thumb|Strychnos brasiliensis thumb|Strychnos dalzellii var. lanceolaris Kulczyba (Strychnos L.) – rodzaj roślin z rodziny loganiowatych Loganiaceae. Obejmuje ok. 190 lub 203 gatunki (najbardziej zróżnicowany rodzaj w obrębie rodziny). Najwięcej gatunków występuje w Afryce równikowej, gdzie jest ich ok. 75, poza tym rodzaj obecny jest w Ameryce Środkowej i północnej oraz środkowej części Ameryki Południowej, w całej Afryce subsaharyjskiej, w Azji południowej i południowo-wschodniej, na Nowej Gwinei oraz w północnej i wschodniej Australii. Większość gatunków występuje w nizinnych lasach równikowych, część rośnie na sawannach.

Rodzaj o największym znaczeniu ekonomicznym w rodzinie. Rośliny te dostarczają silnie trujących alkaloidów takich jak strychnina i brucyna, używanych m.in. do trucia strzał (zob. kurara) i ryb (niezależnie stosowane przez ludy miejscowe zarówno na Starym, jak i Nowym Świecie). Już w niewielkich dawkach powodują one paraliż mięśni i śmierć. Wykorzystywane są w trutkach na gryzonie. W małych dawkach strychnina stymuluje ośrodkowy układ nerwowy i stosowana jest przy omdleniach, zatruciach eterem i chloroformem, poprawia też zdolność widzenia. Podstawowym źródłem strychniny są nasiona kulczyby wroniego oka. Mimo silnie trujących nasion sam miąższ owoców bywa nietoksyczny i niektóre gatunki o większych i mniejszych owocach są jadalne (S. cocculoides, S. madagascariensis, S. pungens, S. spinosa). Przypuszcza się, że owoce kulczyby mogły być wzmiankowane w Biblii jako owoce drzewa poznania dobra i zła (jabłoń domowa dotarła do basenu Morza Śródziemnego dopiero ok. 1 tys. lat p.n.e.). Rośliny te stosowane są także jako lecznicze. Drewno Strychnos colubrina stosowane jest przy ukąszeniach żmij, a wraz z korą do leczenia malarii. Aborygeni w północnej Australii jadali owoce kulczyby i używali ich miąższu do leczenia chorób skóry. Nasionami Strychnos potatorum pociera się od wewnątrz naczynia w celu użycia ich do klarowania wody pitnej. Część gatunków wykorzystywana jest jako źródło drewna.

Morfologia thumb|Nasiona kulczyby wronie oko thumb|Strychnos colubrina thumb|Strychnos colubrina Pokrój Liany, krzewy i drzewa (na sawannach do 10 m wysokości, w lasach równikowych osiągające co najmniej 20 m lub 35 m oraz do 100 cm pierśnicy), z cierniami lub bez, często z wąsami czepnymi wyrastającymi w kątach liści, zwijającymi się, drewniejącymi i grubiejącymi w miejscu wygięcia. Pędy nagie lub z włoskami pojedynczymi.

Liście Naprzeciwległe, ogonkowe lub krótkoogonkowe, zwykle z wyraźnymi poduszeczkami liściowymi, z przylistkami zwykle zredukowanymi do wąskiego, orzęsionego rąbka łączącego nasady ogonków. Blaszka liściowa pojedyncza, całobrzega, kształtu od okrągłego do wąskoeliptycznego. Wiązki przewodzące drugiego rzędu w liczbie 3–7, łukowate, często wyraźne, oddzielające się blisko nasady blaszki. Blszaka często skórzasta.

Kwiaty Zwykle zebrane luźne lub gęste w kwiatostany wiechowate lub wierzchotkowate szczytowe lub wyrastające w kątach liści. Przysadki łuskowate. Kwiaty są promieniste (czasem działki kielicha są nierównej wielkości), 4 i 5-krotne, siedzące lub szypułkowe. Kielich zrosłodziałkowy, z działkami mniej lub bardziej zodzielonymi. Korona zrośnięta u dołu w krótszą lub dłuższą rurkę z rozpostartymi łatkami na szczycie. Płatki koloru białego do żółtego, zielonkawe, rzadko pomarańczowe lub żółtobrązowe. Pręciki przyrośnięte do rurki korony, krótsze lub dłuższe od niej, z nitkami cienkimi i różnego kształtu pylnikami (kulistymi do wąsko podługowatych). Zalążnia powstaje z dwóch owocolistków i zwykle jest dwukomorowa, rzadko z jedną komorą. W komorach z kilkoma lub licznymi zalążkami. Szyjka słupka walcowata, na końcu z główkowatym lub dwudzielnym znamieniem.

Owoce Różnej wielkości, kuliste (zazwyczaj) lub podługowate jagody, czerwone lub pomarańczowe po dojrzeniu (czasem żółte, zielone, brązowe lub czarne). O skórce grubej i twardej. W środku zwykle z miąższem pomarańczowym, zawierającym pojedyncze do 15 nasion. Te duże (od 0,5 do 3 cm średnicy), zwykle spłaszczone, koliste lub owalne w zarysie, czasem kulistawe, ze skórzastą łupiną. Zarodek drobny.

Systematyka thumb|Strychnos decussata thumb|Strychnos madagascariensis thumb|Strychnos potatorum thumb|Strychnos psilosperma thumb|Strychnos pungens thumb|Strychnos wallichiana Jeden z trzech rodzajów z plemienia Strychneae Dumort. wyróżnianego w obrębie rodziny loganiowatych Loganiaceae Martius. W obrębie rodzaju wyróżniano tradycyjnie 12 sekcji, ale nie są one monofiletyczne.

Wykaz gatunków

Przypisy

Kategoria:Loganiowate