Aniela Maria Chmielińska (ur. 27 listopada 1868 w Pułtusku, zm. 5 kwietnia 1936 w Warszawie) – etnografka amatorka, założycielka Muzeum Etnograficznego w Łowiczu, działaczka społeczna i oświatowa.
Życie prywatne Była córką Józefa Wasiewicza, doktora medycyny, działacza społecznego i kulturalnego, oraz Matyldy z domu Skupiewskich (córki Juliana i Anieli z domu Wołowskiej), zmarłej w 1870 r. przy porodzie drugiego dziecka. Jej siostra Jadwiga zmarła w wieku 8 lat. Mieszkali w Pułtusku.
Wychowywana była w tradycji narodowowyzwoleńczej, z domu zaczerpnęła zainteresowanie oświatowe i społeczne. Ukończyła pensję Anny Jasińskiej w Warszawie, opanowała trzy języki. Przez chęć dalszej edukacji samokształciła się.
16 lutego 1887 r. wyszła za mąż za lekarza Jana Chmielińskiego herbu Leszczyc (ur. 27 maja 1860, zm. w październiku 1918 r.). Zamieszkali w Ciechanowie, gdzie Jan prowadził praktykę. Później przenieśli się do Płocka, Łowicza, a następnie do majątku w Kłudzienku k. Grodziska Mazowieckiego, gdzie Jan zmarł. Mieli czwórkę dzieci: Zofię Józefę (później Łaguna) – nauczycielkę; Hannę Matyldę (później Skawińską) – nauczycielkę; Marię Antoninę – pracowała na Uniwersytecie Poznańskim, m.in. napisała „Biografię Zielarstwa”Pbsociety.org.pl/default/wp-content/uploads/2018/02/wb.1976.002_ev_s.pdf.; Stanisława – pracownika Ministerstwa Rolnictwa, ochotnika w wojnie polsko-bolszewickiej, posła V kadencji na Sejm II RP, w latach 1956–1964, naczelnika wydziału Handlu Warzywami i Owocami przy Ministerstwie Handlu Wewnętrznego.
Była honorową członkinią Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK) – pierwszą uhonorowaną kobietą, za działalność na rzecz strajku młodzieżowego w Płocku otrzymała w 1930 r. Odznakę Honorową „Za walkę o szkołę polską”, Dział Etnograficzny Muzeum w Łowiczu nosi jej imię.
Aniela Chmielińska na prośbę mieszkańców Łowicza została pochowana w tym mieście, na cmentarzu kolegialnym. Pośmiertnie jej nazwiskiem nazwano jedną z ulic Łowicza.
Działalność w Płocku Działała charytatywnie w Towarzystwie Dobroczynności, zajmowała się najbiedniejszą dzielnicą miasta. Była przewodniczącą Sekcji Wychowawczej Oddziału Towarzystwa Higienicznego, zajmowała się badaniami dotyczącymi warunków mieszkaniowych dozorców i opiekunów domów, podjęła akcję kąpieli dzieci ubogich, w projekcie „Ogrodu Kolarzy” organizowała aktywność fizyczną dzieci na placach zabaw i boiskach.
Podczas zaborów dom rodzinny Chmielińskich był jednym z ognisk młodzieżowego ruchu oporu byłych szkół rosyjskich. Prowadziła konspiracyjną pracę z młodzieżą szkolną; organizowała strajk szkolny w 1905 r.; prowadziła również tajne nauczanie. Przez tę działalność Jan Chmieliński stracił pracę i w rezultacie małżeństwo przeniosło się do Łowicza. Chmielińska współpracowała z Towarzystwem Zbiorów Szkolnych, co zapoczątkowało jej zainteresowanie muzealnictwem.
Działalność w Łowiczu W czasie pobytu w Łowiczu A. Chmielińska zajęła się historią Ziemi Łowickiej, opracowała projekt utworzenia Muzeum Etnograficznego Ziemi Łowickiej. W 1906 r. współtworzyła oddział Towarzystwa Zbiorów Szkolnych, a w 1909 r. oddział PKT, organizowała wykłady, odczyty, wycieczki m.in. do Warszawy, Włocławka; uczyła przyrody w szkole Jadwigi Starzyńskiej.
Muzeum – działanie i propagowanie A. Chmielińska kolekcjonowała wytwory rękodzielnicze Ziemi Łowickiej, zbierała pająki, wycinanki, ołtarzyki, zachwycały ją także stroje łowickie – pasiaste kiecki, fartuchy, gorsety, wyszycia. Propagowała prace łowiczanek, m.in. pokazując ich prace na wystawach, w 1930 r. zawiązała sekcję pośrednictwa pracy, skupiającą hafciarki, pośredniczyła w sprzedaży ich wyrobów w kraju i za granicę.
W 1910 r. otworzyła w Łowiczu Muzeum Etnograficzne, działające pod opieką PTK. W 1913 r. zostało przeniesione do większego lokalu, uległo zniszczeniu podczas walk nad Bzurą podczas I wojny światowej, od 1926 r. ponownie zaczęto gromadzić eksponaty. Muzeum zostało ponownie otwarte w 1931 r.
A. Chmielińska przygotowała 20 wystaw, m.in. krajoznawczą w Łodzi (1909), zdobnictwa ludowego w Warszawie (1911), wystawę prac kobiet w Pradze czeskiej (1912), przedmioty etnograficzne na wystawie „Wieś polska” w Liskowie (1925).
Działalność dla idei Należała do ruchu ludowego, walczyła o pełne prawa obywatelskie dla wszystkich ludzi, propagowała naukę i czytelnictwo na wsiach. W artykułach pisała, że rolą matki jest wyposażenie dzieci w książki, a kobiety powinny otwierać czytelnie, ochronki dla dzieci. Przewodniczyła sekcji nauczania Polskiej Macierzy Szkolnej, była członkinią Zarządu Głównego Wydziału Kół Gospodyń Wiejskich w Warszawie, zakładała koła i organizowała kursy kształcące w całej Polsce, prowadziła lekcję, organizowała wykłady, odczyty w Muzeum. Należała także do Narodowej Organizacji KobietGazeta Warszawska, R. 142, nr 295 (29 października 1922), s. 3.Zorza, R. 58, nr 27 (8 lipca 1923), s. 328.. Pisała do czasopism rolniczych, zwracała się m.in. do kobiet, twierdząc, że postęp nastąpi dzięki nim i ich zaangażowaniu w sprawy oświatowe, wychowawcze. Walczyła z alkoholizmem, sądząc, że jest to jeden z powodów biedy w miastach i we wsiach, wygłaszała prelekcje w szkołach o jego szkodliwości. Działała na rzecz równouprawnienia kobiet, m.in. w Muzeum wygłosiła odczyt „Kobieta w społeczeństwie”, w którym mówiła o sile i przyszłości kobiet.
Publikacje Bibliografia Chmielińskiej liczy 274 pozycje, opublikowane w 34 czasopismach. Większość stanowią artykuły i przyczynki o charakterze społecznym, prace na temat ludowej kultury łowickiej, zielarstwa, haftów, opisuje też sylwetki twórców ludowych. Najważniejsze prace to monografie Księżacy (Kraków 1925), Księżacy i ich strój (Warszawa 1930), Z życia Księżaków (1935)Wersje cyfrowe pierwszych wydań tych i innych prac Anieli Chmielińskiej można znaleźć w serwisie Polona.pl.. Jej teksty opublikowano w książce Żywe ogniwa. Wybór tekstów polskich etnografek (1888–1939). Wydawcą jest Państwowy Instytut Wydawniczy i Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Członkinie Narodowej Organizacji Kobiet Kategoria:Ludzie urodzeni w Pułtusku Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Urodzeni w 1868 Kategoria:Zmarli w 1936 Kategoria:Ludzie związani z księstwem łowickim Kategoria:Ludzie związani z ziemią łowicką