Répertoire International des Sources Musicales (RISM, ang. International Inventory of Musical Sources, niem. Internationales Quellenlexikon der Musik, pol. Międzynarodowy Katalog Źródeł Muzycznych) – międzynarodowa organizacja non-profit założona w Paryżu w 1952 roku. Celem organizacji jest możliwie szerokie dokumentowanie źródeł muzycznych na całym świecieRita Benton, „Répertoire International des Sources Musicales,” The New Grove Dictionary of Music and Musicians, 2nd edition, 2002, vol. 21, p. 194. .. RISM jest największą tego typu organizacją oraz jedyną, która działa globalnie w celu katalogowania źródeł muzycznych. RISM jest też jednym z czterech projektów bibliograficznych wspieranych przez oraz obok takich przedsięwzięć jak (RILM, założony w Warszawie w 1966), Międzynarodowa Bibliografia Ikonografii Muzycznej (RIdIM, założony w 1971), oraz (RIPM, założony w 1980 roku).

Wkrótce po założeniu RISM, A.H. King nazwał go „jednym z najodważniejszych długoterminowych przedsięwzięć, jakie kiedykolwiek podjęto w zakresie opracowania materiału źródłowego, na gruncie którejkolwiek z dziedzin humanistyki.”„One of the boldest pieces of long-term planning ever undertaken for the source material of any subject in the humanistic field.” Alec Hyatt King, „The Music Librarian, his tasks, national and international,” Fontes Artis Musicae 6 (1959): 54; quoted in Benton, 195.

W bazie RISM katalogowane są rękopisy muzyczne, druki, traktaty teoretyczne oraz Libretta. Są to źródła, które przechowywane są w Bibliotekach, Archiwach, Kościołach, kolekcjach prywatnych i in. RISM ustala, jakie źródła istnieją oraz gdzie są przechowywane. Przez wielu badaczy RISM jest uznawany za główne źródło informacji na temat źródeł muzycznych na świecie.

Praca RISM w tworzeniu kompleksowego katalogu spełnia dwojaki cel: z jednej strony kumulowana jest wiedza na temat źródeł muzycznych, a z drugiej strony informacje te są udostępniane uczonym i wykonawcom.

Organizacja mały|Przykładowy autograf muzyczny: Johann Sebastian Bach, Sonata na skrzypce solo, BWV 1001, zachowana w Bibliotece Państwowej w Berlinie (nr identyfikacyjny RISM 467096701) W ponad 35 krajach działa jedna bądź więcej grup roboczych (komórek) RISM biorących udział w projekcie katalogowania źródeł muzycznych. Około 100 spośród komórek katalogują źródła zachowane w krajach ich działalności. W tym celu posługują się katalogiem centralnym (centralną bazą danych), który jest utrzymywany przez RISM Zentralredaktion (Centralną Redakcję RISM) we Frankfurcie nad MenemMiędzynarodowe Stowarzyszenie Bibliotek Muzycznych (IAML): Joint projects and assisted publications..

Źródła muzyczne w bazie RISM oraz osoby działające w aktywnych grupach roboczych RISM znajdują się w następujących krajach:

Działalność RISM Zentralredaktion (Redakcji Centralnej RISM) oraz niemieckich komórek finansowana jest przez w Moguncji (in German).. Komórki lokalne (narodowe) otrzymują niezależne finansowanie w swoich krajach.

Publikacje Główna platformą publikacji jest katalog RISM, będący ogólnodostępną darmową bazą online, zawierającą opisy źródeł muzycznych z całego świata. Ponadto RISM wydaje tradycyjne publikacje książkowe podzielone na serie tematyczneZe szczegółową listą publikacji można zapoznać się tutaj: RISM List of Publications..

Katalog online Katalog RISM jest dostępny online bez opłat od czerwca 2010 roku. Rozwijanie katalogu możliwe jest dzięki współpracy pomiędzy RISM, Bawarską Biblioteką Państwową oraz Biblioteką Państwową w Berlinie.

Większą część spośród źródeł skatalogowanych w RISM stanowią rękopisy muzyczne (1 009 000 według stanu na lipiec 2019 roku), druki muzyczne (179 000) oraz w mniejszej liczbie libretta (735) i traktaty (122). Katalog rękopisów skupiony jest na źródłach z okresu 1600-1850, choć zawiera także dane dotyczące rękopisów zarówno wcześniejszych, jak i późniejszych. Dla druków muzycznych przyjęto jako cezurę rok 1900 (katalog obejmuje zatem starodruki i druki opublikowane przed początkiem dwudziestego wieku). W bazie RISM można odnaleźć rekordy bibliograficzne dotyczące dzieł ponad 39 000 kompozytorów. Źródła do tych kompozycji znajdują się w ponad 900 bibliotekach na całym świecie. mały|Francesca Caccini, „Primo Libro delle Musiche” (Florencja, 1618). Nr identyfikacyjny RISM: 990007800 Pozycje w katalogu szczegółowo opisują każdy element według jednolitego schematu zawierającego ponad 100 pól. Spośród wielu innych, znajdują się tam m.in. następujące informacje:

Nazwisko kompozytora (wraz z datami życia) Tytuł Numer opusu lub numer katalogowy (o ile istnieje) Obsada Rodzaj zapisu – np. partytura, księgi głosowe, wyciąg fortepianowy Dodatkowe osoby, jak np. librecista (autor tekstu), poprzedni właściciel, osoba której dedykowano utwór Odniesienia do literatury naukowej (np. prac muzykoogicznych) Lista bibliotek lub instytucji w których przechowywane są źródła (np. inne kopie rękopiśmienne lub egzemplarze druków)

Szczegółowy opis rękopisu obejmuje m.in. identyfikację kopisty oraz miejsce i czas powstania. Opis druków muzycznych zawiera informacje takie, jak miejsce i rok publikacji oraz nazwę wydawcy. ponadto wiele rekordów zawiera także incypity muzyczne, czyli początkowe fragmenty melodii poszczególnych części lub odcinków kompozycji.

Bazę można przeglądać i przeszukiwać jej zawartość m.in. poprzez wymienione powyżej pola (a także wiele innych). Bardziej szczegółowe zapytania mogą być tworzone poprzez łączenie szczegółowych indeksów. Można np. przeszukać bazę RISM pod kątem autografów Fryderyka Chopina lub sprawdzić w jakich miejscach znajdują się rękopisy z utworami François Couperina. Wyszukiwanie poprzez incypit muzyczny ma szczególne znaczenie w przypadku identyfikacji źródeł przekazanych anonimowo. Aby użyć tego narzędzia należy wpisać w wyszukiwarkę RISM pierwsze nuty kompozycji.

Baza RISM została stworzona głównie z myślą o badaczach oraz wykonawcach, ale możliwości, jakie daje, są atrakcyjne także dla przedstawicieli innych dziedzin. Przeglądając rekordy zapisane w RISM można uzyskać wgląd m.in. w najróżniejsze aspekty recepcji dzieła muzycznego. Przykładowo, możliwe jest zbadanie w jaki sposób twórczość danego kompozytora oddziaływała po jego śmierci – w tym celu należy sprawdzić jak często jego kompozycje były kopiowane rękopiśmiennie lub czy wydania tych dzieł były wznawiane.

Dzięki bazie RISM badacze mogą uzyskać informacje nie tylko na temat twórczości kompozytorów znanych i cenionych jeszcze dziś, ale także takich, którzy w swoim czasie cieszyli się popularnością, jednak obecnie są mało znani lub zupełnie zapomniani. Czyni to katalog RISM bardzo ważnym narzędziem w badaniach nad historią muzyki, a jednocześnie pomaga muzykom odnajdywać i na nowo wykonywać dzieła zapomniane.

Dane w katalogu online dostępne są na licencji linked data Creative Commons oraz udostępnione jako linked open data do dalszego użytku w katalogach bibliotecznych, projektach z zakresu digital humanities lub projektach badawczych.

Serie RISM W pierwszych latach działalności RISM opracowano serię publikacji mających na celu uporządkowanie pracy oraz skupienie się na konkretnych rodzajach repertuaru. Wyniki prac publikowane były w formie serii książkowych. W międzyczasie wiele danych z serii RISM, choć jeszcze nie wszystkie, zostało włączonych do katalogu online.

Serie RISM obejmują następujące elementy: Seria A: rękopisy i druki muzyczne według kompozytorów Seria B: katalogi źródeł według tematu Seria C: indeks bibliotek muzycznych

Ponadto niektóre z grup krajowych prowadzą projekty dokumentujące libretta zachowane na terenie swojej działalności.

RISM Seria A/I – Druki muzyczne

Seria A/I RISM "Druki muzyczne przed 1800" ma celu dokumentację historii drukarstwa muzycznego i zawiera rekordy dotyczącce dzieł według kompozytorów w okresie 1500-1800. Antologie (zawierające utwory wielu kompozytorów) zostały opracowane w Serii B.

Ponad 78 000 wydań opublikowanych przez 7616 kompozytorów (ułożonych alfabetycznie) z 2178 bibliotek zostało opisanych w dziewięciu tomach serii (wydanych w latach 1971–1981). Cztery tomy uzupełniające ukazały się w latach 1986, 1999 oraz w 2003 roku. Ponadto wydano indeksy wydawców muzycznych, drukarzy, sztycharzy nut oraz miejsc publikacji. Wszystkie tomy Serii A/I zostały opublikowane przez wydawnictwo Bärenreiter w Kassel. Pod koniec 2012 roku Bärenreiter wydał także dane katalogowe na płycie CD-ROM. Dane te zostały włączone do katalogu online w 2015 roku„Printed Music (A/I and B/I) now in RISM’s Online Catalog,” https://web.archive.org/web/20210122034254/https://rism.info/new_at_rism/2015/05/21/printed-music-ai-and-bi-now-in-risms-online.html..

RISM Series A/II – Rękopisy muzyczne

Seria RISM A/II Rękopisy muzyczne po 1600 obejmuje wyłącznie rękopiśmienne źródła muzyczne. Projekt od samego początku był pomyślany jako publikacja elektroniczna i został opublikowany w formie mikrofiszki i płyty CD-ROM. Wersja CD-ROM bazy danych wyprodukowanej i opublikowanej przez KG Saur w Monachium przestała być rozwijana w 2008 roku. Baza dostępna w subskrypcji poprzez EBSCO (wcześniej NISC) jest nadal dostępna. Cała seria A/II znajduje się w katalogu online.

RISM Seria B

Seria B RISM zawiera katalog źródeł ułożony tematycznie. Tomy z serii B zostały opublikowane przez G. Henle z Monachium. Seria B obejmuje:

B/I i B/II: Recueils imprimés XVIe – XVIIIe siècles (2 tomy). (Antologie od XVI do XVIII wieku; część B/I obejmująca lata 1500–1550 i 1600-1610 jest dostępna w katalogu online.) B/III: Teoria muzyki od epoki karolińskiej do ok. 1500. Opisowy katalog rękopisów (6 tomów) B/IV: Handschriften mit mehrstimmiger Musik des 11. bis 16. Jahrhunderts (5 tomów, 1 tom uzupełniający). (Rękopisy muzyki polifonicznąej od XI do XVI wieku) B/V: Tropen- und Sequenzenhandschriften. (Rękopisy tropów i sekwencji) B/VI: Écrits imprimés dotyczyant la musique (2 tomy). (Drukowane pisma o muzyce) B/VII: Handschriftlich überlieferte Lauten- und Gitarrentabulaturen des 15. bis 18. Jahrhunderts. (Rękopisy lutniowe i tabulatury gitarowe od XV do XVIII wieku) B/VIII: Das Deutsche Kirchenlied (2 tomy, Kassel: Bärenreiter). (Niemieckie pieśni religijne) B/IX: Źródła hebrajskie (2 tomy) B/X: Teoria muzyki w pismach arabskich ok. 900–1900 (2 tomy) B/XI: Teoria muzyki starogreckiej. B/XII: Manuscrits persans concernant la musique. (Perskie rękopisy o muzyce) B/XIII: Hymnologica Slavica. Hymnologica Bohemica, Slavica (HBS), Polonica (HP), Sorabica (HS). Notendrucke des 16. bis 18. Jahrhunderts (Muzyka drukowana od XVI do XVIII wieku w Czechach, na Słowacji, w Polsce i w Serbii) B/XIV: Les manuscrits du processionnal (2 tomy). (Rękopisy o Procesjonałów) B/XV: Mehrstimmige Messen in Quellen aus Spanien, Portugal und Lateinamerika, ca. 1490–1630. (Msze polifoniczne w źródłach z Hiszpanii, Portugalii i Ameryki Łacińskiej około 1490–1630) B/XVI: Catalogue raisonné of the Balinese Palm-Leaf Manuscripts with Music Notation B/XVII: Die Triosonate: katalog Raisonné der gedruckten Quellen

RISM Seria C

Seria C, zatytułowana Katalog muzycznych bibliotek, wymienia w pięciu tomach wszystkie biblioteki muzyczne, archiwa i prywatne kolekcje zawierające historyczne materiały muzyczne. Każda instytucja opisana w serii C ma siglum biblioteczne, które jest skrótem do identyfikacji instytucji, w której znajdują się źródła muzyczne. Siglum składa się z wielkich liter reprezentujących kraj, łącznika, wielkich liter reprezentujących miasto oraz małych liter nazwy instytucji. Na przykład „I-MOe” oznacza „Włochy, Modena, Biblioteca Estense Universitaria”.