 12 tysięcy motyli i 8 tysięcy jaj ptaków. Łącznie zgromadził 12 tysięcy ptasich jaj. Niektóre zbiory znajdują się także w Dziale Przyrody Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Część preparatów znajduje się w zbiorach prywatnych.
Jego zainteresowania naukowe obejmowały również prostoskrzydłe, sieciarki, kózki, ponadto poruszał tematykę łowiecką i zagadnienia ochrony przyrody.
Publikacje W 1919 roku ukazała się jego praca poświęcona motylom z rejonu Rostowa nad Donem pt. Noctuidae okolic Rostowa nad Donem. Wydał 90 lub 91 publikacji naukowych, z czego 6 to zeszyty kluczy do oznaczania motyli z rodziny Coleophoridae. Jego artykuły na temat narządów rozrodczych motyli z tejże rodziny opublikowane zostały w naukowych czasopismach austriackich, egipskich, francuskich, szwajcarskich, niemieckich, polskich, szwajcarskich i włoskich. Ogłosił klucze do rozpoznawania rodzin: , Eriocraniidae, Glyphipterygidae, Hepialidae, Micropterigidae, i Tischeriidae (zob. ).
Istotnymi publikacjami Sergiusza Tolla były m.in.: Eupistidae (Coleophoridae) Polski (1952) Materiały do znajomości palearktycznych gatunków rodziny Coleophoridae (Lepidoptera) (1962, „Acta Zoologica Cracoviensia” 7) – 200-stronicowa praca, w założeniu pierwsza część rewizji tejże rodziny w obrębie Palearktyki
Zobacz też
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Zeszyt 6 „Przyrody i Techniki” z 1938 roku z artykułem Sergiusza hr. Tolla pt. Najmniejsze motylki świata (s. 330–336)
Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Entomologicznego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Polscy lepidopterolodzy Kategoria:Zmarli w 1961 Kategoria:Pochowani na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach