Operacja Epsom (znana również jako pierwsza bitwa o Odon) – brytyjska ofensywa przeprowadzona na froncie zachodnim II wojny światowej pomiędzy 26 a 30 czerwca 1944 r. w ramach kampanii normandzkiej. Operacja miała na celu oskrzydlenie i zajęcie okupowanego przez Niemców miasta Caen, ważnego celu aliantów od dnia inwazji na Francję.
Operacja Epsom poprzedzona była przez mniejszą operację Martlet, mającą na celu zabezpieczenie prawej flanki natarcia. Operacja Epsom rozpoczęła się rano 26 czerwca, a jednostki 15 Szkockiej Dywizji Piechoty posuwały się za nękającym ostrzałem artyleryjskim. Przez większą część bitwy wsparcie powietrzne było sporadyczne, ponieważ zła pogoda w Anglii wymusiła anulowanie startu bombowców w ostatniej chwili. W towarzystwie 31 Brygady Pancernej. 15 Dywizja Szkocka poczyniła stałe postępy i pod koniec pierwszego dnia pokonała znaczną część niemieckiej linii obrony, choć pewne trudności stwarzało zabezpieczenie flanek. Podczas wyniszczających walk w ciągu następnych dwóch dni utworzono przyczółek nad rzeką Odon i podjęto starania, aby go poszerzyć, zdobywając cenne punkty taktyczne wokół wybrzuszenia powstałego w linii frontu i przesuwając do przodu 43 Dywizję Piechoty Wessex. Do 30 czerwca, po niemieckich kontratakach, niektóre siły brytyjskie po drugiej stronie rzeki zostały wycofane, a zdobyte tereny skonsolidowane, co zakończyło operację.
Obie strony poniosły ciężkie straty, ale w przeciwieństwie do gen. Bernarda Montgomery’ ego, dowódcy alianckich sił lądowych w Normandii, feldmarsz. Erwin Rommel nie był w stanie wycofać jednostek do rezerwy po bitwie, ponieważ były one potrzebne do utrzymania linii frontu. Brytyjczycy zachowali inicjatywę, zaatakowali kilka razy w ciągu następnych dwóch tygodni i zdobyli Caen w operacji Charnwood w połowie lipca. Interpretacje przyczyn i przebiegu operacji Epsom są różne, ale istnieje ogólna zgoda co do jej wpływu na równowagę sił w Normandii. Niemcy powstrzymali ofensywę, ale tylko angażując się całą dostępną siłą, w tym dwoma dywizjami pancernymi, które właśnie przybyły do Normandii, a były przeznaczone do ofensywy na innym odcinku frontu, przeciwko pozycjom alianckim wokół Bayeux.
Tło sytuacyjne
Normandzkie miasto Caen było celem do zdobycia w dniu inwazji dla brytyjskiej 3 Dywizji Piechoty, która wylądowała na plaży Sword 6 czerwca 1944 r. Zdobycie Caen, choć „ambitne”, zostało opisane przez oficjalnego historyka armii brytyjskiej Lionela Ellisa jako najważniejszy cel D-Day wyznaczony gen. Johnowi Crockerowi i jego I Korpusowi. Plany operacji Overlord nakładały na brytyjską 2 Armię gen. Milesa Dempseya zadanie zabezpieczenia miasta, a następnie utworzenia linii frontu od Caumont-l’Éventé do południowo-wschodniej części Caen. Zamiarem było zdobycie miejsca na lotnisko polowe i ochrona lewej flanki amerykańskiej 1 Armii gen. Omara Bradleya podczas bitwy o Cherbourg.
Kontrolowanie Caen i okolic dałoby 2 Armii odpowiednie pozycje wyjściowe do uderzenia na południe w celu zdobycia Falaise, miasta które mogłoby być wykorzystane jako oś obrotu w lewo, aby posuwać się naprzód w stronę Argentan, a następnie w kierunku rzeki Touques w celu okrążenia wojsk niemieckich w Normandii. Utrudnienia spowodowane przez zatory na przyczółku, które opóźniały rozmieszczenie wsparcia pancernego i zmuszały do skoncentrowania wysiłków na zaatakowaniu silnie bronionych niemieckich pozycji wzdłuż piętnastokilometrowej trasy z plaż inwazyjnych do miasta sprawiły jednak, że 3 Dywizja Piechoty nie była w stanie zaatakować Caen w dniu lądowania i została zatrzymana przez niemiecką 21 Dywizję Pancerną. Kolejne ataki nie powiodły się, kiedy przybyły niemieckie posiłki. Porzuciwszy bezpośrednie uderzenie, Brytyjczycy uruchomili operację Perch, atak okrążający I i XXX Korpusu, który został przeprowadzony 7 czerwca, aby okrążyć Caen ze wschodu i zachodu..
I Korpus, uderzający na południe z przyczółka nad rzeką Orne, został zatrzymany przez 21 Dywizję Pancerną, a atak XXX Korpusu na zachód od Caen stanął przed Tilly-sur-Seulles powstrzymany przez Dywizję Panzer Lehr. Aby zmusić Niemców do wycofania się lub poddania i utrzymać płynność operacji, część brytyjskiej 7 Dywizji Pancernej przecisnęła się przez lukę w niemieckiej linii frontu w pobliżu Caumont i zdobyła Villers-Bocage. Bitwa o Villers-Bocage doprowadziła do wzięcia czołówki brytyjskich wojsk w zasadzkę i wycofania się awangardy 7 Dywizji Pancernej z miasta, ale do 17 czerwca Dywizja Panzer Lehr również musiała się cofnąć, a XXX Korpus zajął Tilly-sur-Seulles.
Kolejny atak 7 Dywizji Pancernej i inne operacje ofensywne zostały porzucone, gdy 19 czerwca na Kanale La Manche rozpętała się burza. Sztorm trwał trzy dni i jeszcze bardziej opóźnił narastanie Sprzymierzonych.. Większość konwojów z jednostkami desantowymi i statki na morzu zostały zawrócone z powrotem do portów w Wielkiej Brytanii; holowane barki i 4 km linii wyładunkowej portów Mulberry uległy zniszczeniu, a 800 jednostek pozostawiono na plażach Normandii do czasu przypływów w lipcu.
Rozpoczęło się planowanie drugiej ofensywy, o kryptonimie operacja Dreadnought, która miała zostać uruchomiona z przyczółka w Orne przez brytyjski VIII Korpus gen. Richarda O’Connora i oskrzydlić Caen od wschodu.. Plan został jednak odwołany po zastrzeżeniach O’Connora po przestudiowaniu map, zaś atak na Évrecy został rozpatrzony i odrzucony przez Montgomery’ ego lub Dempseya. W powojennym wywiadzie z historykiem Chesterem Wilmotem, Dempsey twierdził, że powiedział Montgomery’ emu, iż zamierza odwołać operację proponowaną na 18 czerwca.. Pogoda w dniach 19–22 czerwca uziemiła samoloty alianckie i Niemcy skorzystali z chwili wytchnienia od ataków lotniczych, aby poprawić swoje pozycje obronne. Pozycje piechoty były chronione polami minowymi i 70 działami 88 mm, które zostały okopane w żywopłotach i lasach pokrywających podejścia do Caen.
Plan thumb|left|Niemieccy grenadierzy pancerni zsiadają z czołgu Pantera, Normandia, 21 czerwca 1944 r. 20 czerwca feldmarsz. Erwin Rommel, dowódca Grupy Armii B otrzymał od Adolfa Hitlera polecenie przeprowadzenia kontrofensywy przeciwko aliantom pomiędzy miastami Caumont-l’Éventé i Saint-Lô. Celem było przecięcie korytarza między armią amerykańską i brytyjską, poprzez odzyskanie miasta Bayeux (zdobytego przez Brytyjczyków 7 czerwca) i odcinka wybrzeża za nim. Do zadania przydzielono cztery dywizje pancerne SS i jedną dywizję Panzerwaffe. Ich atak miał być prowadzony przez II Korpus Pancerny SS, składający się z 9 Dywizji Pancernej SS „Hohenstaufen” i 10 Dywizji Pancernej SS „Frundsberg”, niedawno przybyłem z frontu wschodniego. 1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”, 2 Dywizja Pancerna SS „Das Reich” i 2 Dywizja Pancerna wspierałyby atak. Większość czołgów wykorzystywanych przez te formacje to Panzer IV i Pantery, uzupełnione o działa pancerne Sturmgeschütz IV i Tygrysy. Pantery oraz Tygrysy należały do najbardziej zabójczych i najlepiej opancerzonych niemieckich czołgów tej wojny.
18 czerwca Montgomery wydał Dempseyowi dyrektywę o rozpoczęciu nowego ataku okrążającego w celu zdobycia Caen.. Początkowy plan stawiał przed I i XXX Korpusem zadanie ataku na zachód od Caen przez cztery dni, zanim VIII Korpus przeprowadzi główny atak z przyczółka Orne, na wschód od Caen, 22 czerwca. Szybko zorientowano się jednak, że VIII Korpus nie będzie w stanie zgromadzić się na małym obszarze przyczółka w Orne, dlatego następnego dnia plan został zmieniony. Wstępna operacja miała się odbyć trzy dni przed głównym atakiem. 51 Dywizja Piechoty Highland (I Korpus) otrzymała rozkaz uderzenia na południe od przyczółka Orne, aby zapobiec przeniesieniu jednostek niemieckiej 21 Dywizji Pancernej. Operacja Martlet miała się rozpocząć dzień przed Epsom z 49 Dywizją Piechoty West Riding i 8 Brygadą Pancerną (XXX Korpus) na czele, aby zabezpieczyć prawą flankę VIII Korpusu, zdobywając wzniesienie na południowym zachodzie.
Główną rolę w operacji Epsom przypisano nowo przybyłemu VIII Korpusowi, składającemu się z 60 244 żołnierzy. VIII Korpus miał rozpocząć ofensywę od przyczółka zdobytego przez kanadyjską 3 Dywizję Piechoty. Ich operacja miała się odbywać w czterech fazach, a jej ostatecznym celem były wzniesienia w pobliżu Bretteville-sur-Laize, na południe od Caen.. VIII Korpus byłby wspierany przez ogień 736 dział lądowych oraz arterii okrętowej trzech krążowników i monitora HMS Roberts. Królewskie Siły Powietrzne miały zapewnić wstępne bombardowanie w wykonaniu 250 bombowców, a następnie ścisłe wsparcie powietrzne nacierających wojsk.
15 Szkocja Dywizja Piechoty miała poprowadzić atak. Podczas fazy I, o kryptonimie Gout, powinna zająć wioski Saint-Manvieu-Norrey i Cheux. W fazie II (Hangover) dywizja posunęłaby się naprzód, aby przechwycić kilka przepraw nad rzeką Odon oraz wioskami Mouen i Grainville-sur-Odon. Jeśli dotychczasowy opór nie okaże się zbyt wielki, 11 Dywizja Pancerna miała przejąć mosty nad rzeką Odon przez atak wspierający. Podczas dwóch pierwszych faz 43 Dywizja Piechoty Wessex, wzmocniona 28 czerwca brygadą piechoty z Dywizji Pancernej Gwardii, miała pozostać na linii wyjściowej, zapewniając „twardą bazę”..
W fazie III (Impetigo) 43 Dywizja ruszyłaby naprzód, aby zluzować całą szkocką piechotę na północ od rzeki Odon. 15 Dywizja gromadziłaby się po drugiej stronie rzeki i rozbudowywała przyczółek, zdobywając kilka ważnych wiosek. W końcowej fazie, o kryptonimie Goitre, elementy 43 Dywizji przepłynęły by rzekę, aby utrzymać zajęty obszar, podczas gdy 15 Dywizja nadal powiększałaby przyczółek. 11 Dywizja Pancerna miała wtedy przeprawić się przez Orne i zrealizować swój ostateczny cel, jakim było zdobycie Bretteville-sur-Laize. 4 Brygada Pancerna, choć dołączona do 11 Dywizji Pancernej, była ograniczona w zakresie prowadzonych działań pomiędzy rzekami Odon i Orną w celu ochrony flanki Korpusu i utrzymywania możliwości ataku na zachód lub w kierunku Caen w razie potrzeby.
W zależności od powodzenia ataku VIII Korpusu, I Korpus miał następnie rozpocząć dwie operacje wspierające o kryptonimach Aberlour i Ottawa. W pierwszej wersji planu 3 Dywizja Piechoty, wspierana przez kanadyjską brygadę piechoty, atakowałaby na północ od Caen; w ostatecznej wersji 3 Dywizja i kanadyjska 2 Brygada Pancerna miały nacierać, aby zająć wioskę i lotnisko Carpiquet.. Pierwotnie planowana na 22 czerwca, operacja Epsom została przełożona na 26 czerwca, aby uzupełnić braki w sile ludzkiej i zaopatrzeniu. Początkowego oporu spodziewano się ze strony zubożałej 12 Dywizji Pancernej SS „Hitlerjugend”, elementów 21 Dywizji Pancernej oraz Dywizji Panzer Lehr.
Operacja Martlet
23 czerwca 51 Dywizja Piechoty Highland zaatakowała wraz ze 152 Brygadą Górską. Piechota wyruszyła przed świtem do miejscowości Sainte-Honorine-la-Chardronette, bez przygotowania artyleryjskiego, co zaskoczyło niemiecki garnizon. Piechota górska została jednak kontratakowana rano przez Kampfgruppe von Luck z 21 Dywizji Pancernej, ale do południa wieś była już na dobre w rękach brytyjskich Uwaga Niemców została odwrócona przez sukces 51 Dywizji, gdy VIII Korpus przygotowywał się do dalszych ataków z przyczółka Orne.
thumb|center|Topografia obszaru na zachód od Caen