Gać () – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.
Informacje ogólne Wieś znajduje się 7,5 kilometra od Oławy. Znajduje się na trasie drogi krajowej nr 94. Wieś ma powierzchnię 822 ha.
We wsi znajduje się sklep spożywczo-przemysłowy sieci „Lewiatan”.
Podział administracyjny W okresie pruskim Gać należała do gminy z siedzibą w Psarach (Hünern), tam też znajdował się urząd stanu cywilnego właściwy wsi. Wieś od 1816 r. należała do powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. znajdowała się na terenie wyodrębnionej prowincji Dolny Śląsk. Do 1928 r. Gać dzieliła się na wieś-gminę jednostkową (Landgemeinde) oraz na obszar dworski (Gutsbezirk). W wyniku reformy administracyjnej likwidującej obszary dworskie na terenie Prus w 1928 r. obszar dworski Gać (Heidau) wszedł w skład wsi gminnej o tej samej nazwie.
Po ustanowieniu administracji polskiej w latach 1945-1954 wieś wchodziła w skład gminy GodzikowiceWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa, a w latach 1954-1972 w skład gromady GodzikowiceUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71). Od 1973 r. wieś jest częścią gminy wiejskiej OławaUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. wieś należała do powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 należała do urzędu rejonowego w Oławie.
Historia Wieś starosłowiańska o układzie owalnicy. W 1250 r. uzyskała lokację na prawie niemieckim. Wieś w tym samym roku należała do Ulricha Suevusa i miała powierzchnię 41 łanów, z czego 36 stanowiły łany czynszowe, a sołtys posiadał 5 wolnych łanów. W 1303 r. wieś należała do Heinricha von Stinavia (Henryka ze Ścinawy Polskiej), pochodzącego ze Szwabii kanonika kapituły we Wrocławiu i archidiakona legnickiego, który ok. 1290 r. podarował chłopom z Gaci swój las w zamian za świadczenia corocznego 15 korców pszenicy i 15 korców owsa do zapłacenia w dniu św. Marcina (11 listopada). W 1303 r. po raz pierwszy został wspomniany kościół w Gaci. W 1336 r. wieś należała do rycerza Bavoriusa, a w 1364 r. do Mladoty i Peszki von Russinberga (Mladatha i Peschko).
W pierwszej połowie XV w. wieś należała do Jana Mladoty. Po 1430 r. wdowa po Janie Mladocie, Anna, wyszła za mąż za Jana Rolle, który otrzymał od Anny w wianie posiadane wcześniej przez Jana Mladotę wsie Gać, Psary, Ścinawa i Ścinawa Polska. Gać stała się siedzibą rodową rodu von Oppersdorf, która w pierwszej połowie XVI w. należała do wnuka Jana Rollego, Wenzela (Wacława) von Oppersdorf. Wenzel w 1519 r. wykupił od swojego brata, Fryderyka, połowę Gaci, tym samym jednocząc wieś. Gać należała do rodu von Oppersdorf i potomków Wenzela do początku XVII w. W 1612 r. wieś należała do rodu von Prittwitz und Gaffron, później do rodu von Koschembar, a w 1665 r. jest Gać wspomniana jako własność rodu von Engelhardt und Schnellenstein. Przed 1702 r. wieś należała do Heinricha Wenzela von Reibnitz.
Od 1702 r. wieś należała do rodu von Plenken, a pierwszym właścicielem wsi z rodu był Johann Adrian von Plenken. Od 1719 r. wieś należała do braci Johanna Josefa i Johanna Adriana von Hoverden-Plencken. W 1719 r. Johann Josef kupił pełne prawa do majątku w Gaci i Psarach. W 1722 r. bracia Johann Josef i Johann Adrian zostali wpisani do czeskiego stanu rycerskiego pod nazwiskiem "Hoverd von Plenkhen". W tym samym roku Johann Josef utworzył majorat w Psarach, obejmujący również majątek w Gaci. W 1753 r. ród von Hoverden-Plenken uzyskał tytuł barona od króla w Prusach Fryderyka II. W drugiej połowie XVIII w. ród von Hoverden-Plencken utworzył w wykarczowanym lesie na terenie majątku wieś Maszków (Philippsfeld). W 1783 r. jako właściciel wsi jest wspomniany ród baronów von Plencken, a we wsi znajdowała się szkoła ewangelicka, która w 1830 r. miała jednego nauczyciela. W 1786 r. ród von Hoverden-Plenken otrzymał tytuł hrabiego od króla Prus Fryderyka Wilhelma II.
W 1819 r. dobra kameralne w Gaci należały do rodu hrabiów von Hoverden. W 1830 r. jako właściciel majątku we wsi był wspomniany landrat oławski hrabia Emanuel von Hoverden, który sprawował funkcję landrata w latach 1805-1841 r., nadzorując m.in. sekularyzację majątku joannitów w Oleśnicy Małej i zabezpieczenie przemarszu wojsk rosyjskich pod wodzą Michaiła Kutuzowa. W 1845 r. właścicielem wsi był hrabia Eduard von Hoverden-Plenken, który posiadał majątek do czasu swojej śmierci w 1872 r.. Majątek po Eduardzie odziedziczył hrabia Hermann von Hoverden-Plenken, który jest wspomniany jako właściciel dóbr rycerskich w Gaci, Maszkowie i Psarach w 1894 r., i który był właścicielem majątku do 1900 r. Ostatnim właścicielem majątku w Gaci z rodu von Hoverden-Plenken był syn Hermanna Petrus, który zmarł w 1909 r.. Majątek po nim odziedziczył w 1921 r. ród von Strachwitz, którego członkiem był hrabia Oskar von Strachwitz, wspomniany jako właściciel majątku rycerskiego w Gaci w 1937 r..
4 września 1913 r. we wsi rozbił się w czasie manewrów wojskowych z okazji setnej rocznicy wojny z Napoleonem w 1813 r. samolot Rumpler Taube, należący do sił powietrznych Cesarstwa Niemieckiego. W wyniku katastrofy zginęli dwaj wojskowi: obserwator por. Otto Prins z 83 Pułku Piechoty i pilot por. von Eckenbrecher z 18 Pułku Dragonów. Do katastrofy doszło w wyniku pęknięcia dźwigarów lewego skrzydła samolotu. Wydarzenie to upamiętnia pomnik, znajdujący się przy drodze z Oławy do Brzegu, na wschód od wsi Gać, koło bramy wjazdowej do zakładów „Eko-Gok”.
Do lat 90. XX w. we wsi istniało koło gospodyń wiejskich. W nocy z 13 na 14 sierpnia 2003 r. przez wieś przeszła trąba powietrzna, która spowodowała uszkodzenia domów i sadów w okolicach wsi.
Nazewnictwo W ciągu swojego istnienia Gać nosiła następujące nazwy:
w XIII w.: Gat lub Gac 1250, 1335 i 1358 r.: Heyda 1689 r.: Heide 1783 r.: Heydau 1817, 1848, 1867 r.: Haidau 1885 r.: Heidau do 1945 r.: Heidau (niemiecka nazwa wsi) od 1945 r. najpierw Psiary (nazwa wsi nadana po ustanowieniu administracji polskiejObwieszczenie Pełnomocnika Rządu R.P. na okręg administracyjny Dolnego Śląska z 16.6.1945. Biuletyn nr 1 - przywracający brzmienie historycznych nazw polskich miejscowości Dolnego Śląska), obecnie Gać. Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym we Wrocławiu w 1888 r., zaliczał niemiecką nazwę wsi "Heidau" do grupy nazw wsi wywodzących się od lasów.
Gospodarka W 1783 r. we wsi wspomniany jest młyn z wiatrakiem. W 1819 r. we wsi oprócz pałacu rodowego znajdowały się karczma, młyn i kuźnia. W połowie XIX w. we wsi znajdował się folwark, cegielnia, browar, gorzelnia, urząd celny, młyn z wiatrakiem, młyn z kieratem napędzanym konno, dwie karczmy, 10 przędzalni lnu oraz 17 zakładów rzemieślniczych. W 1845 r. we wsi odnotowano hodowlę 1500 owiec merynosów i 205 sztuk bydła, uprawę tytoniu, lnu i rzepaku oraz działalność pszczelarską.
W 1885 r. powierzchnia katastralna wsi gminnej (Landgemeinde) wynosiła 376 ha, z czego pola uprawne stanowiły 286 ha, łąki 28 ha, a lasy 34 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 18,80 marek niemieckich za hektar pola, 18,80 marek za hektar łąki i 5,87 marek za hektar lasu. W tym samym roku powierzchnia katastralna obszaru dworskiego (Gutsbezirk) wynosiła 420 ha, z czego pola uprawne stanowiły 328 ha, łąki 34 ha, a lasy 50 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 21,54 marek niemieckich za hektar pola, 16,06 marek za hektar łąki i 5,87 marek za hektar lasu. Najbliższa wsi stacja kolejowa znajdowała się w Lipkach (Linden).
W latach 1945-1946 folwark we wsi należał do Armii Czerwonej. Na początku lat 50. XX w. we wsi utworzono państwowe gospodarstwo rolne, składające się z dawnego folwarku oraz dworu, w który PGR urządziło mieszkania dla swoich pracowników, biura oraz świetlicę. Po likwidacji PGR-ów w latach 90. XX w. dawny folwark i dwór przeszły na własność firmy „PRP Rolpasz sp. z o.o.”.
Teraźniejszość Wieś posiada sieć wodociągową oraz jest skanalizowana. We wsi znajduje się składowisko odpadów komunalnychRaport o stanie gminy..., s. 50.
We wsi znajduje się kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, będący kościołem filialnym rzymskokatolickiej parafii św. Jakuba Apostoła w Małujowicach, należącej do dekanatu Brzeg-Południe archidiecezji wrocławskiej.
We wsi znajduje się biblioteka, funkcjonująca od 1978 r. i będąca filią Gminnej Biblioteki Publicznej Gminy Oława. W bibliotece wiejskiej znajduje się otwarta w październiku 2016 r. izba pamięciGoście w izbie pamięci w Gaci, „Wieści Gminy Oława”, rok 14, nr. 2 (61): kwiecień-maj-czerwiec-lipiec 2017, s. 10. We wsi znajduje się Zespół Szkolno-Przedszkolny, która działa od 1946 r. W 2017 r. szkoła podstawowa w Gaci otrzymała imię Włodzimierza Lubańskiego, a w 2022 r. połączyła się z Przedszkolem Publicznym tworząc Zespół Szkolno-Przedszkolny. W 2024 r. do sekcji szkolnej w ramach Zespołu Szkolno-Przedszkolnego uczęszczało 91 uczniów zrzeszonych w 9 oddziałówRaport o stanie gminy..., s. 35, a do sekcji przedszkolnej uczęszczało 46 dzieciRaport o stanie gminy..., s. 38. W Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Gaci w 2024 r. zatrudnionych było 26 nauczycieli. We wsi znajduje się też świetlica wiejskaRaport o stanie gminy..., s. 41.
We wsi funkcjonuje założone w 2009 r. koło gospodyń wiejskich „Gacianki”, przemianowane w 2016 r. w Koło Gospodyń Wiejskich „GAĆaneczki”, które nie jest jednak ujęte w Krajowym Rejestrze Kół Gospodyń Wiejskich prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji RolnictwaAgencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Krajowy Rejestr Kół Gospodyń Wiejskich (dostęp 2026-09-29).
We wsi funkcjonuje klub piłki nożnej Błyskawica Gać, powstała w 1946 r.. W latach 2005-2021 funkcjonowała ona pod nazwą „LKS Foto-Higiena Błyskawica Korona Gać” po fuzji klubu LKS Błyskawica Gać z klubami piłkarskimi Foto-Higiena Oława oraz Korona Osiek. W latach 2021-2023 funkcjonowała pod nazwą „Foto-Higiena Błyskawica Gać”, a od 2023 r. jako „Błyskawica Gać”. Błyskawica Gać swoje mecze rozgrywa na stadionie z boiskiem o rozmiarach 100 m x 50 m i trybuną o pojemności 600 miejsc, w tym 500 siedzących. Barwy klubu to czerwono-czarno-zielone. W sezonie 2026/27 uczestniczył w meczach IV ligi w grupie dolnośląskiej. Od sezonu 2012/13 do sezonu 2015/26 oraz od sezonu 2018/19 do sezonu 2021/22 uczestniczył w meczach III ligi w grupie dolnośląsko-lubuskiej (III).
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół rzymskokatolicki filialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, należący do parafii pw. św. Jakuba Apostoła w Małujowicach, gotycki z 1335 r., 1962 r.; pierwsza wzmianka w źródłach historycznych o kościele w Gaci pochodzi z 1303 roku. Zachowany portal, okna z maswerkami, w prezbiterium manierystyczne epitafium A. M. Kuscherbar z 1618 r., renesansowa płyta Wacława Opersdorfa z 1546 r. i barokowa płyta nagrobna Maurycego Kotlińskiego z 1675 r. W miejsce uszkodzonej wieży szachulcowej z XVIII wieku w 1963 r. wzniesiono nową, murowaną. zespół pałacowy i folwarczny, z XVIII w., XIX/XX w.: pałac, z XVIII w.