David Rolfe Graeber (ur. 12 lutego 1961 w Nowym Jorku, zm. 2 września 2020 w Wenecji) – amerykański antropolog, działacz anarchistyczny i autor książek: Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat (2011, polskie wyd. 2018), Utopia regulaminów. O technologii, tępocie i ukrytych rozkoszach biurokracji (2015, polskie wyd. 2016) i Praca bez sensu. Teoria (2018, polskie wyd. 2019). Był profesorem antropologii w London School of Economics.
Jako adiunkt i profesor nadzwyczajny antropologii na Uniwersytecie Yale w latach 1998–2007, Graeber specjalizował się w teoriach wartości i teorii społecznej. Decyzja uniwersytetu, aby nie zatrudniać go ponownie na etat z powodu poglądów, wywołała kontrowersje w środowisku akademickim. W latach 2007–2013 został wykładowcą Antropologii Społecznej na .
Jego aktywność obejmowała protesty przeciwko III Szczytowi Ameryk w Quebec City w 2001 oraz Światowemu Forum Ekonomicznemu w Nowym Jorku w 2002. Graeber był czołową postacią w ruchu Occupy Wall Street, a czasem przypisuje się mu slogan „We are the 99%” (pol. „Jesteśmy 99%”). Przyznał sobie autorstwo sloganu, ale stwierdził, że to inni go spopularyzowali.
Życiorys Młodość Rodzice Graebera, pochodzenia żydowskiego, w momencie jego narodzin byli po czterdziestce, stanowili intelektualną część klasy pracowniczej w Nowym Jorku. Matka Graebera, Ruth Rubinstein, była pracownicą przemysłu odzieżowego i odegrała główną rolę w komedii musicalowej rewii Pins & Needles z lat trzydziestych, wystawionej przez związek zawodowy . Ojciec Graebera, Kenneth, który był związany z Komunistyczną Ligą Młodzieży w college’u, uczestniczył w Rewolucji Hiszpańskiej w Barcelonie i walczył w hiszpańskiej wojnie domowej. Później pracował przy usuwaniu farby w drukarkach offsetowych. Graeber dorastał na Manhattanie w Nowym Jorku, w budynku spółdzielni utrzymywanym przez związek zawodowy, opisanym przez magazyn „Business Week” jako „przesiąknięty radykalną polityką”.
Graeber był anarchistą od 16 roku życia, jak wynika z wywiadu, którego udzielił „The Village Voice” w 2005. Pierwsze doświadczenie związane z aktywizmem politycznym zdobył w wieku siedmiu lat, kiedy uczestniczył w marszach pokojowych w nowojorskim Central Parku i Fire Island.
Graeber ukończył w 1978, a w 1984 uzyskał licencjat na . Otrzymał tytuł magistra i stopień doktora na Uniwersytecie w Chicagowskim, gdzie zdobył stypendium Fulbrighta na przeprowadzenie dwudziestomiesięcznych badań etnograficznych w Betafo na Madagaskarze, począwszy od 1989. Jego praca doktorska na temat magii, niewolnictwa i polityki była nadzorowana przez Marshalla Sahlinsa i zatytułowana The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar.
Kariera naukowa Uniwersytet Yale (1998–2005) W 1998, dwa lata po ukończeniu studiów doktoranckich, Graeber został adiunktem na Uniwersytecie Yale, a następnie profesorem nadzwyczajnym. W maju 2005 wydział antropologii w Yale podjął decyzję o nieprzedłużaniu umowy z Graeberem, nie biorąc pod uwagę stałego etatu wykładowczego, który trwać miał do 2008. Wskazując na stypendium antropologiczne Graebera, jego zwolennicy (w tym stypendyści antropologowie, byli studenci i działacze) stwierdzili, że decyzja ta była umotywowana politycznie. Ponad 4500 osób podpisało petycje popierające go, a antropologowie, tacy jak Marshall Sahlins, , Michael Taussig i Maurice Bloch, wezwali uniwersytet do cofnięcia decyzji. Bloch, który był profesorem antropologii w London School of Economics i Collège de France oraz pisarzem na Madagaskarze, poświadczył za Graebera w liście do uniwersytetu.
Administracja Yale argumentowała, że zwolnienie Graebera było zgodne z polityką uczelni polegającą na przyznawaniu etatu kilku młodszym wydziałom (stwarzając tym samym powszechne fałszywe wrażenie, że jest to sprawa kadrowa) i nie podała formalnego uzasadnienia swoich działań. Graeber sugerował, że na decyzję uniwersytetu mogło mieć wpływ wsparcie ze strony jego uczennicy, która była celem wydalenia z powodu jej przynależności do Graduate Employees and Students Organization, związku absolwentów Yale. W grudniu 2005 Graeber zgodził się opuścić uczelnię po rocznym płatnym urlopie szabatowym. Wiosną tego roku poprowadził dwie lekcje końcowe: „Introduction to Cultural Anthropology” (pol. „Wprowadzenie do antropologii kulturowej”), w której uczestniczyło ponad 200 uczniów, oraz seminarium „Direct Action and Radical Social Theory” (pol. „Działanie bezpośrednie i radykalna teoria społeczna”).
W dniu 25 maja 2006 Graeber został zaproszony do prowadzenia Malinowski Memorial Lecture w London School of Economics. Każdego roku oddział antropologii LSE prosi antropologa na stosunkowo wczesnym etapie swojej kariery o wygłoszenie Wykładu ku pamięci Bronisława Malinowskiego i zaprasza tylko tych, których uważa się za mających znaczący wkład w teorię antropologiczną. Orędzie Graebera nosiło tytuł „Beyond Power/Knowledge: an exploration of the relationship of power, ignorance and stupidity” (pol. „Po drugiej stronie władzy/wiedzy: badanie relacji władzy, ignorancji i głupoty”), a następnie zostało zredagowane w eseju Dead zones of the imagination: On violence, bureaucracy and interpretive labor (pol. Martwe strefy wyobraźni: O przemocy, biurokracji i pracy edukacyjnej). W tym samym roku Graeber został poproszony o wygłoszenie przemówienia przewodniego podczas setnej rocznicy Diamentowych Jubileuszy, spotkań Stowarzyszenia Antropologów Społecznych. W kwietniu 2011 wygłosił w Berkeley doroczny Wykład Zasłużonych dla Wydziału Antropologii, a w maju 2012 wygłosił drugi doroczny Wykład Marilyn Strathern w Cambridge.
„Akademickie wygnanie” i Londyn (2005–2020) Po zwolnieniu z Yale, Graeber nie był w stanie zapewnić sobie innego stanowiska na amerykańskim uniwersytecie. Zgłosił się do ponad dwudziestu, ale mimo dobrych wyników i listów polecających od kilku wybitnych antropologów, nigdy nie wyszedł z pierwszej rundy negocjacji. W tym samym czasie kilka zagranicznych uniwersytetów zwróciło się do niego z ofertami. W artykule na temat jego „akademickiego wygnania” ze Stanów Zjednoczonych, Kronika Szkolnictwa Wyższego przeprowadziła wywiady z kilkoma profesorami antropologii, którzy zgodzili się, że aktywizm polityczny Graebera mógł odegrać rolę w jego nieudanych poszukiwaniach, określając te pole jako „radykalne w swojej teorii” (słowami Laury Nader), akcentując nietolerancję wobec bezpośredniego działania politycznego. Innym sugerowanym czynnikiem było to, że Graeber zyskał reputację trudnego lub „nieokrzesanego”, zwłaszcza w świetle zarzutów o złe zachowanie ze strony Yale w trakcie sporu o jego zwolnienie.
Sam Graeber interpretował swoje wykluczenie z amerykańskiej uczelni jako bezpośredni skutek zwolnienia z Yale, upodabniając je do „cichego głosowania w klubie społecznym” i twierdząc, że zarzut „nieczystości” był przykrywką dla innych jego cech osobistych, od aktywizmu politycznego po pochodzenie z klasy robotniczej, które czyniły z niego sprawcę kłopotów w hierarchii akademickiej. Laura Nader, zastanawiając się nad sprawą Graebera, między innymi nad przykładami „akademickiego milczenia” w antropologii, spekulowała, że prawdziwymi powodami mogły być rosnąca reputacja Graebera jako publicznego intelektualisty i jego skłonność do „pisania po angielsku”, a nie w żargonie.
W latach 2008–2013 Graeber był wykładowcą w Goldsmith’s College of the University of London. W 2013 przyjął profesurę w London School of Economics. Był członkiem założycielem Instytutu Sztuk Eksperymentalnych (Institute for Experimental Arts) w Grecji. Wygłosił wykład pod tytułem How social and economic structure influences the Art World (pol. Jak struktura społeczna i ekonomiczna wpływa na świat sztuki) na Międzynarodowym Festiwalu Poezji Multimedialnej organizowanym przez Instytut Sztuk Eksperymentalnych wspierany przez Wydział Antropologii London School of Economics and Political Science.
Badania Graeber jest autorem zbioru pamfletów Fragments of an Anarchist Anthropology oraz elaboratu Toward an Anthropological Theory of Value: The False Coin of Our Own Dreams. Na Madagaskarze wykonał obszerną pracę antropologiczną, pisząc pracę doktorską The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar, w sprawie ciągłego podziału społecznego między potomkami szlachty i potomkami byłych niewolników. Oparta na jego rozprawie książka Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar została opublikowana przez Indiana University Press we wrześniu 2007. Książka zawierająca eseje zebrane, Possibilities: Essays on Hierarchy, Rebellion, and Desire została opublikowana przez AK Press w listopadzie 2007, a Direct Action: An Ethnography ukazała się nakładem tego samego wydawnictwa w sierpniu 2009. Ponadto wspomniane wydawnictwo wydało w 2007 zbiór esejów Graebera – pod redakcją Stevphena Shukaitisa i Eriki Biddle – zatytułowany Constituent Imagination: Militant Investigations//Collective Theorization.
W grudniu 2017 Graeber i jego były nauczyciel, Marshall Sahlins, wydali zbiór esejów zatytułowany On Kings, nakreślających zainspirowaną przez teorię o początkach ludzkiej suwerenności w rytuale kosmologicznym. Graeber napisał eseje o królestwach Szilluka i Meriny oraz ostatni esej, w którym zgłębiał to, co nazwał „konstytutywną wojną między królem a ludźmi”. Wraz z Davidem Wengrowem pracował nad historycznym dziełem dotyczącym źródeł nierówności społecznych.
Od stycznia 2013 do czerwca 2016 Graeber był redaktorem naczelnym magazynu „” w Cambridge, a od 2011 do 2017 również redaktorem naczelnym ogólnodostępnego czasopisma „HAU: The Journal of Ethnographic Theory”, dla którego wraz z Giovannim da Colem współtworzył założenia teoretyczne i manifest szkoły „teorii etnograficznej”.
Charles Kenny, pisząc w magazynie politycznym „Democracy”, twierdził, że Graeber poszukiwał informacji, które „pasowałyby do narracji na temat zła neoliberalizmu” i kwestionował lub krytykował dane, które sugerowałyby co innego.
Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat Pierwszą główną monografią Graebera jest Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat.
Karl Schmid, pisząc w kanadyjskim czasopiśmie „Anthropologica Canadian Anthropology Society”, opisał Dług jako „niezwykłą książkę”, która „może być najpoczytniejszą książką antropologiczną XXI wieku” i zauważył, że „Graeberowi lub komukolwiek innemu będzie trudno przebić tę książkę ze względu na zainteresowanie nią z powodu doskonałego wyczucia czasu”. Schmid porównał Dług do Guns, Germs, and Steel Jareda Diamonda oraz The Art of Not Being Governed ze względu na jego „szeroki zakres i implikacje”. Jednakże Schmid wyraził drobne frustracje samą długością książki oraz faktem, że Graeber podnosi wiele twierdzeń i przykładów, których nie rozwija w pełni.
, historyk gospodarczy, krytykował Dług na swoim blogu, zarzucając mu błędy. Graeber odpowiedział, że błędy te nie miały wpływu na jego argumentację, zauważając, że „największym faktycznym błędem, jaki DeLong zdołał wykryć na 544 stronach Długu, pomimo lat wymykania się, było, jeśli mnie pamięć nie myli, że pomyliłem się co do liczby osób mianowanych na prezesa w zarządzie Federalnego Komitetu Otwartego Rynku”. Odrzucił resztę krytyki jako reprezentującą rozbieżność interpretacji, skrócenie jego argumentów przez DeLonga i błędy w redakcji kopii książki.
Biurokracja, menedżeryzacja i „praca bez sensu”