thumb|upright=1.3 Bitwa pod Wiedniem (inaczej nazywana odsieczą wiedeńską lub wiktorią wiedeńską) – bitwa stoczona 12 września 1683 pod Wiedniem między wojskami polsko-cesarskimi pod dowództwem króla Jana III Sobieskiego a armią Imperium Osmańskiego pod wodzą wezyra Kara Mustafy. Bitwa była przełomowym wydarzeniem w wojnie – zakończyła się klęską Osmanów, którzy od tej pory przeszli do defensywy i przestali stanowić zagrożenie dla chrześcijańskiej części Europy.
Geneza Imperium Osmańskie od chwili powstania opierało się na podbojach. Ekspansja terytorialna na ziemie europejskie rozpoczęła się w trakcie panowania Orchana, którego wojsko wylądowało w 1352 r. na przylądku Gallipoli. W połowie XIV wieku Turcy podjęli planowy podbój Bałkanów, opanowując Bułgarię (1396), Bizancjum (1453), Serbię (1459) i Albanię (1479). Turcy zmusili do uznania swojej zwierzchności księstwa naddunajskie – Wołoszczyznę (1462) i Mołdawię (1484). W 1541 interweniowali na Węgrzech w czasie wojny między Habsburgami a Zápolyami, wspierając najpierw tych drugich, a następnie odbierając im stolicę Budę i tworząc ze środkowej części kraju paszałyk. W 1672 r. uderzyli na Polskę, w wyniku czego zdobyli Kamieniec Podolski i zajęli Podole. W 1678 r. w trakcie wojny rosyjsko-tureckiej zdobyli broniony przez Rosjan Czehryń, a w 1681 r. podpisano traktat w Bachczysaraju, który pozostawił w rękach osmańskich Ukrainę Prawobrzeżną.
Turkom nie udało się jednak pokonać Habsburgów i opanować pozostałej części Węgier. W połowie XVII wieku dążące do centralizmu absolutystycznego władze habsburskie rozpoczęły działania w celu zniesienia pozostałych praw ludności węgierskiej oraz rozpoczęły prześladowania protestantów. W 1672 w wyniku prześladowań doszło do ucieczek Węgrów do Siedmiogrodu i tureckiej części Węgier. Sformowane z nich oddziały powróciły na Słowację i rozpoczęły działania partyzanckie. Wybuchło powstanie Thökölyego, na którego czele stanął magnat Emeryk Thököly. Antyhabsburskie powstanie było wspierane pieniędzmi z Francji i zaciąganymi w Rzeczypospolitej ochotnikami, którymi dowodził Hieronim Augustyn Lubomirski. Po zawarciu w 1679 pokoju francusko-habsburskiego powstańcy zostali zmuszeni do zawieszenia broni. W 1681 cesarz Leopold ogłosił tolerancję religijną i uzyskał poparcie części szlachty węgierskiej. Emeryk Thököly postanowił jednak dalej prowadzić walkę i w maju 1681 uzyskał od Uzun Ibrahima, paszy Budy i bejlerbeja ejaletu Budy, zapewnienie wzięcia jego stronnictwa pod opiekę sułtańską. Emeryk Thököly został 28 września 1682 ogłoszony paszą (królem) Górnych Węgier oraz otrzymał insygnia lennika osmańskiego. Pertraktacje Habsburgów z Osmanami nie zdołały przekonać Turków do odstąpienia od wyprawy wojennej.
Zagrożony najazdem cesarz Leopold I zwrócił się do Polski z propozycją zawarcia zaczepno-obronnego przymierza przeciw Turcji.
Zabiegi polityczne thumb|Janczarzy thumb|Marcello Bacciarelli Oswobodzenie Wiednia przez Jana Sobieskiego – Zamek Królewski w Warszawie.
Dyplomacja Rzeczypospolitej Ciągłe napięcia na granicy polsko-tureckiej były powodowane najazdami Tatarów na Polskę oraz Kozaków na Imperium Osmańskie (chadzki kozackie). Strefą sporną były tereny Mołdawii i Wołoszczyzny. W latach 1620–1621 doszło na tym tle do wojny. Polska poniosła klęskę w bitwie pod Cecorą. Do połowy XVII wieku politykę obu krajów cechowało dążenie do utrzymania pokoju.
Fakt oddania się hetmana kozackiego Petra Doroszenki pod władzę turecką posłużył Turkom za pretekst do rozpoczęcia w 1672 kolejnej wojny. Sukcesy tureckie doprowadziły w tym samym roku do podpisania pokoju w Buczaczu, którego warunków nie uznał jednak sejm polski. W 1673 roku Polska pobiła Osmanów pod Chocimiem. Zawarty w 1678 r. traktat Gnińskiego był porażką polskiej dyplomacji i w praktyce ratyfikował niekorzystny dla Rzeczypospolitej rozejm w Żurawnie. Następstwem tego traktatu było także pogrzebanie idei współpracy Rzeczypospolitej z Turcją. Król Jan III Sobieski postanowił zmienić kierunek swojej polityki i spróbował utworzyć koalicję, początkowo z Francją i Szwecją, skierowaną przeciwko Prusom Królewskim. Zawarcie pokoju pomiędzy Szwecją, Francją i Brandenburgią (9 lipca 1679) zniweczyło te plany. Sobieski w celu zapewnienia poparcia mas szlacheckich dla uzyskania tronu przez jego syna postanowił skierować działanie dyplomatyczne przeciwko Turcji. Polska próbowała stworzyć porozumienie polsko-habsbursko-rosyjskie, ale zarówno car, jak i cesarz nie byli zainteresowani. Dopiero w efekcie zagrożenia tureckiej inwazji, mającej wesprzeć powstańców, Imre Thökölyego, Leopold I zimą 1681/1682 zaczął zabiegać o sojusz zaczepno-obronny z Polską.
Dyplomacja habsburska Pomimo strat terytorialnych cesarstwo nie było zainteresowane prowadzeniem wojny z Osmanami, dlatego odrzucono projekt przymierza, wysunięty przez Polskę. Cesarz Leopold I uwikłał się tymczasem w konflikt z Francją (będącą wówczas u szczytu potęgi). Król Francji Ludwik XIV rozpoczął wtedy tzw. politykę reunionów i wysunął roszczenia do szeregu terytoriów nad Renem; w roku 1681 zaanektował (między innymi) Strasburg oraz Księstwo Dwóch Mostów (Zweibrücken). Z ramienia cesarza i Stolicy Apostolskiej budowaniem koalicji antytureckiej zajmował się kapucyn Marek z Aviano.
Gdy zabiegi dyplomatyczne z Osmanami nie przyniosły rezultatów, rozpoczęto pertraktacje z Polską. Były one utrudnione przez działające w Polsce silne stronnictwo profrancuskie. Francja była też w dobrych stosunkach z Osmanami, co również mogło mieć wpływ na cel ataku. Ostatecznie 1 kwietnia 1683 roku zawarto przymierze przeciwko Osmanom – antydatując je na 31 marca, aby na dokumencie nie widniała data prima aprilis. Gwarantem traktatu został papież Innocenty XI. W traktacie ustalono: w obliczu zagrożenia któregokolwiek z miast (Krakowa albo Wiednia) druga strona pośpieszy na pomoc, na utrzymanie wojsk polskich cesarz i papież wyasygnują subsydia pieniężne.
Siły stron na początku kampanii Siły tureckie Turcy zbierali siły w Adrianopolu, gdzie już 2 stycznia 1683 roku zatknięto buńczuki wojenne. 31 marca armia turecka wyruszyła do Belgradu pod wodzą sułtana Mehmeda IV. W Belgradzie dołączyły siły z pobliskich prowincji. 13 maja seraskierem wyprawy został uroczyście ogłoszony wielki wezyr Kara Mustafa. 22 maja armia ruszyła w kierunku Székesfehérvár, do którego dotarła 25 czerwca.
Armia turecka na wstępie kampanii liczyła 150–160 tys. żołnierzy. Była to największa armia w dotychczasowej historii Imperium Osmańskiego. Na podstawie źródeł z okresu ich obozowania pod Székesfehérvár składała się z: wojsk zaciężnych Porty – ok. 40 tys. żołnierzy, 20–30 tys. janczarów janczaragi wezyra , 10–15 tys. sipahów, wojsk technicznych; prowincjonalnego pospolitego ruszenia – ok. 70–80 tys. żołnierzy, kontyngenty Mołdawii, Wołoszczyzny i Siedmiogrodu – ok. 20 tys. żołnierzy, 4–6 tys. Mołdawian hospodara Jerzego Duci, 4–6 tys. Wołochów hospodara Șerbana Kantakuzena, 10 tys. Siedmiogrodzian księcia Michała Apafy; ordy tatarskiej – ok. 20 tys. ordyńców krymskich pod wodzą chana .
W skład armii wchodziły także: 15–20 tys. węgierskich żołnierzy Imre Thökölyego, połowa działała na obszarze Słowacji, reszta obsadzała zamki i blokowała zamki cesarskie; artyleria: 19 kolubryn, 5 moździerzy, 120 dział mniejszego kalibru; 50 tys. wozów taborowych, kilkadziesiąt tysięcy czeladzi obozowej.
+ Szacunkowe siły wystawione przez ejalety Ejalet dowódca liczebność Rumelia bejlerbej Küczük Hasan pasza 33 tys. Anatolia bejlerbej Ahmed pasza 16 tys. Erzerum bejlerbej Ibrahim pasza 11 580 Buda Kodża Amawuda Ibrahim pasza 8 tys. Siwas bejlerbej Binamaz Chalil pasza 6500 Bośnia bejlerbej Chyzyr pasza 4–5 tys. Karaman bejlerbej Sziszman Mehmed pasza 4900 Belgrad – 3–4 tys. Temesvar namiestnik Ahmed pasza kilka tys. Egipt bejlerbej Ibrahim bej 3 tys. Oczakow bejlerbej Mustafa pasza z Mityleny 3 tys. Eger bejlerbej Husejn pasza 2–3 tys. Janówan (Siedmiogrodzkie Borosineu) Czelebi Husejn pasza 2–3 tys. Aleppo (Haleb) bejlerbej Kurda Bekir pasza 2550 Damaszek bejlerbej Sara Husejn pasza 2250 Diarberkin wezyr Mehmed pasza 1500 Maras bejlerbej Sarchos Ahmed pasza 1130 Kanizsy bejlerbej Sejdioglu Mehmed pasza 1 tys. Cypr (Adany i Alaije) – 1 tys.
Siły austriackie W następstwie powstania na Węgrzech nastąpiło zwiększenie armii cesarskiej. Do 1683 r. liczba regimentów piechoty zwiększyła się z 11 do 27, osiągając 55 tys. żołnierzy. Armia liczyła 17 pułków kirasjerów (13 600 żołnierzy), 9 regimentów dragonów (9 tys. żołnierzy). W rzeczywistości część jednostek była dopiero w trakcie organizacji lub nie miała pełnych stanów osobowych.
Dystans państw Rzeszy od miejsca działań wojennych połączony z późną mobilizacją uniemożliwił dołączenie ich oddziałów do armii austriackiej na początku wojny.
Dodatkowo armię cesarską wsparł trzytysięczny korpus kawaleryjski zaciężnych wojsk polskich pod wodzą Hieronima Lubomirskiego, zwerbowanych na terenie Polski. 1 lutego 1683 r. na ochotniczy nabór tych oddziałów zgodził się król Polski.
Mobilizacja austriacka była energiczna, lecz opóźniona. Armia posiadała bogate doświadczenie wojenne z walk z Francuzami i Turkami. Nie była to jednak siłą wystarczająca na samodzielne pobicie armii tureckiej. Głównym dowódcą został książę Karol Lotaryński.
Nie znając planów tureckich, w trakcie marcowej rady wojennej zadecydowano rozmieścić na granicy 5 korpusów osłonowych (łącznie 29 200 żołnierzy). Główna armia pod wodzą Karola Lotaryńskiego miała skoncentrować się na południe od Preszburga. 6 maja siły austriackie dokonały koncentracji pod Kittsee. Liczyły 14 regimentów piechoty (21 600 żołnierzy), 14 regimentów jazdy i dragonii (10 800 jazdy) oraz około 6 tys. milicji węgierskiej (głównie huzarzy), łącznie około 40 tys. żołnierzy.
Przebieg kampanii thumb|Hrabia Ernst Rüdiger Starhemberg Pierwotnym zadaniem armii tureckiej było zdobycie Jawaryna i habsburskiej części Węgier. 27 czerwca w Székesfehérvárze, już bez obecności sułtana, Kara Mustafa przeforsował na naradzie nowy cel – Wiedeń.
Kara Mustafa zamierzał zaskoczyć przeciwnika. Do ostatniej chwili nie było jasne, czy uderzenie zostanie skierowane przeciwko Polsce, czy Austrii. W Székesfehérvárze do armii tureckiej dołączyli Tatarzy, którzy wcześniej obozowali pod Kamieńcem Podolskim, szachując Rzeczpospolitą. Dopiero tutaj wielki wezyr wyznaczył kierunek natarcia, co miało opóźnić reakcję Polski. Szybkim marszem ruszył w głąb Austrii w stronę twierdzy Jawaryn. Był to kolejny manewr mający na celu zmylenie przeciwnika, co częściowo się powiodło.
Manewry Książę Lotaryński rozpoczął działania wyprzedzające. Wojska austriackie obległy Nowe Zamki oraz ruszyły na Esztergom. 30 czerwca Turcy dotarli pod Győr, gdzie uderzyli na kawalerię osłaniającą prace fortyfikacyjne na przedpolu twierdzy. Książę Karol rozkazał ostrzelać oddziały tureckie szukające dogodnej przeprawy przez Rabę. Armia turecka odpowiedziała ogniem z 56 armat. Armii tureckiej udało się przeprawić poza prawym skrzydłem armii austriackiej, pomiędzy rzekami Rabą i Rabcą. Przodem ruszyli Tatarzy. Wieczorem 1 lipca Austriacy dostrzegli łuny miejscowości płonących na południe od ich pozycji. Armii księcia Karola groziło odcięcie od Wiednia. Książę nadal nie znał planów tureckich. Na naradzie podjęto decyzję o wzmocnieniu załogi twierdzy Győr, wycofaniu piechoty i artylerii na wyspę Szigetkőz, skąd mogli wspierać ostrzałem obleganą twierdzę, oraz o wycofaniu kawalerii w stronę Moson i Magyarovár.
7 lipca wojska austriackie, wycofujące się w kierunku Wiednia, przyjęły bitwę pod Petronell, w trakcie której poniosły niewielką porażkę i straciły 300 kawalerzystów. 8 lipca książę dotarł do Wiednia. Tego też dnia Kara Mustafa powiadomił sułtana o decyzji zmiany powierzonego mu celu kampanii.