thumb|Dawny kościół mennonicki w Gdańsku Mennonici w Polsce – społeczność mennonitów na ziemiach polskich, której osadnictwo datuje się od XVI wieku.

Rozwojowi ich społeczności na ziemiach polskich sprzyjało m.in. wprowadzenie na mocy Konfederacji warszawskiej z 1573 r. szerokiej tolerancji religijnej. Na przestrzeni stuleci części tego środowiska udawały się na emigrację, m.in. do Rosji, Stanów Zjednoczonych, Kanady i Ameryki Południowej. Ostatnie rdzenne grupy mennonickie z terenu Polski w granicach ustalonych po II wojnie światowej wydalono z terytorium państwa w drugiej połowie lat 40. XX w. jako ludność niemiecką.

Okres przedrozbiorowy Wczesne osadnictwo mennonickie pojawiło się w XVI wieku na Żuławach Wiślanych oraz dalej na południe w Dolinie Dolnej Wisły. Dało ono początek tzw. kolonizacji olęderskiej. Mennonici zasiedlali tereny niezamieszkane, specjalizowali się w regulacji rzek, innych zbiorników wodnych, osuszaniu bagienPeter J. Klassen, Mennonici na Żuławach, w: Mennonici na Żuławach. Ocalone dziedzictwo, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2007, s. 18.. Mniejsze grupy osiedliły się w powiatach warszawskim i przasnyskim, berdyczowskim (Potoccy osiedlili ich we wsi Michalin).

W 1542 roku do mennonitów osiedlonych w okolicach Gdańska przybył Menno Simons w celu rozstrzygnięcia sporu religijnego.

thumb|Pomnik Menno Simonsa przy dawnym kościele mennonickim w Mątawach

Istotnym impulsem do rozwoju obecności mennonitów było wprowadzenie przez Konfederację warszawską z 1573 r. tolerancji religijnej w KoronieHenryk Ryszard Tomaszewski, Wspólnoty chrześcijańskie typu ewangeliczno-baptystycznego na terenie Polski w latach 1858–1939, Warszawa 2006, s. 73..

Okres rozbiorów Pod koniec XVIII stulecia w ramach kolonizacji józefińskiej osadnictwo mennonickie rozpoczęło się na terenie Galicji (głównie w okolicach Lwowa). Większość wiernych skupiła się później w Chrześcijańsko-mennonickiej Gminie Kiernica-Lwów.

Ukaz carski z dnia 8 lutego 1849 r. – Ustawa dla Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Królestwie Polskiem (Dz. Pr. z 1849 r. Nr 129 t. 42) – podporządkował mennonitów w Królestwie Kongresowym władzom Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Stanowił o tym art. 1 tego aktu prawnego w słowach: „Konsystorz Ewangelicko-Augsburski będzie się również trudnić sprawami Hernhutów, czyli Braci Morawczyków i Menonistów w Królestwie zamieszkałych, podług dotychczasowego porządku”Ewangelickie Prawo Kościelne 1918-2018. Zbiór tekstów prawnych Kościołów ewangelickich w Polsce, red. Marcin Hintz, Michał Hucał, Wydawnictwo Naukowe ChAT, Warszawa 2018, s. 325..

Okres po 1918 r. W II Rzeczypospolitej istniało 6 gmin mennonickich (informacja z podaniem nazw miejscowości i powiatów sprzed 1939): Kiernica-Lwów z siedzibą we Lwowie, Sosnówka, pow. Chełmno, Nieszawka, pow. Toruń, Mątawy-Grupa, pow. Świecie, Kazuń Niemiecki, pow. Warszawa (z filią Wola Wodzyńska, pow. Ciechanów), Wymyśle Niemieckie, pow. Gostynin thumb|Kościół mennonicki w Jeziorze

Gminy mennonickie w Polsce w okresie międzywojennym nie tworzyły jednej organizacji. Okazją do wspólnego spotkania ich przedstawicieli było Zgromadzenie Światowej Konferencji Mennonickiej mające miejsce w Gdańsku w dniach od 31 sierpnia do 3 września 1930.

thumb|Uczestnicy Zgromadzenia Światowej Konferencji Mennonickiej w Gdańsku w 1930

Liczbę mennonitów w Polsce międzywojennej Oskar Bartel oceniał na ok. 1000 osóbOskar Bartel, Protestantyzm w Polsce, Warszawa 1963, s. 29.. Peter J. Klassen uważa, że na samych terenach nadwiślańskich żyły w tych latach „tysiące mennonitów”Peter J. Klassen, Ojczyzna dla przybyszów. Wprowadzenie do historii mennonitów w Polsce i Prusach, tłum. Aleksandra Borodin, Warszawa 2002, s. 65..

thumb|Mennonicki dom modlitwy we Lwowie (1911-1939)

W czasie okupacji hitlerowskiej młodzi mennonici byli wcielani do Wehrmachtu. Osoby odmawiające służby wojskowej osadzano w obozach koncentracyjnychWojciech Marchlewski, Mennonici w Polsce (o powstaniu społeczności mennonitów Wymyśla Nowego), „Etnografia Polska”, t. XXX: 1986, z. 2, s. 144..

Po zakończeniu II wojny światowej mennonici zostali uznani przez władze polskie za ludność niemiecką i podlegali wysiedleniuTadeusz Glinka, Marian Kamiński, Marek Piasecki, Krzysztof Przygoda, Andrzej Walenciak, Mazowsze Północne. Przewodnik, Sport i Turystyka. Muza S.A., Warszawa 1998, s. 99.. W 1947 wydalono Cornelusa Dirksona, starszego gminy z miejscowości JezioroPeter J. Klassen, Ojczyzna dla przybyszów. Wprowadzenie do historii mennonitów w Polsce i Prusach, tłum. Aleksandra Borodin, Warszawa 2002, s. 66..

Spuścizna mały|Detal na mennonickiej płycie nagrobnej w lapidarium w Żelechowie-Cyganku Na terenie Polski zachowały się dawne świątynie mennonickie, choć wszystkie z nich przestały służyć wiernym tego wyznania. Są to np.: dawny dom modlitwy w Elblągu, kościół z Kaczynosu (obecnie w Elblągu), kościół przy ul. Warszawskiej w Elblągu, kościół w Gdańsku, kościół w Głęboczku, kościół w Jeziorze, dom modlitwy w Kazuniu Nowym, kościół w Małej Nieszawce, kościół w Mątawach, dom modlitwy w Nowym Wymyślu, kościół w Rozgarcie.

Zachowały się także niektóre cmentarze mennonickie, m.in.: Cmentarze mennonickie w Barcicach cmentarz w Karwieńskich Błotach cmentarz w Kazuniu Nowym cmentarz w Marynowach cmentarz w Mątowach Małych cmentarz w Niedźwiedziówce cmentarz w Nowym Wymyślu cmentarz w Orłowie cmentarz w Przyłubiu Cmentarz mennonicki w Różewie cmentarz w Sadach cmentarz w Skierdach cmentarz w Sosnówce cmentarz w Stogach cmentarz w Szaleńcu cmentarz w Śladowie cmentarz w Trylu cmentarz w Wielkim Wełczu cmentarz w Wielkich Walichnowych cmentarz w Wilkowie nad Wisłą

Ochroną spuścizny kulturowej mennonitów na ziemiach polskich zajmują się placówki muzealne, m.in. Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce, Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim, Żuławski Park Historyczny w Nowym Dworze Gdańskim.

Badania nad mennonityzmem w Polsce Do grona badaczy dziejów mennonitów na ziemiach polskich zaliczają się m.in. Edmund KizikEdmund Kizik, Mennonici w Gdańsku, Elblągu i na Żuławach Wiślanych w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studium z dziejów małej społeczności wyznaniowej, Warszawa 1994., Peter J. KlassenNp. Peter J. Klassen, Ojczyzna dla przybyszów. Wprowadzenie do historii mennonitów w Polsce i Prusach, tłum. Aleksandra Borodin, Warszawa 2002; Peter J. Klassen, Mennonici na Żuławach, w: Mennonici na Żuławach. Ocalone dziedzictwo, Gdańsk 2007; Menonici w Polsce i Prusach w XVI–XIX w., Toruń 2016., Wojciech MarchlewskiWojciech Marchlewski, Mennonici. Życie codzienne od kuchni, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2014 ., Kazimierz MężyńskiKazimierz Mężyński, O mennonitach w Polsce, „Rocznik Gdański. T. 19/20" (1961), Über die Mennoniten in Polen (1968), Z wędrówek menonitów pomorskich: gmina w Berdiańsku nad morzem Azowskim (1969)., Colin P. Neufeldt i Henryk Ryszard TomaszewskiW publikacji: Henryk Ryszard Tomaszewski, Wspólnoty chrześcijańskie typu ewangeliczno-baptystycznego na terenie Polski w latach 1858–1939, Warszawa 2006..

Mennonici w Polsce w kulturze popularnej Obraz mennonitów przedstawiony został w następujących powieściach polskich autorów: Andrzej M. Baczewski, Mąż mennonitki, Wydawca: Ridero IT Publishing, 2016 Sylwia Kubik, Mennonitka i hrabia, Wydawca: Skarpa Warszawska, Warszawa 2023

Przypisy