mały|Hinduistyczny sznur modlitewny rudraksza używany do medytacji z mantrą mały|Kontemplacja przyrody mały|Poranna wspólna medytacja na Sri Lance
Medytacja ( – zagłębianie się w myślach, rozważanie, namysł) – praktyki polegające na ćwiczeniu umysłu lub wprowadzaniu się w odmienny stan świadomości dla uzyskania dobroczynnego skutku, albo aby umysł uznał treść odmiennego stanu bez identyfikowania się z nim lub jako cel sam w sobieWatts, Alan. „11 _10-4-1 Meditation.” Eastern Wisdom: Zen in the West & Meditations. The Alan Watts Foundation. 2009. MP3 CD. @4:45.. Termin medytacja odnosi się do wielu różnych praktyk, wliczając w to techniki mające na celu zwiększenie wewnętrznej energii siły życiowej (qi, ki, prana itp.) i aby rozwinąć współczucieUniversity of Wisconsin-Madison (2008, marzec 27). Compassion Meditation Changes The Brain. ScienceDaily., miłość, cierpliwość, wielkoduszność i przebaczenie. Medytacja była praktykowana od czasów antycznych jako część tradycji religijnych i wierzeń. Jest stosowana zwłaszcza w jodze oraz w religiach i duchowości Wschodu (buddyzm, taoizm, konfucjanizm, hinduizm, dżinizm), a ostatnio także przez niektóre szkoły psychoterapeutyczne. Elementy medytacji dają się również zauważyć w chrześcijaństwie (hezychazm) i islamie (sufizm). Współcześnie jest często wykorzystywana do oczyszczenia umysłu i jako część terapii różnych problemów zdrowotnych, takich jak np. nadciśnienieRainforth, Maxwell; Schneider, Robert H.; Nidich, Sanford I.; Gaylord-King, Carolyn; Salerno, John W.; Anderson, James W. (March 2008). „Stress Reduction Programs in Patients with Elevated Blood Pressure: A Systematic Review and Meta-analysis”. NIH Public Access., depresja, czy stany lękowe.
Według profesora Lesława Kulmatyckiego, medytacja może być dobrym narzędziem do poznania samego siebie. Oznacza samoświadomość. „Zdarza mi się, że czasami jestem zarówno obserwatorem, jak i obserwowanym. Jestem świadomy tego niejako z zewnątrz, a zarazem akceptuję ten rodzaj „wglądu” od wewnątrz. Czasami brzmi to jak paradoks, ale to tylko kwestia doświadczenia” – podkreślił profesor Kulmatycki w jednym z wywiadów.
Praktyka medytacji może się odbywać w pozycji siedzącej lub jako element aktywności fizycznej. Mnisi buddyjscy włączają medytację uważności do swoich codziennych czynności, jako formę treningu umysłu. Często w medytacji są wykorzystywane sznury modlitewne lub inne obiekty rytualne, mające na celu utrzymanie koncentracji lub przypomnienie praktykującemu o pewnych aspektach medytacji. Istnieją dziesiątki stylów medytacji i wiele typów aktywności uważanych za praktyki medytacyjneGoleman, Daniel (1988). The meditative mind: The varieties of meditative experience. New York: Tarcher. ..
Medytacja może mieć na celu wyzwalanie jakiegoś stanu emocjonalnego w celu jego analizy (np. gniewu, nienawiści) lub kultywację określonej reakcji mentalnej na różne bodźce – np. współczuciaBach, Jennifer M. (07.2015). „The effect of contemplation and meditation on ‘great compassion’ on the psychological well-being of adolescents.”. Journal of Positive Psychology.Condon, Paul (10.2013). „Meditation Increases Compassionate Responses to Suffering.”.Psychological Science.Lim, Daniel (02.2015). „Mindfulness and Compassion: An Examination of Mechanism and Scalability.”. PLoS ONE.. Termin „medytacja” może odnosić się do odmiennego stanu świadomości lub praktyk i technik wykorzystywanych w celu jego osiągnięciaFeuerstein, Georg. „Yoga and Meditation (Dhyana).” Moksha Journal. nr1. 2006. ISSN 1051-127X, OCLC 21878732.. Medytacja ma efekt uspokajający i kieruje uwagę do wnętrza praktykującego, aż zostanie osiągnięty stan całkowitej świadomości, opisywany jako „bycie przebudzonym wewnątrz, nie będąc świadomym niczego poza świadomością samą w sobie”Phelan, Michael (07-09 1979). „Transcendental Meditation. A Revitalization of the American Civil Religion”. Archives de sciences sociales des religions. 1 (48)..
Wbrew łacińskiemu źródłosłowowi wschodnia medytacja niekoniecznie ma coś wspólnego z namysłem, często jest nawet jego przeciwieństwem, w niektórych szkołach filozoficznych wręcz zaleca się oczyszczenie umysłu z jakichkolwiek myśli i wyobrażeń, np. Jogasutry Patańdźalego w ten sposób definiują praktyki jogi: yogaś ćitta vritti nirodhah (joga to zatrzymanie aktywności umysłu). Ten rodzaj medytacji stanowi rodzaj spokojnej obserwacji, a jej nazwy nawiązują do „patrzenia”: dhjana (od czasownika „dhiyate” – patrzeć umysłem), vipassana (od „vi-paśyate” – obserwować). Z kolei inne techniki polegają na aktywnej wizualizacji: bhawana (tworzenie), kalpana (budowanie). Wizualizacje są metodą szczególnie często wykorzystywaną w buddyzmie tybetańskim.
Cele medytacji Medytacji nadawane są rozmaite cele: Poprawa zdrowia fizycznego i samopoczucia psychicznego. Rozwinięcie mistrzostwa w określonych sztukach bądź rzemiosłach. W tym celu praktykowali medytację samurajowie. Osiągnięcie oświecenia. Osiągnięcie pełnej kontroli nad swoim ciałem i umysłem (joga, fakirzy). Zespolenie się z bóstwem (wedanta, voodoo). Komunikacja z bóstwem poprzez zatopienie się w modlitwie (chrześcijaństwo, islam, judaizm, hinduizm, buddyzm). Doświadczenie procesu umierania i nauczenie się kontroli nad nim (np. medytacja phowa znana z buddyzmu tybetańskiego). Przezwyciężenie lęku przed śmiercią.
.
Odmiany medytacji Koncentracja Skupienie na pojedynczym obiekcie, takim jak kwiat albo świeca, albo oddech. Przykłady: Vipassana – buddyjska medytacja wglądu. Dhjana, czyli rozwijanie koncentracji na pojedynczym przedmiocie takim, jak na przykład oddech, doznania w ciele, przedmiot kasina i innych w buddyzmie therawady. Anapana – techniki związane ze skupieniem na oddechu, również liczenie oddechów znane z zen. Tworzenie, a następnie niszczenie mandali – buddyzm tybetański. Medytacja z kōanem znana z zen. dhikr – W sufizmie jest to specyficzna, podstawowa forma modlitwy. Adoracja Najświętszego Sakramentu Pranajama – technika kontroli oddechu stosowana w jodze. koncentracja na spokojnej muzyce.
Medytacja uważności Satipatthana, czyli rozwijanie uważności (lub przytomności umysłu) oparta na czterech przedmiotach: (1) ciele (kayā), (2) uczuciach (vedanā), (3) świadomości (cittā) i (4)zjawiskach umysłu (dhammā). Mindfulness – buddyjska technika medytacji oparta na uważnej obserwacji chwili: doświadczeń oraz wrażeń wewnętrznych i zewnętrznych osoby.
Medytacja ruchowa Przykłady: Taijiquan, qigong stosowane w taoizmie. Taniec derwiszów w islamie. Ekstatyczne tańce voodoo oraz niektórych religii afrykańskich. Medytacja dynamiczna, stworzona współcześnie przez Osho.
Powtarzanie mantr Mantra to rodzaj sylaby lub innego dźwięku. Powtarzanie jej bez odniesień do znaczenia to forma medytacji koncentracyjnej. Do tej kategorii zalicza się: Tzw. medytacja transcendentalną. Medytację Chrześcijańską według metody Johna Maina OSB
Podobne praktyki to powtarzanie imienia Boga, Buddy, świętego, jidama lub zawierających takie imię fraz modlitewnych. Do tej kategorii zalicza się: Modlitwę Jezusową, Modlitwy do Matki Boskiej z użyciem różańca w katolicyzmie, Dhikr – w sufizmie jest to specyficzna, podstawowa forma modlitwy. Praktykę nianfo w chińskim buddyzmie Szkoły Czystej Krainy Niektóre medytacje buddyzmu tybetańskiego.
Wizualizacje Świadome kierowanie umysłu ku pewnym wyobrażeniom: Niektóre medytacje buddyzmu tybetańskiego, np. medytacja trzech świateł obejmują wizualizacje buddów, bodhisattwów lub guru. Techniki wizualizacyjne, szeroko stosowane w psychoterapii. medytacja ignacjańska. medytacja światła.
Pozycje i układy ciała Asany z jogi. Mudry stosowane pomocniczo w buddyzmie i jodze. Prawosławna praktyka pokłonów (metanie i prostracje) Medytatywne wiązanie ciała
Utrzymywanie czujności Utrzymywanie czujności umysłu przy jednoczesnym niepodtrzymywaniu myśli: Modlitwa Głębi Medytacja zazen znana z zen. Shikan-taza znana z zen. Szine (Shine) w buddyzmie tybetańskim. Spokojne siedzenie znane z konfucjanizmu. Długotrwałe utrzymywanie milczenia znane zarówno w buddyzmie (w tym zen), jak i chrześcijaństwie.
Hipnoza, trans i pokrewne techniki Autohipnoza i trans stosowane szeroko w psychoterapii. Afirmacje stosowane w psychoterapii. Technika linii czasu i inne znane z NLP. Techniki znane z metody Silvy. Techniki linii Aka praktykowane na Hawajach. Biofeedback Terapia metodą ograniczonej stymulacji środowiskowej – sesje w komorach deprywacyjnych.
Praca z umysłem Podstawą większości odmian medytacji jest praca z umysłem. Istnieją tu dwa główne (i przeciwstawne) sposoby wykonywania tej pracy: Medytacje zwrócone do wewnątrz – mają zwykle na celu zagłębienie się w swej osobowości, w celu dokonania zmian, wyciszenia lub wzmocnienia różnych jej aspektów, uzyskania pewnych odpowiedzi, lub wzajemnego uzgodnienia różnych elementów osobowości. Do tej grupy zaliczają się np. wszelkie techniki transowe, hipnotyczne, wizualizacyjne, mantry, taijiquan, joga. Czasem (szczególnie w przypadku transu i wizualizacji) są one wykonywane z zamkniętymi oczami. Medytacje zwrócone na zewnątrz – mają zwykle na celu zwiększenie czujności i poprawienie koncentracji oraz spontaniczności. Pozwalają żyć „tu i teraz” z mniejszym bagażem przeszłości i przyszłości. Do tej grupy zalicza się na przykład większość technik zen. Na ogół są wykonywane z otwartymi oczami. Wiele spośród medytacji z tej grupy można wykonywać w trakcie codziennych zajęć (istnieje nawet porzekadło: „zen jest twoim codziennym umysłem”).
Pozycje medytacyjne Najbardziej rozwinięty system pozycji medytacyjnych napotykamy w jodze.
W buddyzmie pozycje medytacyjne mają mniejsze znaczenie niż sposób pracy z umysłem. Siedząc w lotosie z rozbieganym umysłem uzyskamy mniej niż ćwicząc uważność w tłoku w tramwaju. Buddyzm proponuje następujące pozycje (w kolejności od najlepszej do najgorszej): lotos, półlotos, pozycja ćwierćlotosu, pozycja birmańska, siad skrzyżny, przysiad na piętach, siedzenie na krześle, leżenie (pozycja „trupa” lub inaczej „martwe ciało”).
Bezpieczeństwo medytacji Medytacje wykorzystuje się w psychoterapii oraz jako dodatek do leczenia wymagającego redukcji stresu i poprawy samopoczucia. Medytacja prowadzi bowiem do „lepszego wglądu w siebie”. Problemy mogą zaistnieć jedynie w przypadku praktykowania medytacji przez niektórych psychotyków albo osoby, dla których kontakt z własną podświadomością i emocjami może być niebezpieczny (np. cierpiący na ciężką depresję albo lęki). U zdrowych ludzi efekty różnych form medytacji są pozytywne i obejmują np. poprawę relacji interpersonalnych oraz inteligencji emocjonalnej, redukcję stresu, gniewu i negatywnych emocji, poprawę koncentracji i funkcji kognitywnych, w tym identyfikację i korygowanie automatycznych myśli negatywnych wywołanych stresem, takich jak katastrofizacja czy nadmierne uogólnianie.
Medytacja może być niekiedy niebezpieczna dla osób ciężko chorych psychicznie. Według prof. Richarda P. HayesaGrupy Dyskusyjne Google. stan schizofreników podczas medytacji na ogół pogarsza się, gdyż wpadają w kompletną dezorientację co wzmaga ich wewnętrzny chaos.
Praktykowanie medytacji może również zwielokrotnić działanie niektórych leków, szczególnie przeciwlękowych i zmniejszających ciśnienie krwi. W takim przypadku dozowanie tych leków musi być monitorowane przez lekarza.
Również u cyklofreników medytacja jest odradzana, gdyż może gwałtownie przerzucić ich z manii do depresji, albo zwiększyć amplitudę ich emocjonalnych wahań.
U osób z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym pragnienie zdobycia oświecenia może być tak duże, że blokuje dalszą praktykę, a następnie prowadzi do psychicznego załamania się z powodu niepowodzenia. Zdarzali się też obsesyjni mnisi, którzy próbowali wbrew słowom Buddy dojść do oświecenia przez samobójstwo.