Republika Kruszewska (bułg.Bernard A. Cook ed., Europe Since 1945: An Encyclopedia, Volume 2, Taylor & Francis, 2001, , p. 808.Dennis P. Hupchick, Conflict and Chaos in Eastern Europe, Palgrave Macmillan, 1995, , p. 143. i mac.: ) – krótkotrwały byt polityczny utworzony w 1903 r. przez działaczy Wewnętrznej Macedońsko-Adrianopolskiej Organizacji Rewolucyjnej (WMRO) w Kruszewie podczas antyosmańskiego powstania ilindeńsko-preobrażeńskiegoWho are the Macedonians? Hugh Poulton, C. Hurst & Co. Publishers, 1995, , p. 57.. Według późniejszej narracji bułgarskiej i macedońskiej była to jedna z pierwszych współczesnych republik na Bałkanach.
Historia mały|Bezdomni mieszkańcy Kruszewa przed ruinami miasta. 2 sierpnia 1903 r. w Macedonii wybuchło antyosmańskie powstanie zbrojne, zorganizowane przez Wewnętrzną Macedońsko-Adrianopolską Organizację RewolucyjnąJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 56-59.. 3 sierpnia 1903 r. powstańcy zajęli miasto Kruszewo w Imperium Osmańskim, leżące na terenie dzisiejszej Macedonii Północnej i utworzyli rząd rewolucyjny. Rząd ten istniał tylko przez 10 dni: od 3 do 13 sierpnia, a na jego czele stał Nikoła KarewHistorical Dictionary of the Republic of Macedonia, Dimitar Bechev, Scarecrow Press, 2009, , p. 114.. Był on zdecydowanym lewicowcem, odrzucającym nacjonalizm mniejszości etnicznych. Opowiadał się przeciwko rządom sułtana i wspierał ideę Federacji BałkańskiejEntangled Histories of the Balkans – Volume Two, Roumen Daskalov, Diana Mishkova, BRILL, 2013, , p. 503..mały|Wydarzenia w Kruszevie widziane przez amerykański New York Times; 14 sierpnia 1903.In a series of reports, the newspaper's correspondents informed the readers: On August 7, The Governor's Palace at Krushevo Blown Up. Fifty Turks Killed. The Porte to Adopt "Measures of Extreme Severity"; On Aug. 8, Bulgarian bands have occupied Krushevo and are besieging other villages near Monastir; On August 14, Four thousand Turkish troops are bombarding the town, and the Bulgarians there are suffering severely; On August 15, Ruthless Massacres by Both Sides Reported. All the Turks in Krushevo Slain, Mussulmans Said to Have Killed Nearly All the Christians in Kitshevo; On August 22, Three Hundred Bulgarians Slain in Krushevo, Besides Innocent Greeks and Vlachs. 8,000 People Starving.Spośród różnych grup etnoreligijnych (milletów) w Kruszewie wybrano Radę Republikańską liczącą 60 członków – 20 przedstawicieli z trzech grup: Macedo-Rumunów, Greckich Patriarchów i Bułgarskich EgzarchistówContested Ethnic Identity: The Case of Macedonian Immigrants in Toronto, 1900–1996, Chris Kostov, Peter Lang, 2010, , p. 71.Fieldwork Dilemmas: Anthropologists in Postsocialist States, Editors Hermine G. De Soto, Nora Dudwick, University of Wisconsin Press, 2000, , pp. 36–37.The past in question: modern Macedonia and the uncertainties of nation, Keith Brown, Publisher Princeton University Press, 2003, , pp. 81–82.. Rada wybrała również organ wykonawczy – Rząd Tymczasowy – składający się z sześciu członków (po 2 z każdej wymienionej grupy)We, the People: Politics of National Peculiarity in Southeastern Europe, Diana Mishkova, Central European University Press, 2009, SBN 9639776289, p. 124. którego zadaniem było egzekwowanie prawa i porządku oraz zarządzanie zaopatrzeniem, finansami i opieką medyczną. Przypuszczalny „Manifest z Kruszewa” został opublikowany w pierwszych dniach po proklamacji. Napisany przez Nikołę Kirowa, nakreślił cele powstania, wzywając ludność muzułmańską do połączenia sił z rządem tymczasowym w walce z tyranią osmańską w celu uzyskania wolności i niepodległościPål Kolstø, Myths and boundaries in south-eastern Europe, Hurst & Co., , p. 284.. Zarówno Nikoła Kirow, jak i Nikoła Karew byli członkami Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjaldemokratycznej, skąd czerpali lewicowe ideeMercia MacDermottFreedom Or Death: The Life of Gotsé Delchev, Pluto Press, 1978, , p.386.. Jednak pojawił się problem z identyfikacją etniczną. Karew nazwał wszystkich członków lokalnej rady „braćmi Bułgarami ”, podczas gdy powstańcy WMRO używali bułgarskich flag i zabili pięciu Greków, oskarżonych o szpiegostwo na rzecz Imperium Osmańskiego, a następnie napadli na miejscowych Turków i albańskich muzułmanów. Dopóki miasto było kontrolowane przez bułgarskich komitadżi, prawosławna większość była traktowana z nieufnością i terroryzowanaMichael Palairet, Macedonia: A Voyage through History (Vol. 2), Cambridge Scholars Publishing, 2016, , p. 149.. Z wyjątkiem egzarchistycznych WołochówRaymond Detrez, 2014, Historical Dictionary of Bulgaria, Rowman & Littlefield, , p. 520., którzy byli bułgarofilamiКоста Църнушанов, Македонизмът и съпротивата на Македония срещу него, Университетско изд. "Св. Климент Охридски", София, 1992, стр. 132.Тодор Балкански, Даниела Андрей, Големите власи сред българите, Знак 94, , 1996, стр. 60-70., (jako Pitu Guli i jego rodzina), większość członków innych społeczności etnoreligijnych odrzuciła WMRO jako organizację probułgarskąAndrew Rossos, Macedonia and the Macedonians: A History, Hoover Press, 2013, ,p. 105.Philip Jowett, Armies of the Balkan Wars 1912–13: The priming charge for the Great War, Bloomsbury Publishing, 2012, , p. 21..mały|Bułgarska pocztówka przedstawiająca powstańca z flagą republiki Początkowo zaskoczony powstaniem, rząd osmański podjął nadzwyczajne środki wojskowe, aby je stłumić. Grupa Pitu Guli próbowała bezskutecznie bronić miasta przed wojskami osmańskimi nadchodzącymi z Bitoli, co skończyło się śmiercią obrońców. Po zaciętych bitwach pod Mečkin Kamen, siłom Imperium udało się zniszczyć Republikę Kruszewską, dopuszczając się zbrodni na siłach rebeliantów i miejscowej ludnościP. H. Liotta, Dismembering the State: The Death of Yugoslavia and why it Matters, Lexington Books, 2001, , p. 293.. W wyniku działań artylerii miasto zostało częściowo podpaloneJohn Phillips, Macedonia: Warlords and Rebels in the Balkans, I.B.Tauris, 2004, , p. 27.. Po splądrowaniu miasta przez wojska tureckie i albańskich baszybuzuków, władze osmańskie rozesłały do mieszkańców Kruszewa deklarację do podpisania stwierdzającą, że to bułgarscy komitadżi dopuścili się zbrodni i splądrowania miasta. Kilku obywateli podpisało ją pod presją władzFeliks Gross, Violence in politics: Terror and political assassination in Eastern Europe and Russia, Volume 13 of Studies in the Social Sciences, Walter de Gruyter, 2018, , p. 128..
Uroczystość Obchody wydarzeń w Kruszewie rozpoczęły się w czasie I wojny światowej, kiedy obszar, zwany wówczas południową Serbią, został zajęty przez Bułgarię. Naum Tomalevski, który został burmistrzem Kruszewa, zorganizował ogólnonarodowe obchody 15. rocznicy powstania IlindenЦочо В. Билярски, Из рапортите на Наум Томалевски до ЦК на ВМРО за мисията му в Западна Европа; 2010-04-24, Сите българи заедно.. Na miejscu bitwy pod Mečkin Kamen zbudowano pomnik i fontannę. Po wojnie zostały one zniszczone przez władze serbskie, które kontynuowały politykę przymusowej serbizacji. Tradycja obchodzenia tych wydarzeń została przywrócona podczas II wojny światowej, kiedy to ten region został oficjalnie zaanektowany przez Bułgarię pod nazwą Banowina wardarskaBulgaria During the Second World War, Marshall Lee Miller, Stanford University Press, 1975, , p. 128.. mały|Zdjęcie oddziału Pitu Guli w pobliżu wsi Birino, niedaleko Kruszewa, 1903 r. Tymczasem nowo zorganizowana projugosłowiańska macedońska partyzantka komunistyczna rozwinęła ideę pewnego rodzaju socjalistycznej ciągłości między ich walką a walką powstańców w KruszewieRoumen Daskalov, Diana Mishkova, Entangled Histories of the Balkans – Volume Two: Transfers of Political Ideologies and Institutions, BRILL, 2013, , p. 534.. Ponadto wzywali ludność do walki o „wolną Macedonię” i przeciwko „faszystowskim bułgarskim okupantom”. Po wojnie ta narracja była kontynuowana w Socjalistycznej Republice Macedonii, do której włączono również Republikę Kruszewską. Nowe władze komunistyczne skutecznie wymazały pozostałe nastroje pro-bułgarskieContested Ethnic Identity: The Case of Macedonian Immigrants in Toronto, 1900-1996, Chris Kostov, Peter Lang, 2010, , p. 84.. W ramach prób udowodnienia ciągłości nowego narodu macedońskiego i byłych powstańców, twierdzili, że działacze IMRO identyfikowali się jako MacedończycyJames Frusetta "Common Heroes, Divided Claims: IMRO Between Macedonia and Bulgaria". Central European University Press, 2004, , pp. 110–115.. Powstanie tego krótkotrwałego państwa jest dziś postrzegane w Macedonii Północnej jako preludium do niepodległości współczesnego państwa macedońskiego"The Macedonian conflict: ethnic nationalism in a transnational world", Princeton University Press, Danforth, Loring M. 1997, , p. 64..mały|Dowódcy powstańców WMRO z Kruszewa w sierpniu 1903 r
Muzeum powstania ilindeńskiego zostało założone w 1953 roku w 50. rocznicę powstania Republiki Kruszewskiej. Znajdował się w pustym domu rodziny Tomalewskich, w którym proklamowano Republikę - rodzina już dawno wyemigrowała do Bułgarii. W 1974 roku na wzgórzu nad Kruszewem zbudowano ogromny pomnik, upamiętniający macedońskich rewolucjonistów oraz Zgromadzenie Antyfaszystowskie na rzecz Wyzwolenia Narodowego Macedonii. W okolicy znajduje się kolejny pomnik zwany Mečkin KamenMeckin Kamen monument - Travel to Macedonia..
Współczesność mały|Dom rodzinny Tomalewskich, w którym proklamowano republikę. Dziś muzeum.