Centrum Nauki i Techniki EC1 (CNiT) – centrum nauki znajdujące się w zrewitalizowanej Elektrowni Łódzkiej przy ul. Targowej 1/3 w Łodzi. Centrum zostało otwarte 7 stycznia 2018 roku i jest częścią instytucji EC1 Łódź – Miasto Kultury. Nazwa EC1 to akronim odwołujący się do historycznej nazwy obiektu, czyli elektrociepłowni nr 1 w Łodzi. Wystawa stała "Przetwarzanie energii" jest ekspozycją stworzoną w przestrzeniach zabytkowej elektrowni, w których zachowano historyczne urządzenia.
Centrum prowadzi działalność wystawienniczą i edukacyjną, skierowaną do szerokiego grona odbiorców, której celem jest popularyzacja nauki, techniki oraz aktywizacja zwiedzających w poznawaniu świata. Interaktywne eksponaty pozwalają wykonywać zwiedzającym eksperymenty z zakresu: akustyki, elektromagnetyzmu, magnetyzmu, mechaniki płynów, optyki, przewodnictwa cieplnego i radioaktywności.
Historia miejsca
Centrum Nauki i Techniki EC1 powstało w dawnych, zrewitalizowanych budynkach pierwszej łódzkiej elektrowni. Historyczna zabudowa, w której znajduje się część ekspozycji, została zbudowana w 1929 roku, jako rozbudowa działającej od 1907 roku Elektrowni Łódzkiej. Nowe budynki były nazywane „nową centralą”, ponieważ oprócz zwiększenia mocy produkcyjnej, przeniesiono także oraz scentralizowano nadzór i sterowanie nad poszczególnymi urządzeniami i procesami niezbędnymi w produkcji energii elektrycznej.
Na początku lat 50. Elektrownia Łódzka została zmodernizowana i była w stanie produkować parę technologiczną na potrzeby łódzkiego przemysłu. Jednak dopiero w latach 60. zmieniono nazwę Elektrowni Łódzkiej na Elektrociepłownię nr 1, wiązało się to bezpośrednio z ukończeniem budowy Elektrociepłowni nr 2 oraz utworzeniem Łódzkiego Zespołu Elektrociepłowni. W takiej formie całość pracowała na rzecz miasta Łodzi do roku 2000.
Architektura Hala maszyn (wcześniejsza) – budowla o formach wczesnomodernistycznych z secesyjnym detalem we wnętrzach. Projekt został wykonany ok. roku 1905 przez architekta Diettmara (Brak bliższych danych biograficznych, pracownik warszawskiego oddziału niemieckiej firmy "Siemens & Halske"), realizacja budowy lata 1906-1907.
Projekt rozbudowy Elektrowni Łódzkiej (modernizm historyzujący) – Kazimierz Stebelski, a przekształcenie pierwotnego projektu wykonał architekt Dawid Lande.
Proces rewitalizacji kompleksu EC1 prowadzony pod nadzorem konserwatorskim rozpoczął się w 2010 r. i był podzielony na dwa etapy:
EC1 Wschód – projekt – architekt Rafał Mysiak EC1 Zachód – projekt – architekci Zbigniew Bińczyk oraz Mirosław Wiśniewski
Ekspozycja
Wystawa została zrealizowana we wnętrzach zabytkowej elektrociepłowni EC1-Wschód; zachowano znaczną część historycznej infrastruktury technicznej, w tym oryginalne urządzenia i elementy instalacji przemysłowych. Zwiedzający poznają zagadnienia nauki i techniki w autentycznej przestrzeni dawnego zakładu przemysłowego, gdzie historyczne maszyny uzupełniono nowoczesnymi stanowiskami interaktywnymi i multimediami. Powierzchnia ekspozycji wynosi ponad 18 tys. m², a całkowity koszt jej wyposażenia wyniósł 45,5 mln zł, z czego blisko 18,4 mln zł to dofinansowanie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
Ekspozycja stała składa się z trzech ścieżek tematycznych: „Przetwarzanie energii”, „Rozwój wiedzy i cywilizacji” oraz „Mikroświat – Makroświat”. Ekspozycja wzbogacona jest o audytorium, sferyczne kino 3D oraz przestrzenie laboratoryjne podzielone zgodnie z tematyką ścieżek. W sezonie letnim dostępny jest dla zwiedzających taras widokowy, zlokalizowany na szczycie ok. 40-metrowej chłodni kominowej.
Przetwarzanie energii
Ścieżka historyczno-techniczna skupia się na oryginalnym charakterze miejsca w różnych okresach oraz przedstawia przemianę energetyczną na podstawie konwencjonalnej elektrowni cieplnej opalanej węglem kamiennym. Historyczna część ścieżki obejmuje: relacje byłych pracowników, materiały archiwalne, historie miejsca od powstania do chwili obecnej, łódzki kontekst historyczny, znaczenie dla łódzkiej oraz krajowej energetyki. Techniczna część ścieżki skupia się na wykorzystaniu, wędrówce i znaczeniu: węgla, wody/pary wodnej, powietrza (tlenu) oraz użytkowaniu i znaczeniu poszczególnych elementów elektrowni/elektrociepłowni w procesie produkcji energii cieplnej i energii elektrycznej.
W skład ścieżki wchodzą dobrze zachowane pomieszczenia Elektrowni Łódzkiej wraz z oryginalnym lub odtworzonym wyposażeniem:
Kotłownia
Kotłownia stanowiła pierwszy etap procesu wytwarzania energii elektrycznej. W wyniku spalania węgla wytwarzano wysokoprężną parę wodną, która następnie napędzała turbozespoły znajdujące się w maszynowni. W kotłowni zachowano historyczne kotły parowe, których wysokość sięga kilku kondygnacji.
Część urządzeń została przekrojona podczas adaptacji obiektu, co pozwala zwiedzającym zapoznanie się z ich budową wewnętrzną. Proces technologiczny polegał na spalaniu węgla w paleniskach kotłów, co prowadziło do ogrzewania wody krążącej w systemie rur. Powstała para wodna była oddzielana od wody w walczakach, a następnie pod wysokim ciśnieniem kierowana do maszynowni, gdzie napędzała turbiny parowe połączone z generatorami energii elektrycznej. W kotłowni zachowano także elementy oryginalnego systemu transportu paliwa, w tym: kotły opłomkowe z paleniskiem rusztowym, walczak, sąsieki, leje popiołowe, młynki żużla, pompy pulpy popiołowej, konwejer (przenośnik kubełkowy), systemy rur wodnych i parowych. 2 kotły wykonane przez firmę L. Zieleniewski i s-ka z Krakowa (projekt Babcock & Wilcox) 2 kotły wykonane przez firmę Stocznia Gdańska (patent Doebler)
Maszynownia Maszynownia stanowiła główną część technologiczną elektrowni, w której energia cieplna pary wodnej była przekształcana w energię elektryczną. Znajdowały się w niej turbozespoły, składające się z turbin parowych i turbogeneratorów. Do montażu i serwisowania ważących dziesiątki ton elementów wykorzystywano suwnicę pomostową o udźwigu do 80 ton.
W trakcie rewitalizacji zachowano jeden z dwóch historycznych turbozespołów jako element ekspozycji stałej CNiT. Na powierzchni urządzenia cyklicznie wyświetlana jest projekcja multimedialna objaśniająca budowę oraz zasadę działania turbogeneratora. W miejscu drugiego turbozespołu znajduje się kino sferyczne, którego program poświęcony jest zagadnieniom astronomii oraz mikro- i makroświata. W maszynowni znajduje się: turbozespół firmy Brown Boveri, suwnica wykonana przez firmę K. Rudzki i S-ka z Warszawy (projekt firma L. de Roll z Berna), chłodnica turbogeneratora.
Nastawnia i rozdzielnia Nastawnia pełniła funkcję centralnego stanowiska sterowania pracą elektrowni, z którego nadzorowano proces wytwarzania i przesyłu energii elektrycznej. Obecny wygląd nastawni odpowiada jej stanowi z 2000 roku, czyli okresu zakończenia działalności elektrociepłowni. W nastawni znajdują się pulpity operatorskie oraz szafy sterownicze wyposażone w aparaturę pomiarową, sterującą i sygnalizacyjną pochodzącą z różnych okresów funkcjonowania zakładu. Zachowano również regulatory napięcia turbogeneratorów wyprodukowane w latach 30. XX wieku,.szafy i konsole sterownicze, pomiarowe i elmenty sygnalizacji, synchronizator sieciowy, zabezpieczenia elektryczne, przekaźniki, oraz korkową podłogę.
Rozdzielnia stanowiła końcowy element ciągu technologicznego elektrowni, odpowiedzialny za przekazywanie wytworzonej energii elektrycznej do miejskiej sieci elektroenergetycznej oraz zasilanie urządzeń wykorzystywanych na potrzeby własne zakładu. Z nastawni prowadzono nadzór nad jej pracą oraz kontrolowano parametry przesyłu energii.
W rozdzielni zachowano się elementy oryginalnej infrastruktury elektroenergetycznej, w tym system szyn prądowych, wyłączniki pneumatyczne, odłączniki oraz urządzenia rozdzielni napięcia do 3 kV. W czasie rewitalizacji kompleksu EC1 pomieszczenie zachowano jako część historycznej ekspozycji Centrum Nauki i Techniki, prezentując oryginalne wyposażenie związane z przesyłem i dystrybucją energii elektrycznej, w tym pomieszczenia rozdzielni 3kV, szafy rozdzielcze, rozłączniki, odłączniki, wyłączniki, dławiki przeciwzwarciowe, transformator.
Pompownia i zmiękczalnia
Zadaniem pompowni było zapewnienie obiegu wody wykorzystywanej w procesie produkcji energii elektrycznej. Zapewniała ciągły przepływ wody, niezbędny zarówno do wytwarzania pary napędzającej turbozespoły, jak i do chłodzenia urządzeń pracujących w elektrowni. W pomieszczeniu pracowały pompy o napędzie elektrycznym i parowym, tłoczące wodę do kotłowni i zasilające układy chłodzenia. Elektrownia korzystała z własnych studni głębinowych, a pobierana woda poddawana była uzdatnianiu w celu usunięcia związków mineralnych, których osadzanie mogłoby prowadzić do powstawania kamienia i obniżenia sprawności urządzeń. Obieg wody w elektrowni miał charakter zamknięty – po skropleniu para wodna była ponownie wykorzystywana w procesie produkcji energii. W pompowni znajdują się pompy oraz silniki napędzające pompy, awaryjna turbina parowa napędzająca pompę, zawory wodne i parowe, zbiornik wody zasilającej z odgazowywaczem.
W trakcie rewitalizacji kompleksu zachowano historyczne wyposażenie pompowni, które obecnie stanowi część ekspozycji; wybrane elementy systemu demineralizacji wody i przygotowania wody kotłowej znajdują się na placu węglowym na dziedzińcu budynku.
Szatnia pracownicza
Szatnia pracowników pracowników nastawni i rozdzielni stanowi zachowany element zaplecza socjalnego dawnej elektrowni, dokumentujący warunki pracy oraz codzienne życie jej załogi. W trakcie rewitalizacji zachowano historyczny charakter wnętrza, w tym oryginalną posadzkę oraz charakterystyczne szafki wykonane z płytek ceramicznych. Wyposażenie uzupełniają stroje robocze i wyjściowe pracowników pochodzące z różnych okresów funkcjonowania zakładu – od lat 30. do końca XX wieku – ukazujące zmiany w odzieży i kulturze pracy na przestrzeni kilkudziesięciu lat.
Szatnia stanowi część ekspozycji poświęconej historii elektrowni i należy do nielicznych zachowanych przestrzeni prezentujących społeczne aspekty funkcjonowania zakładu przemysłowego. Stanowi świadectwo zaplecza socjalnego elektrowni i dokumentuje warunki pracy jej załogi. We współczesnej ochronie dziedzictwa przemysłowego, obiekty tego typu są traktowane jako integralna część historycznych zakładów przemysłowych, uzupełniająca wiedzę o ich funkcjonowaniu oraz życiu codziennym pracowników.
Obok historycznych elementów wyposażenia znajdują się kapsuły czasu przygotowane przy okazji otwarcia Centrum Nauki i Techniki EC1 oraz w okresie pandemii COVID-19, dokumentujące współczesny etap historii kompleksu.
Chłodnia kominowa
W trakcie rewitalizacji EC1 chłodnię zachowano jako zabytek techniki, poddając ją pracom konserwatorskim i adaptacyjnym. Obecnie jest integralną częścią Centrum Nauki i Techniki EC1, pełniąc funkcje ekspozycyjne, edukacyjne i widokowe. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów poprzemysłowego krajobrazu Nowego Centrum Łodzi.
W chłodni kominowej zrekonstruowano zraszalnik i odrestaurowano drewnianą obudowę chłodni. Ponad 40-metrowy budynek chłodni został wyposażony w windę, a na jej najwyższym poziomie utworzono taras widokowy, dostępny dla odwiedzających w sezonie wiosenno-letnim. W chłodni kominowej EC1 zainstalowano wahadło Foucaulta. Instalacja została zawieszona w centralnej części obiektu, wykorzystując jego wysokość (ponad 40 metrów), a prowadząca wokół niego spiralna pochylnia pozwala zwiedzającym obserwować konstrukcję chłodni i działanie wahadła z różnych poziomów.
Inne pomieszczenia Kompresorownia – odkurzacz centralny, instalacja sprężonego powietrza. Plac węglowy (teren zewnętrzny) – kanały węglowe wraz z przenośnikami taśmowymi, wyładowarki bramowe, instalacje odpylania spalin, popielnik, walczak, wirnik turbiny parowej.