thumb|Cichlasoma trimaculatum Promieniopłetwe, kostnopromieniste, kostnopromienne (Actinopterygii, z gr. aktina – promień i pterygio – płetwa) – gromada ryb kostnoszkieletowych (Osteichthyes) o płetwach wspartych na promieniach kostnych, obejmująca większość (około 30 tys.) współcześnie żyjących gatunków ryb. Wykazują znaczne zróżnicowanie morfologiczne. Zasiedlają wszystkie typy wód słodkich, słonawych i słonych. Od mięśniopłetwych odróżnia je budowa płetw i sposób poruszania.
Cechy charakterystyczne Płetwy ryb promieniopłetwych są rozpięte na szkielecie z delikatnych promieni z kości skórnych (lepidotrychia), bezpośrednio połączonych z pasem barkowym. Ciało większości gatunków pokryte jest łuskami cykloidalnymi, ktenoidalnymi lub płytkami kostnymi, skóra niektórych jest naga, a u najstarszych ewolucyjnie, w większości już wymarłych gatunków, występują łuski ganoidalne. Szkielet jest dobrze ukształtowany, w całości kostny u form rozwiniętych, a u bardziej pierwotnych częściowo chrzęstny. Tryskawki i nozdrza wewnętrzne zazwyczaj nie występują. Większość ma pęcherz pławny. Zastawka w jelicie spotykana jest jedynie u najstarszych form. Występują trzy otolity.
Ewolucja Ryby promieniopłetwe pojawiły się w wodach słodkich w późnym sylurze, około 420 mln lat temu. Najstarsze z odkrytych gatunków to Andreolepis hedei i Lophosteus superbus. Kompletny szkielet ryby zaliczonej do promieniopłetwych odkryto w skałach z wczesnego dewonu. W karbonie zdominowały wody śródlądowe, a niektóre formy (prawieczkokształtne) przystosowały się do życia w morzach, które w triasie stały się głównym ośrodkiem ich rozwoju. Podczas gdy większość kostnochrzęstnych żyła w erze paleozoicznej i triasie, Neopterygii, choć znane już od końca permu najburzliwszy okres różnicowania przechodziły w triasie i jurze. Właśnie wówczas zaznaczyła się tendencja do redukcji liczby, grubości i wielkości łusek. Zaistniałe zmiany Neopterygii przyczyniły się do usprawnienia płetw (stąd nazwa Neopterygii i postulowana polska nazwa „nowopłetwe”). Płetwa ogonowa staje się symetryczna (w przeciwieństwie do heterocerkicznej u kostnochrzęstnych) i wykształca się skostniały kręgosłup. Gatunki zaliczane tradycyjnie do przejściowców (jak amia i niszczuka) są obecnie coraz częściej uznawane za prymitywne formy Neopterygii.
W mezozoiku i kenozoiku promieniopłetwe rozwijały się z rosnącym powodzeniem. Obecnie są dominującymi kręgowcami w większości zbiorników wodnych na Ziemi.
Klasyfikacja thumb|Archocentrus nigrofasciatus thumb|Sebastes carnatus W tradycyjnej klasyfikacji Actinopterygii dzielone były na: kostnochrzęstne (Chondrostei) syn. kostnołuskie, kostołuskie, ganoidy chrzęstne obejmująca jesiotrokształtne (Acipenseriformes) przejściowce (Holostei) syn. pełnokostne, ganoidy kostne obejmujące niszczukokształtne (Lepisosteiformes) i amiokształtne (Amiiformes) ryby kościste (Teleostei) ramieniopłetwe (Brachiopterygii), do których zaliczano wielopłetwcokształtne (Polypteriformes) Według najnowszych tendencji kladystycznych tradycyjnie przedstawiona grupa promieniopłetwych nie jest jednak grupą monofiletyczną (z powodu parafiletycznych przejściowców), a tym samym nie stanowią taksonu naturalnego.
Przez długi czas proponowany był podział na: kostnochrzęstne (Chondrostei) obejmujące taksony kopalne i współczesne wielopłetwcokształtne (Polypteriformes) i jesiotrokształtne (Acipenseriformes) o wielu cechach prymitywnych nowopłetwe (Neopterygii) obejmujące przejściowce (Holostei) oraz większość współcześnie żyjących gatunków ryb doskonałokostnych (Teleostei) Chondrostei okazały się być taksonem parafiletycznym i są obecnie dzielone na dwie odrębne grupy.
Dopiero tak zdefiniowany takson jest uznawany za monofiletyczny: Cladistia (klad obejmujący wielopłetwcokształtne) Chondrostei – kostnochrzęstne Neopterygii – nowopłetwe
Rzędy Niezależnie od przyjętej klasyfikacji biologicznej gromadę ryb promieniopłetwych dzieli się na rzędy. W poniższej tabeli przedstawiono wszystkie rzędy ze wskazaniem różnic pomiędzy klasyfikacjami Integrated Taxonomic Information System, FishBase, J. S. Nelsona w czwartej edycji Fishes of the World i W. Eschmeyera (Catalog of Fishes).
ITIS Fishbase.org J. S. Nelson W. Eschmeyer Nazwa zwyczajowaAcipenseriformesAcipenseriformesAcipenseriformesAcipenseriformesjesiotrokształtneAlbuliformesAlbuliformesAlbuliformesAlbuliformesalbulokształtneAmiiformesAmiiformesAmiiformesAmiiformesamiokształtneAnguilliformesAnguilliformesAnguilliformesAnguilliformeswęgorzokształtne ArgentiniformessrebrzykokształtneAteleopodiformesAteleopodiformesAteleopodiformesAteleopodiformes(brak nazwy)AtheriniformesAtheriniformesAtheriniformesAtheriniformesaterynokształtneAulopiformesAulopiformesAulopiformesAulopiformesskrzelokształtneBatrachoidiformesBatrachoidiformesBatrachoidiformesBatrachoidiformesbatrachokształtneBeloniformesBeloniformesBeloniformesBeloniformesbelonokształtneBeryciformesBeryciformesBeryciformesBeryciformesberyksokształtneCharaciformesCharaciformesCharaciformesCharaciformeskąsaczokształtne Cetomimiformes CetomimiformeswielorybinkokształtneClupeiformesClupeiformesClupeiformesClupeiformesśledziokształtneCtenothrissiformes(incertae sedis) CtenothrissiformesCypriniformesCypriniformesCypriniformesCypriniformeskarpiokształtneCyprinodontiformesCyprinodontiformesCyprinodontiformesCyprinodontiformeskarpieńcokształtne (zębokarpiokształtne)ElopiformesElopiformesElopiformesElopiformeselopsokształtne (tarponokształtne)EsociformesEsociformesEsociformesEsociformesszczupakokształtneGadiformesGadiformesGadiformesGadiformesdorszokształtneGasterosteiformesGasterosteiformesGasterosteiformesGasterosteiformesciernikokształtne Gobiesociformes GobiesociformesgrotnikokształtneGonorynchiformesGonorynchiformesGonorynchiformesGonorynchiformespiaskolcokształtneGymnotiformesGymnotiformesGymnotiformesGymnotiformesstrętwokształtne HiodontiformesLampridiformesLampriformesLampriformesLampriformesstrojnikokształtneLophiiformesLophiiformesLophiiformesLophiiformesżabnicokształtneMugiliformes Mugiliformesmugilokształtne (cefalokształtne)MyctophiformesMyctophiformesMyctophiformesMyctophiformesświetlikokształtne Notacanthiformes NotacanthiformesłuskaczokształtneOphidiiformesOphidiiformesOphidiiformesOphidiiformeswyślizgokształtneOsmeriformesOsmeriformesOsmeriformesOsmeriformesstynkokształtneOsteoglossiformesOsteoglossiformesOsteoglossiformesOsteoglossiformeskostnojęzykokształtnePerciformesPerciformesPerciformesPerciformesokoniokształtnePercopsiformesPercopsiformesPercopsiformesPercopsiformesokonkokształtnePleuronectiformesPleuronectiformesPleuronectiformesPleuronectiformesflądrokształtne (płastugokształtne)PolymixiiformesPolymixiiformesPolymixiiformesPolymixiiformeswąsatkokształtnePolypteriformesPolypteriformesPolypteriformesPolypteriformeswielopłetwcokształtneSaccopharyngiformesSaccopharyngiformesSaccopharyngiformesSaccopharyngiformesgardzielcokształtneSalmoniformesSalmoniformesSalmoniformesSalmoniformesłososiokształtneScorpaeniformesScorpaeniformesScorpaeniformesScorpaeniformesskorpenokształtneSemionotiformesLepisosteiformesLepisosteiformesLepisosteiformesniszczukokształtneSiluriformesSiluriformesSiluriformesSiluriformessumokształtneStephanoberyciformesStephanoberyciformesStephanoberyciformesStephanoberyciformesstefanoberyksokształtneStomiiformesStomiiformesStomiiformesStomiiformeswężorokształtneSynbranchiformesSynbranchiformesSynbranchiformesSynbranchiformesszczelinokształtne Syngnathiformes SyngnathiformesigliczniokształtneTetraodontiformesTetraodontiformesTetraodontiformesTetraodontiformesrozdymkokształtneZeiformesZeiformesZeiformesZeiformespiotroszokształtne
Kladogram współczesnych promieniopłetwych.
thumb|Zeus faber
Przypisy
Bibliografia