Andrzej Marcisz

Andrzej Marcisz (ur. 30 grudnia 1961 w Krakowie) – polski wspinacz skalny, sportowy, taternik i alpinista, publicysta oraz instruktor, uznawany za jednego z pionierów wspinaczki sportowej w Polsce i Europie Środkowej. W latach 1979–1994 należał do światowej czołówki w konkurencji na czas – jako pierwszy Polak wygrał zawody Pucharu Świata (La Riba 1989) i zdobył medal mistrzostw Europy (Frankfurt 1992). Jest autorem ponad 150 nowych lub pierwszych przejść klasycznych dróg w Tatrach i na Jurze, w tym ekstremalnej „Drogi Momatiuka” (IX–) na Kazalnicy Mięguszowieckiej. Był także pierwszym Polakiem, który przeszedł onsight drogę 7c i poprowadził RP drogę o trudnościach 8b. W lipcu 2015 r. dokonał rekordowego, 57-godzinnego solowego przejścia Głównej Grani Tatr Wysokich, a w październiku 2020 r. ukończył 41-letni projekt wejścia na wszystkie (łącznie 1181 obiektów) nazwanych wierzchołków w Tatrach Wysokich powyżej granicy lasu (1650 mnpm) . Autor bestsellerowych przewodników – m.in. Wielka Korona Tatr. 101 dróg na najwyższe szczytyTatr i Mnich. Przewodnik wspinaczkowy – oraz stały felietonista magazynu „GÓRY”. Od 1993 r. konsultuje produkcje filmowe, m.in. przy dramacie Biała odwaga (2024).

Wczesne lata Andrzej Marcisz wychował się w krakowskiej dzielnicy Krowodrzy, w rodzinie silnie związanej z turystyką górską. Jako 12 latek spróbował wspinaczki na pobliskich wapiennych skałkach Doliny Mnikowskiej. Mając 16 lat – ukończył kursy wspinaczki skałkowej i tatrzańskiej.

Chronologia 1978 – samodzielny debiut tatrzański: przejście lewej drogi Wrześniaków i Trawers Zamarłej Turni. 1979 – zwycięstwo (w zespole z Wojciechem Szymenderą) w międzynarodowych zawodach na Wroniej Baszcie; wyczyn odnotowały ogólnopolskie media jako pierwszy triumf Polaków nad ekipą ZSRR. 1981 – pierwsze klasyczne przejście Szarego Zacięcia na Raptawickiej. 1982 – pionierskie klasyczne przejścia na Zakrzówku Skałakach Podkrakowskich i Rzędkowicach; Marcisz jest jednym z pionierów prowadzeń wspinaczki „z dołem” z wykorzystanie ruchomej asekuracją torując drogę nowoczesnej wspinaczki tradowej. 1990 – współzakłada pierwszą w Polsce sekcję wspinaczki sportowej przy KS Korona Kraków, stając się jej pierwszym trenerem i motorem rozwoju.

Kariera sportowa Andrzej Marcisz należy do pionierów polskiej wspinaczki sportowej. Już w 1979 roku – jako 17-latek – wygrał prestiżowe międzynarodowe zawody na Wroniej Baszcie w Krakowie, pokonując faworyzowaną ekipę ZSRR. W latach 1986–1993 należał do ścisłej światowej czołówki w konkurencji na czas (speed climbing), zdobywając pierwszy w historii Polski medal mistrzostw Europy, a w klasyfikacji generalnej PŚ 1989 zajmując 3. miejsce. Równolegle startował w konkurencji w prowadzeniu, w Pucharu Świata w Snowbird zajmując 6 miejsce. Sześciokrotnie startował, dostając się do ścisłego finału, w prestiżowych zawodach Rock Master. Na krajowych ścianach dominował do połowy lat 90., łącząc tytuły mistrza Polski w speedzie i prowadzeniu.

Międzynarodowe zawody (speed climbing) Rok Zawody Miejsce 1979 Kraków – Wronia Baszta (międzyn.) 1 1986 Krym – nieoficjalne MŚ (czas) 1 1987 Grenoble Première Mondiale d’Escalade 2 1988 Nîmes Grand Prix 3 1989 PŚ La Riba (ESP) 1 1990 Rock Master – Arco 2 1991 MŚ Frankfurt 4 1992 ME Frankfurt 3 1993 MŚ Innsbruck 5 W klasyfikacji generalnej PŚ 1989 zajął 3. miejsce.

Międzynarodowe zawody (prowadzenie) Rok Zawody Pozycja 1989 PŚ Snowbird (USA) 6

Krajowe mistrzostwa i puchary Najważniejsze tytuły 7-krotny Mistrz Polski w speed climbingu (1980–1994). 3-krotny Mistrz Polski w prowadzeniu (1989,1990, 1992, 1993). Zwycięzca łącznej klasyfikacji Pucharu Polski (1990, 1991).

Rekordy i przełomowe przejścia w skałach Pierwszy Polak z przejściem 7c onsight (1987). Redpointy do stopnia VI.7 (8b) – m.in. Choucas 8b (1989, Buoux). Autor ok. 30 nowych dróg na Jurze (Rydwany Direct, Imperium Kontratakuje, Powrót Jedi, Wozy Strażackie, Schock the mankey, Rozgrzeszenie i in.) Współautor pierwszych polskich onsajtów w Alpach (Directe Américaine, Petit Dru).

Styl, rywale i znaczenie wyników Marcisz łączył doświadczenie taternika z dynamiką rodzącej się sceny zawodniczej. Najczęściej rywalizował z: Jacky Godoffe (FRA) – przegrał z nim klasyfikację PŚ 1989 o 6 pkt; Godoffe pokonał też Marcisza różnicą 0,12 s w finale Rock Master 1990. Hans Florine (USA) i Kajrat Rachmietow (KAZ) – zajęli odpowiednio 1. i 3. miejsce na MŚ 1991, spychając Marcisza tuż za podium.

Zdaniem historyków wspinania, medale Marcisza z lat 1989–1992 były „momentem zero” polskiej wspinaczki sportowej, otwierając dopływ sponsorów i uruchamiając pierwsze sekcje klubowe (m.in. sekcję KS Korona Kraków). W klasycznym podsumowaniu sezonu 1989 pismo „*Alpinst*” określiło jego 3. miejsce w PŚ jako „największy sukces biało-czerwonych od czasów podboju Lhotse”.

Dziedzictwo W latach 1990–1995 Marcisz współtworzył pierwszą w Polsce sekcję wspinaczki sportowej przy KS Korona. Jako trener przygotował m.in. aktora Filipa Pławiaka do roli w filmie Biała odwaga, wdrażając intensywny roczny program techniczny (do poziomu VII+). W 2019 r. ukończył projekt „Wszystkie Tatrzańskie Szczyty”, stając na ~950 nazwanych wierzchołkach Tatr.

Taternictwo i eksploracja Andrzej Marcisz, określany przez „Taternika” *„encyklopedią Tatr w butach wspinaczkowych”*, od ponad czterech dekad wytycza i powtarza najtrudniejsze linie w polskich i słowackich Tatrach. Jego działalność obejmuje zarówno przełomowe pierwsze przejścia klasyczne na wielkich ścianach, rekordowe wspinaczki na czas, jak i unikalne projekty eksploracyjne, których kulminacją było skompletowanie wszystkich nazwanych wierzchołków Tatr Wysokich.

Nowe drogi i pierwsze przejścia klasyczne Kazalnica Mięguszowiecka „Momatiuk Wprost” (IX-, 1989) – jedna z najtrudniejszych klasycznych dróg epoki; w 2016 r. wciąż bez powtórzenia. Pierwsze klasyczne przejścia wariantów „Superdirettissima UFO” (VIII+) i Drogi Daga, Drogi Heinricha-Chrobaka oraz Lewym Filarem – lata 1982–1987.

Mnich Klasyczne przejście drogi Łapińskiego-Paszuchy w stylu OS. Otwarcie linii „Superata Młodości" Metallika, Miserium Nieprawości, American Beautty, Oczy w Obłędzie.

Mały Kieżmarski Szczyt Pierwsze klasyczne prowadzenie drogi Kele na wprost (VIII-, 1987). Ekstremalny wariant „Marcisz-Prokop” (VIII) wytyczony w 1992 r.

Inne ściany Czołówka Mięgusza – droga Marcisz-Żurek (VIII+, 1990) – pierwszy w Tatrach wyciąg ciągowej płyty o stopniu ≈ 7b w pełni klasycznie. Raptawicka Turnia – seria krótkich dróg 7c–8a z dolnym startem, stanowiących poligon doświadczalny przed zawodami PŚ.

Rekordy szybkości i enchaînementy Filar Kazalnicy (droga z 1962 r.) – w 1982 r. Marcisz wraz z Krzysztofem Pankiewiczem pokonał całość w 1h 40 min, . Enchaînement „Superściek” – w 2018 r. pierwsze zimowo-klasyczne przejście ekstremalnie niebezpiecznej linii (IV+ WI5, M10) na Kazalnicy w czasie 9 godzin.

Projekty długodystansowe i eksploracyjne Główna Grań Tatr (2–6 lipca 2015) – samotne, ≈ 75 km przejście wszystkich 188 nazwanych punktów grani w ciągu 57 h efektywnego ruchu; piąte pełne, a pierwsze tak kompletne i szybkie przejście trasy. Wszystkie Szczyty Tatr – wieloetapowy projekt (1978–2019) wejścia na wszystkie ≈ 950 wierzchołków, turni i wież wymienione w przewodnikach Paryskiego, Puškáša i Bohuša; ukończony 8 października 2019. Stan na marzec 2024: 1181 zdobytych obiektów Tatr Wysokich (licząc dodatkowe, nienazwane turniczki skatalogowane przez samego autora).

Statystyka i pionierstwo w Tatrach Garść liczb Ponad 150 pierwszych przejść lub klasycznych powtórzeń dróg o trudnościach ≥ VII+ w Tatrach i Jurze. 1181 udokumentowanych wejść do marca 2024, w tym wszystkie nazwane szczyty – bezprecedensowe osiągnięcie porównywane przez środowisko do „bagrowania czternastu ośmiotysięczników, tylko że poziomo”. 57 h efektywnego wspinania podczas solowego przejścia Głównej Grani Tatr Wysokich..

Wkład w rozwój taternictwa Popularyzator wspinaczki tatrzańskimi graniami – seria felietonów „Granie Tatr” w „GÓRACH” (2012-2020) . Współtwórca oficyny AT/ATI, która wprowadziła na rynek polski wiele światowych i polskich bestselerów literatury górskiej.

Recepcja „Żywa mapa Tatr” – tak określił Marcisza Kacper Tekieli po wspólnym finiszu projektu 950 szczytów. Laureat honorowej nagrody „Przyjaciel Tatrzańskiego Parku Narodowego” (2022) za wieloletnią promocję odpowiedzialnej eksploracji.

Publikacje i publicystyka Andrzej Marcisz od wczesnych lat 90. łączył działalność górską z popularyzacją wspinaczki poprzez książki, przewodniki i publicystykę. Jego publikacje – obejmujące zarówno szczegółowe monografie konkretnych ścian, jak i syntetyczne przewodniki po całych pasmach – uchodzą za jedne z najdokładniejszych źródeł o topografii Tatr.

Książki i przewodniki Mnich. Przewodnik wspinaczkowy (plakat ścian + 32-str. broszura; AT/ATI 1998, wyd. II 2005). Pierwszy tak szczegółowy opis wszystkich dróg na Mnichu, realizowany w formie wielkoformatowych map ścian. Wielka Korona Tatr. 101 dróg na najwyższe szczyty (GÓRY BOOKS 2014; wyd. III – 2023). Ponad 500 stron opisów i schematów – główna lektura dla aspirujących do projektu WKT. Żelazne percie Tatr. Od Siwego Wierchu po Jagnięcy Szczyt (Bezdroża 2024). Pierwszy kompletny przewodnik po wszystkich ubezpieczonych „żelaznych” trasach w Tatrach, bogato ilustrowany. Tatry – linie, które inspirują (AT 1995, współautor: Krzysztof Żurek) – kultowy, czarno-biały album schematów klasyków Kazalnicy i Mięguszowieckich. Redaktor naukowy polskiego wydania Vysoké Tatry. Tŕňová koruna Arno Puškáša (ATI 1996).

Artykuły, felietony i działalność wydawnicza Stały felietonista magazynu „GÓRY” – rubryka „Granie i topografia Tatr” (od nr 238/2016). Autor ponad 90 artykułów w „Taterniku”, Górach - głównie historie pierwszych przejść oraz analizy topograficzne Głównej Grani Tatr Wysokich. Współzałożyciel oficyny AT / ATI (1993–1998) – wydawcy tzw. serii z trójkątem najpierw AT, później ATI.

Recepcja i znaczenie twórczości Publikacje Marcisza są cenione za dokładność topograficzną i perspektywę historyczną. Recenzja „GÓR” określiła Wielką Koronę Tatr jako „nowy złoty standard przewodników tatrzańskich” ze względu na mapy 3D i bogaty komentarz historyczny. Z kolei Mnich. Przewodnik wspinaczkowy został uznany przez portal Wspinanie.pl za „publikację przełomową”, która „po raz pierwszy pozwoliła przeciętnemu wspinaczowi zrozumieć zawiłą sieć wariantów na jednym z najbardziej obleganych szczytów Tatr”. Jego felietony w „GÓRACH” przyczyniły się do popularności długich graniowych trawersów – po publikacji serii „Tatrzańskie Granie” (2018) liczba zgłoszeń do TOPR dotyczących prób przejścia Orlej Perci wzrosła o 17%.

Film i konsultacje W latach 2023–2024 był głównym konsultantem i trenerem wspinaczkowym obsady filmu Biała odwaga (reż. M. Koszałka); odpowiadał m.in. za ujęcia na Kazalnicy.

Projekty specjalne Wielka Korona Tatr – 14 najwyższych szczytów; przewodnik. Superściek zimą (Kazalnica, 2018) – pierwsze zimowo-klasyczne przejście drogi o IV+, W5, M10.

Osiągnięcia (zawody IFSC/UIAA) Rok Zawody Konkurencja Wynik 1991 MŚ Frankfurt Speed 4 1992 ME Frankfurt Speed 1993 MŚ Innsbruck Speed 5 1989 PŚ La Riba Speed 1990 Rock Master Speed

Wykluczenie ze społeczności taternickiej Sąd Koleżeński w składzie: Janusz Fereński – przewodniczący, Janusz Majer i Marek Grochowski 5 sierpnia 1995 r. (wniosek Zarządu PZA przeciwko Andrzejowi Marciszowi) uznał go winnym m.in. zagarnięcia środków z dotacji państwowej oraz fałszowania dokumentów i wykluczył ze społeczności taternickiej.

Dalsza działalność i rehabilitacja (1995–) Mimo formalnego wykluczenia z PZA, Marcisz kontynuował działalność wspinaczkową i publicystyczną, zyskując ponowny szacunek środowiska:

Eksploracja Tatr – ukończył projekt „Wszystkie Szczyty Tatr” (1978–2019), stając na ~950 nazwanych wierzchołkach; do marca 2024 liczba wejść wzrosła do 1181.