Operacja Anger (inne nazwy: operacja Quick Anger, druga bitwa o Arnhem, wyzwolenie Arnhem) – aliancka operacja wojskowa mającą na celu zdobycie holenderskiego miasta Arnhem w kwietniu 1945 r. pod koniec II wojny światowej. Operacja była częścią wyzwolenia Holandii przez 1 Armię Kanadyjską i została przeprowadzona siłami brytyjskiej 49 Dywizji Piechoty West Riding, wspieranej przez pojazdy pancerne kanadyjskiej 5 Dywizji Pancernej, samoloty Royal Air Force oraz okręty Royal Navy.
Alianci po raz pierwszy próbowali wyzwolić Arnhem we wrześniu 1944 r. podczas operacji Market Garden. Złe planowanie, nieoczekiwana obecność niemieckich jednostek pancernych i opóźniony atak sił lądowych spowodowały jednak, że brytyjska 1 Dywizja Powietrznodesantowa została pokonana, a front ustabilizował się na południe od miasta. Kolejne plany przejęcia Arnhem pojawiły się w nowym roku, kiedy 1 Armia Kanadyjska szukała sposobów połączenia swoich jednostek napływających do Holandii. Jednak dopiero w kwietniu wyzwolenie miasta stało się możliwe. Po zajęciu przez II Korpus Kanadyjski wschodniego brzegu rzeki IJssel i ruszeniu na północ, I Korpus Kanadyjski przygotował się do bezpośredniego ataku na Arnhem.
Operacja rozpoczęła się 12 kwietnia 1945 r., gdy trzy brygady piechoty 49 Dywizji ruszyły przez miasto stosując taktykę ognia i ruchu. Po czterech dniach Arnhem było całkowicie pod kontrolą aliantów, umożliwiając Kanadyjczykom dalsze natarcie w Holandii. Niecałe dwa tygodnie po bitwie rozejm doprowadził do zakończenia poważnych operacji bojowych w kraju, a 5 maja niemiecki naczelny dowódca w Holandii poddał się armii kanadyjskiej. Trzy dni później Niemcy skapitulowały, kończąc II wojnę światową w Europie.
Tło sytuacyjne Pierwsza bitwa o Arnhem
We wrześniu 1944 r. alianci rozpoczęli operację Market Garden, próbując obejść linię Zygfryda i otworzyć drogę do Zagłębia Ruhry poprzez przejęcie kontroli nad strategicznymi mostami na rzekach Ren, Moza i Waal. Brytyjska 1 Dywizja Powietrznodesantowa wylądowała na spadochronach i w szybowcach pod Arnhem i walczyła przez dziewięć dni o most w Arnhem oraz w rejonie Oosterbeek i Driel, wspierana przez polską 1 Samodzielną Brygadę Spadochronową. Jednak natarcie sił naziemnych 2 Armii nie dotarło do Arnhem, w wyniku czego brytyjska 1 Dywizja oraz polska brygada zostały unicestwione. Po wycofaniu się resztek sił alianckich na południe od Dolnego Renu, linia frontu ustabilizowała się na „wyspie” (polder pomiędzy Nijmegen i Arnhem) na całą jesień i zimę.
Mieszkańcy Arnhem i Oosterbeek (z których ponad 450 zginęło podczas bitwy) zostali eksmitowani ze swoich domów, które następnie systematycznie rabowano ze wszystkiego, co wartościowe, aby pomóc uchodźcom z Prus Wschodnich. Opróżnione siedziby ludzkie zostały następnie przekształcone w silne pozycje obronne, aby przeciwstawić się przyszłym atakom nieprzyjaciela. Most drogowy w Arnhem, o który Brytyjczycy tak ciężko walczyli, został zbombardowany przez aliantów w październiku 1944 r., aby uniemożliwić jego użycie przez Niemców. Samo Arnhem ostrzelała aliancka artyleria zimą, miasto zostało też trafione przez spadające przedwcześnie rakiety V-2 wystrzeliwane przez Niemców. W odwecie za strajk holenderskich kolejarzy, który miał pomóc aliantom we wrześniu, Niemcy zakazali wszelkiego transportu lądowego. Spowodowało to paraliż dostaw żywności na północ, południe i zachód kraju, przez co tysiące Holendrów zmarło z głodu w czasie tzw. głodowej zimy (nider. Hongerwinter).
Forsowanie Dolnego Renu
W lutym 1945 r. alianci uruchomili operacje Veritable i Grenade, uderzając na wschód z terenów zdobytych podczas operacji Market Garden bezpośrednio w stronę Niemiec. Utorowały one drogę operacjom Plunder i Varsity, umożliwiając przekroczenie rzeki Ren na północ od Arnhem. 21 Grupa Armii szybko nacierała w kierunku północno-zachodnich Niemiec. Podczas gdy brytyjska 2 Armia wkroczyła do zachodnich Niemiec, kanadyjska 1 Armia gen. Harry'ego Crerara otrzymała zadanie wyzwolenia Holandii.
Armii Kanadyjskiej polecono rozpocząć przygotowania do ataku w całym rejonie Dolnego Renu już w momencie, kiedy przejęła ona odpowiedzialność za wybrzuszenie Nijmegen w listopadzie, ale wszelkie plany ofensywne zostały opóźnione przez zimę i późniejszy przydział zasobów, który faworyzował operację Veritable w Reichswaldzie kosztem Kanadyjczyków na holenderskim odcinku frontu. Jednak po tej operacji gen. Crerar dostrzegł zalety kontrolowania Arnhem i otwarcia trasy do Emmerich podczas zbliżającej się przeprawy przez Ren. Pierwszy projekt planu zdobycia miasta, znany jako operacja Anger, został opracowany w lutym jako operacja pomocnicza dla operacji Plunder, ale gen. Charles Foulkes, dowódca niedawno przybyłego I Korpusu Kanadyjskiego, uznał, że bezpieczniej jest poczekać na linii Renu do momentu jego sforsowania przed rozpoczęciem ataku na Arnhem, a operacja Anger została odłożona na później.
thumb|Schemat głównych operacji alianckich, które miały miejsce w lutym, marcu i kwietniu 1945 r. Po operacji Plunder, II Korpus Kanadyjski pod dowództwem gen. Guya Simondsa uderzył na zachód i zajął Emmerich, zbliżając się do IJssel od wschodu. Crerar dostrzegł okazję, aby zdobyć Arnhem i otworzyć drogę między tym miastem a Zutphen na północy i nakazał swoim dwóm dowódcom korpusów odpowiednio skoordynować ich ataki. Obawiał się jednak zaatakować Arnhem, zanim na rzece IJssel nie zostaną położone mosty pontonowe dalej na północ.
W marcu 49 Dywizja Piechoty West Riding, która od listopada stacjonowała na wyspie Nijmegen, atakowała na szpicy I Korpusu Kanadyjskiego. 2 kwietnia dywizja, wspierana przez jednostki kanadyjskie, przeprowadziła operację Destroyer mającą na celu oczyszczenie tego rejonu, starannie koordynując początkowy atak, tak aby zbiegł się w czasie z działaniami II Korpusu na wschodnim brzegu IJssel. 3 kwietnia elementy I Korpusu przekroczyły Dolny Ren na wschód od IJssel i spotkały jednostki II Korpusu w mieście Westervoort naprzeciw Arnhem. Reszta wyspy została oczyszczona w ciągu następnego dnia, a alianci zajęli południowy brzeg Dolnego Renu, przygotowując się do ataku na Arnhem.
Pierwotny (lutowy) plan operacji Anger zakładał natychmiastowe przekroczenie Dolnego Renu w pobliżu Oosterbeek, gdy tylko sytuacja na to pozwoli (operacja Quick Anger). Ewentualnie, gdyby niemiecka obrona została uznana za zbyt silną, skoncentrowano by się na przeprawie poniżej miasta Renkum (operacja Anger). Jednak gen. Crerar orzekł, że nie można przeprowadzić operacji przeciwko Arnhem, dopóki II Korpus nie przekroczy IJssel i nie zbliży się do Apeldoorn, więc operacja Anger nie mogła jeszcze zostać wdrożona. Dodatkowo patrole 3 i 4 kwietnia ustaliły, że niemieckie stanowiska obserwacyjne i pozycje na Wzgórzach Westerbouwing z widokiem na rzekę powodowałyby, że przekroczenie Dolnego Renu byłoby bardzo niebezpieczne. Podjęto próby stworzenia zasłon dymnych osłaniających południowy brzeg Dolnego Renu przed wzorkiem niemieckich obserwatorów; technika ta okazała się skuteczna w przygotowaniach do operacji Plunder. Zasłona dymna rozciągała się od miasta Randwijk, 16 kilometrów na zachód od Arnhem, wzdłuż południowego brzegu rzeki do Huissen, na południe od Arnhem, ale silne wiatry i brak odpowiednich generatorów zmniejszały jej skuteczność. Ponadto ziemia na wyspie stawała się coraz bardziej grząska i 7 kwietnia, po rozważeniu różnych alternatyw, gen. Foulkes zdecydował, że Arnhem musi zostać zaatakowane ze wschodu, przez IJssel.
Przygotowania Siły alianckie thumb|Amfibia Buffalo po przekroczeniu rzeki IJssel 13 kwietnia 1945 r. W tle widać zniszczony most kolejowy Atak na Arnhem opóźniono, gdy 49 Dywizja została przeniesiona do Westervoort, a II Korpus Kanadyjski przygotował się do przepłynięcia IJssel dalej na północ. Relokacje spowodowały poważne problemy logistyczne, ponieważ drogi wokół wyspy i Westervoort stały się zatłoczone. Opóźnienie to wywołało obawy, że wróg będzie miał czas na przygotowanie się do obrony, ale nawet w takim przypadku Niemcy nie mieli już ani żołnierzy, ani sprzętu, aby poprawić swoją sytuację.
Atak miał przebiegać w trzech fazach. Początkowe natarcie przeprowadzała brytyjska 56 Brygada Piechoty, która nocą miała sforsować IJssel w amfibiach Buffalo należących do kanadyjskiego Pułku Ontario, aby oczyścić wschodnie i południowe dzielnice miasta. W fazie drugiej 146 Brygada Piechoty miała posunąć się naprzód i zaatakować wzniesienie na północ od Arnhem. W trzeciej fazie 147 Brygada Piechoty dostała zadanie przejścia przez pozycje 56 Brygady i zabezpieczenia północnego brzegu Dolnego Renu na zachód od miasta. Oczyszczenie wzgórz wokół Arnhem miało umożliwić kanadyjskiej 5 Dywizji Pancernej uderzenie przez miasto, a I Korpusowi wznowienie swojego ataku na zachód. Na potrzeby operacji Brytyjczycy przejęli dowództwo nad kilkoma jednostkami kanadyjskimi, a także przydzielono im czołgi Churchill Crocodile wyposażone w miotacze płomieni z 79 Dywizji Pancernej. Większość kanadyjskiej 1 Dywizji Piechoty i 5 Dywizji Pancernej zostało rozmieszczonych w odwodzie, a sformowana ad hoc grupa bojowa nazwana od nazwiska dowódcy Murphyforce miała prowadzić działania dywersyjne na południe od Dolnego Renu.
Przeprawie przez rzekę miała pomagać 552 Flotylla Desantowa Royal Navy, która dostarczyła kilka okrętów desantowych użytych wcześniej w operacji Plunder, a Royal Army Service Corps, jednostka przeznaczona do zapewniania transportu rzecznego, przeprawiłyby piechotę w pojazdach DUKW. Kanadyjscy Inżynierowie Królewscy z I Korpusu dostali za zadanie przerzucić przez rzekę cztery mosty pontonowe (dwa na IJssel i dwa na Dolnym Renie), kiedy tylko szpica atakującej piechoty zdobędzie przyczółki na drugim brzegu. Mieli również zbudować most Baileya, gdy tylko pozwoli na to sytuacja. Jeden most został zbudowany już wcześniej w górę rzeki na wysokości Doornenburg i tuż przed atakiem został przeniesiony bliżej IJssel. Gdy tylko sytuacja miała to umożliwić, most ten miał zostać ponownie przeniesiony na pozycję pomiędzy Westervoort i Arnhem, co pozwolić miało pojazdom pancernym pokonać rzekę znacznie szybciej, niż mógł się tego spodziewać wróg. Kanadyjscy pionierzy położyli zasłonę dymną nad Arnhem podczas ataku, a w trakcie przygotowań do bitwy nieustannie utrzymywali ścianę dymu wzdłuż Dolnego Renu, mając nadzieję, że wprowadzą Niemców w błąd co do rzeczywistego miejsca przeprawy.
Siły niemieckie Siły niemieckie w Holandii pod dowództwem gen. Johannesa Blaskowitza otrzymały zbiorcze miano Fortecy Holandia (niem. Festung Holland), chociaż zmiana nazwy miała niewielki wpływ na żołnierzy. Rozmieszczenie sił w poprzednim roku, tworzone ad hoc Kampfgruppe (Grupy bojowe) i kanibalizowanie jednostek utrudniały alianckiemu wywiadowi określenie rzeczywistej siły niemieckiej na północ od Renu i trudno było ustalić ich liczebność nawet przez kilka lata po wojnie. Uważa się, że około 10 tys. żołnierzy niemieckiego XXX Korpusu przebywało w rejonie Arnhem – Apeldoorn pod dowództwem gen. Philippa Kleffela. Obszar Arnhem okupował ok. 1 tys. żołnierzy z 346 Dywizji Piechoty, 858 Pułku Grenadierów i innych jednostek, w tym słuchaczy dywizyjnej szkoły bojowej, spadochroniarzy i holenderskich esesmanów. Oprócz naturalnej linii obrony zapewnianej przez rzeki i wzniesienia na północ i zachód od miasta, samo Arnhem zostało przekształcone w silną pozycję obronną po bitwie stoczonej w poprzednim roku. Już w dniu pierwszego ataku na Arnhem, szef niemieckiego aparatu represji Heinrich Himmler wydał dekret mówiący o tym, że wszystkie miasta w Holandii mają być bronione za wszelką cenę, a odwrót będzie karany śmiercią.
Bitwa thumb|Brytyjska piechota i samochód pancerny Humber Scout Car nacierają przez Arnhem, 14 kwietnia 1945 r.