Oddział VI (Specjalny) Sztabu Naczelnego Wodza – komórka sztabu Naczelnego Wodza utworzona 29 czerwca 1940, ściśle współpracująca z polską sekcją brytyjskiego Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), podlegała jej cała wojskowa łączność z okupowaną Polską, w tym zrzuty sprzętu i pieniędzy oraz rekrutacja, szkolenie i zrzuty Cichociemnych dla Armii Krajowej. Jej podstawowym zadaniem było utrzymanie łączności radiowej i kurierskiej Naczelnego Wodza w Londynie z Komendantem Głównym Armii Krajowej w okupowanej Polsce. Początkowo oddział nosił nazwę Samodzielny Wydział Krajowy, później Oddział VI, następnie Oddział Specjalny. Traktowany był jako komórka Armii Krajowej, jego oficerowie oraz pracownicy cywilni składali przysięgę na rotę AK.

Oddział VI (Specjalny) administrował całością funduszy przeznaczonych dla Armii Krajowej, współpracował z pozostałymi oddziałami Sztabu NW we wszystkich zagadnieniach dotyczących AK, a także z SOE. Miał także m.in. obowiązek wspierania czynników cywilnych w łączności z Delegaturą Rządu na Kraj, m.in. szkolił emisariuszy i kurierów politycznych oraz przerzucał ich do Kraju z materiałami propagandowymi i pieniędzmi z budżetu cywilnego. Pośredniczył pomiędzy Komendą Główną AK a rozgłośnią BBC przy nadawaniu haseł radiowych dla komórek i oddziałów w terenie, w tym w obozach jenieckich.

Oddział VI (Specjalny) dysponował: Główną Bazą Przerzutową w Latiano nieopodal Brindisi (Włochy), stacjami wyczekiwania dla Cichociemnych przerzucanych do kraju, kilkunastoma ośrodkami szkolenia kandydatów na Cichociemnych w Wielkiej Brytanii oraz we Włoszech, bazami: Baza nr 2 w Stambule (Turcja), Baza nr 10 „Impudent” w Ostuni (Włochy), Baza nr 11 „Torment” w Latiano (Włochy) oraz placówkami: „Capri” (Włochy), „Renifer” (Szwajcaria), „Alek” (Kair, Egipt), „Ema” (Francja), „Liza” (Lizbona, Portugalia), „Panorama” (Szwajcaria), ośrodkami łączności radiowej: "Mewa" w Mesagne (Włochy), nadawczym w Chipperfield Lodge (Wielka Brytania) oraz odbiorczym w Barnes Lodge k. Kings Langley (Wielka Brytania), a także warsztatem radio w Safar pod Rzymem (Włochy). Oddział ponadto nadzorował ok. 640 placówek odbiorczych (zrzutowisk, tzw. koszy) w okupowanej Polsce.

Siedziba Oddziału VI mieściła się w Londynie, pod adresem 13 Upper Belgrave Street, na rogu Upper Belgrave Street i Wilton Street, nieopodal hotelu Rubens, będącego siedzibą Sztabu Naczelnego Wodza.

Struktura organizacyjna

Szefowie Oddziału VI płk dypl. Józef Smoleński (czerwiec 1940 – 15 grudnia 1941), ppłk dypl. Tadeusz Rudnicki (15 grudnia 1941 – 27 marca 1942), ppłk dypl. Michał Protasewicz (27 marca 1942 – 10 lipca 1944), ppłk dypl. Marian Utnik (10 lipca 1944 do zakończenia działalności oddziału w 1945 r.)

Wydział Specjalny (S) Szef:

ppłk dypl. Edward Ulanicki (do 4 maja 1942) mjr dypl. Jan Jaźwiński (4 maja 1942 – do stycznia 1944) kpt. dypl. Jan Podoski (od stycznia 1944)

Zadania: lotnicze operacje przerzutowe, kompletowanie zasobników. Podzielony na referaty: S1 (operacyjny) oraz S2 (materiałowy).

Wydział Łączności (Ł) Szef:

kpt. dypl. inż. Tadeusz Lisicki ppłk dypl. Tadeusz Rola mjr dypl. Adam Szanser

Zadania: bieżąca łączność radiowa z Krajem, nadzór nad szkoleniem w zakresie radiołączności, zakup i produkcja sprzętu łączności. Wydział współpracował z Oddziałem Radio Sztabu Naczelnego Wodza, Ośrodkiem Wyszkolenia w Polmont i Polskimi Wojskowymi Warsztatami Radiowymi w Stanmore (produkcja radiostacji zrzutowych, także dla SOE typu AP).

Wydział łączności lądowej (A) Szef:

mjr dypl. Antoni Szczerbo-Rawicz kpt. dypl. Jan Krzyżanowski mjr Edward Fryzendorf

Zadania: łączność kurierska, bazy i placówki łączności.

Wydział wyszkoleniowy (W) Szef:

mjr dypl. Marian Utnik mjr dypl. Marian Tonn mjr dypl. Jan Kamieński mjr Józef Hartman ppłk Bronisław Brągiel

Zadania: rekrutacja i szkolenie kandydatów na Cichociemnych, zgodnie z zapotrzebowaniem Armii Krajowej.

Wydział Finansowy (F) Szef: płk int. Franciszek Prochaska

Zadania: wszystkie sprawy finansowe i gospodarcze Oddziału VI, podległych mu baz, placówek, ośrodków.

Wydział personalno–organizacyjny (PO) Szef: mjr Józef Kwieciński

Zadania: wszystkie sprawy personalne żołnierzy i pracowników cywilnych Oddziału VI, podległych mu baz, ośrodków, placówek, także Cichociemnych wysyłanych do Polski (w tym depozyty CC).

Wydział Szyfrów (Sz) Szef: por. Stefan Jagiełło

Zadania: szyfrowanie i deszyfrowanie korespondencji pomiędzy Sztabem Naczelnego Wodza i Komendą Główną AK.

Wydział operacyjny (O) Szef: mjr Zbigniew Sujkowski ps. Leliwa

Zadania: powstał w 1944 r., nie odegrał żadnej roli.

Samodzielny referat propagandowo–informacyjny Szef:

mjr dypl. Władysław Dziewanowski rtm. Andrzej Lipkowski

Zadania: przygotowywanie informacji prasowych KG AK, wysyłanie materiałów propagandowych do Kraju, akcje propagandowo – informacyjne.

Organizacja łączności lotniczej z Polską Od początku organizacją przerzutu cichociemnych oraz zaopatrzenia dla Armii Krajowej zajmował się mjr dypl. Jan Jaźwiński, oficer wywiadu w Oddziale VI (Specjalnym) Sztabu Naczelnego Wodza, początkowo jako szef Samodzielnego Referatu "S" (później Wydziału "S") w tym Oddziale, od stycznia do 1 września 1944 komendant Głównej Bazy Przerzutowej (kryptonim "Jutrzenka") w Latiano, 20 km. od lotniska Campo Casale pod Brindisi (Włochy). Pierwsze starania o uruchomienie łączności lotniczej z okupowaną Polską podjął w sierpniu 1940, m.in. spotykając się 21 sierpnia 1940 z przedwojennym rezydentem brytyjskiego wywiadu w Polsce kpt. Haroldem Perkinsem, późniejszym szefem sekcji polskiej Special Operations Executive.

Początkowo loty specjalne SOE realizowane były z brytyjskich lotnisk RAF, pierwszych cichociemnych przerzucano z lotnisk: Foulsham (2), Linton-on-Ouse (2), Leakenheath (9), Newmarket (2), Stradishall (6). Od 27 marca 1942 do 21 września 1943 z lotniska RAF Termpsford, w 43 operacjach lotniczych SOE przerzucono do okupowanej Polski 158 cichociemnych oraz w ok. 90 kolejnych operacjach lotniczych zaopatrzenie dla Armii Krajowej (zrzuty materiałowe). W grudniu 1943 przeprowadzono trzy udane operacje (o kryptonimach Ohio 1, Ohio 2, Ohio 3) zrzutu zaopatrzenia dla AK po starcie samolotów z lotniska Sidi Amor nieopodal Tunisu. Od 22 grudnia 1943 do końca 1944 loty specjalne SOE do Polski, z cichociemnymi oraz zaopatrzeniem dla Armii Krajowej realizowane były z lotniska Campo Casale pod Brindisi (Włochy). Z tego lotniska przerzucono do okupowanej Polski 133 cichociemnych, z niego także startowały samoloty w trzech operacjach "Wildhorn" (Most). Loty realizowane były głównie przez polskie i brytyjskie załogi, początkowo z 138 Dywizjonu Specjalnego Przeznaczenia RAF, następnie z polskiej 1586 Eskadry Specjalnego Przeznaczenia.

Łącznie zrzucono do Polski 316 cichociemnych oraz 28 kurierów (jeden cc oraz jeden kurier skakali dwukrotnie), Węgra – radiotelegrafistę oraz brytyjską misję wojskową "Freston". Ponadto zrzucono 670 ton zaopatrzenia (4802 zasobniki, 2971 paczek, 58 bagażników), z czego odebrano 443 tony. Wg Kajetana Bienieckiego bilans materiałowego wsparcia lotniczego dla AK to 590 ton netto zaopatrzenia oraz m.in. ok. 35 mln dolarów, 20 mln marek niemieckich i 41 mln złotych okupacyjnych.

Koncepcja powstania powszechnego Oddział VI Sztabu Naczelnego Wodza odgrywał istotną rolę w koncepcji przygotowania wsparcia dla planowanego powstania powszechnego, które miało być przeprowadzone przez Armię Krajową w ostatniej fazie II wojny światowej w okupowanej Polsce. Prace sztabowe nad koncepcją powstania prowadzone były w ścisłym porozumieniu przez Komendę Główną AK oraz Sztab Naczelnego Wodza w Londynie.

10 października 1940 Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski wydał rozkaz L.408/III/tjn. w sprawie przygotowania PSZ do możliwości przerzucenia transportem lotniczym do kraju, do bezpośredniego wsparcia i osłony Powstania W rozkazie tym podkreślił – "Przygotowania Polskich Sił Zbrojnych, lądowych i powietrznych, znajdujących się poza granicami Kraju, winny iść w kierunku przystosowania jak największej części sił lądowych do możliwości przerzucenia transportem lotniczym do kraju do bezpośredniego wspracia i osłony Powstania, przygotowania lotnictwa do wsparcia i osłony działań, jaki zostaną podjęte w Kraju, oraz przerzucenia transportem lotniczym jednostek desantowych." Nakazał także Szefowi Sztabu NW opracowanie koncepcji ogólnej wsparcia powstania, od strony operacyjnej, organizacyjnej i materiałowej w oparciu o materiały Oddziału VI. "W dalszej pracy O.VI zapewni Sztabowi możność utrzymania sporządzonych planów w stałej aktualności, odpowiednio do kształtowania się sytuacji w Kraju w miarę upływu czasu."

W związku z rozgrywkami personalnymi w Sztabie NW, związanymi z powstałymi na tle oceny rządów sanacji animozjami między gen. Kazimierzem Sosnkowskim, ministrem Stanisławem Kotem a Naczelnym Wodzem gen. Władysławem Sikorskim, prace studyjne nad koncepcją wsparcia powstania powszechnego zlecono Wydziałowi Studiów i Szkolenia Wojsk Spadochronowych, utworzonemu w Oddziale III Sztabu Naczelnego Wodza, który nie podlegał gen. Sosnkowskiemu. W odpowiedzi na jego protest i sugestię przekazania tych kompetencji Oddziałowi VI, Naczelny Wódz w piśmie (l.dz. 136/tjn/41) do gen. Sosnkowskiego tak wyjaśnił taki podział prac nad koncepcją wsparcia powstania – rozkaz l.408/III/tjn nie przesuwa żadnych prac z O.VI na inne Oddziały Sztabu – nastawia je jedynie do koniecznej współpracy z O.VI. Nie ma w nuim punktu, który by odbierał z kompetencji O.VI sprawy dotyczące organizacji ZWZ w Kraju. Plan wsparcia powstania pod względem materiałowym i przez pozakrajowe siłby zbrojne jest tak ściśle związany z planowaniem rozwoju sił zbrojnych, ich organizacji, wyszkolenia i uzbrojenia, a nawet planowaniem ogólnym użycia naszych sił zbrojnych, iż O.VI nie byłby w stanie podołać tej pracy."

Prace sztabowe nad planem wsparcia powstania powszechnego w okupowanej Polsce skoncentrowane zostały w Oddziale III Operacyjnym Sztabu Naczelnego Wodza. Uczestniczył w nich Oddział VI (na początku funkcjonujący pod nazwą Samodzielny Wydział Krajowy), który formalnie odpowiadał za całokształt spraw związanych z pracą wojskową w Kraju. W pracy nad koncepcją wsparcia powstania w Polsce jego rola została praktycznie ograniczona do roli pośrednika pomiędzy Komendą Główną AK a Sztabem Naczelnego Wodza.

Zasady współpracy z SOE Działalność SOE oraz Oddziału VI miała charakter ściśle tajny. Zasady na których opierała się współpraca Oddziału VI z SOE nie były nigdy formułowane na piśmie, nie ustalono też żadnego stosunku zależności formalnej. Generalną tezą było wzajemne świadczenie sobie usług, a że Anglicy dysponowali wszystkimi środkami materiałowymi (wyjątek stanowiły amerykańskie dotacje dolarowe), Oddział VI faktycznie był zależny od SOE. Do spraw Oddziału VI nie kontrolowanych przez SOE można było zaliczyć jedynie dwie dziedziny, tj. korespondencja szyfrowa z krajem i placówkami oddziału, oraz wewnętrzna gospodarka pieniężna i materiałowa. Wszystkie inne sprawy musiały być uzgodnione z SOE, która dostarczała środków na ich realizację. Uzgodnienie odbywało się w zasadzie na wspólnych konferencjach przedstawicieli SOE i Oddziału VI, potwierdzanych następnie spisywanymi na konferencji protokołami. Sprawy załatwiane w SOE osobiście lub telefonicznie przez pracowników Oddziału VI musiały być potwierdzone w drodze wymiany korespondencji.

Zgodnie z ustalonymi zasadami współpracy SOE:

kontrolowało pracę oraz rejestrowało całą korespondencję wszystkich radiostacji Oddziału VI, chociaż formalnie do kwietnia 1944 Brytyjczycy nie znali polskich szyfrów używanych w korespondencji radiowej.