Zianon Stanisławawicz Pazniak (, , Zienon Stanisławowicz Pozniak; ur. 24 kwietnia 1944 w Sobotnikach) – białoruski archeolog, polityk i działacz społeczny, jeden z liderów białoruskiego ruchu narodowego od początku procesów demokratycznych na Białorusi w 1988 roku; założyciel antykomunistycznej i niepodległościowej partii Białoruski Front Ludowy (BFL, lub Biełaruski Narodny Front, BNF); odkrywca masowych grobów ofiar NKWD w Kuropatach; w latach 1990–1996 deputowany do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR/Rady Najwyższej Republiki Białorusi XII kadencji; przewodniczący Opozycji BNF – frakcji parlamentarnej BFL; autor wielu książek i artykułów o tematyce historycznej i politycznej, a także wierszy; kandydat wiedzy o sztuce; od 1996 roku na emigracji.
Życiorys Młodość Zianon Pazniak (wnuk Jana Poźniaka) urodził się 24 kwietnia 1944 roku w miasteczku Sobotniki, na terytorium okupowanym przez III Rzeszę, w ówczesnym okręgu wileńskim, w Komisariacie Generalnym Litwa, w Komisariacie Rzeszy Wschód. Jego ojciec zginął na froncie w grudniu tego samego roku. Do szkoły średniej uczęszczał w rodzimej miejscowości.
W wieku 18 lat wyjechał do Moskwy, aby podjąć studia astronomiczne. Po kilku tygodniach powrócił jednak na Białoruś (tłumaczył to nostalgią) i zaczął naukę na kierunku aktorskim. Na drugim roku został skreślony z listy studentów za poglądy polityczne, niezgodne z panującą wówczas ideologią. Dzięki protekcji Maksima Tanka został przyjęty na fakultet kulturoznawstwa Białoruskiego Państwowego Instytutu Teatralno-Artystycznego (współcześnie Białoruska Akademia Sztuki), który ukończył w 1967 roku. Przed obroną dysertacji i końcowymi egzaminami państwowymi Pazniak na rozkaz KGB po raz drugi został skreślony z listy studentów. Jako przyczynę podano zerwanie przez niego gazetki naściennej, napisanej w języku rosyjskim. W 1968 roku władze uczelni udzieliły zgodę na zdanie egzaminów, które umożliwiały uzyskanie dyplomu.
W latach 1969–1972 odbył studia aspiranckie w Instytucie Etnografii oraz Historii Sztuki i Folkloru Akademii Nauk BSRR. W 1981 roku uzyskał stopień kandydata wiedzy o sztuce. Tytuł rozprawy brzmiał: Problem powstania i rozwoju białoruskiego teatru zawodowego początku XX wieku (1900–1917). Z powodu konfliktu z kierownictwem macierzystego instytutu bronił się w Leningradzie.
Praca zawodowa Po ukończeniu studiów Pazniak pracował jako kierownik Klubu Wiejskiego w Chilewiczach, pracownik sceniczny w Wielkim Państwowych Teatrze Opery i Baletu Białorusi, fotograf w Muzeum Państwowym Białoruskiej SRR, projektant w Mińskim Kombinacie Artystyczno-Produkcyjnym. Po okresie nauki na aspiranturze był fotografem w Muzeum Janki Kupały w Mińsku.
W trakcie represji polityczno-administracyjnych w 1976 roku został zwolniony z Instytutu Historii Sztuki; zajął się badaniami archeologicznymi jako starszy pracownik naukowy w Oddziale Archeologii Instytutu Historii Akademii Nauk. Do zakresu jego zainteresowań należał okres późnego średniowiecza na Białorusi, a także wykopaliska archeologiczne w Mińsku, Łosku (pod Wołożynem) oraz innych miast i miasteczek białoruskich. W 1988 roku przeprowadził badania archeologiczne w leśnym uroczysku Kuropaty pod Mińskiem, które ujawniły miejsce spoczynku tysięcy ofiar terroru stalinowskiego z lat 1937–1941.
Działalność na rzecz ochrony białoruskiego dziedzictwa narodowego Już w latach 60. Zianon Pazniak walczył o ochronę zabytków historycznej części Mińska, niszczonych przez władze radzieckie w czasie rozbudowy miasta (w miejsce zabytkowych wznoszono budowle w stylu socrealizmu). Założył samizdat i na zakupionej w komisie maszynce do pisania (dostępne w sklepach maszynki do pisania były rejestrowane w KGB) wydawał broszury o tematyce polityczno-kulturalnej. W 1969 roku opublikował w gazecie „Prawda” artykuł na ten temat, co przyczyniło się do ocalenia na pewien czas wielu cennych historycznie budynków i kwartałów miejskich w centrum białoruskiej stolicy (m.in. Wysoki Rynek, Rakowskie Przedmieście, Trojeckie Przedmieście).
Po odkryciach archeologicznych w Kuropatach Pazniak opublikował w gazecie „Litaratura i Mastactwa” artykuł Kuropaty – droga śmierci poświęcony temu odkryciu. Artykuł wywołał szeroki oddźwięk w białoruskim społeczeństwie, przyczynił się do rozpowszechnienia wiedzy o stalinowskich zbrodniach, a w rezultacie do wzrostu nastrojów antyradzieckich i niepodległościowych.
19 października 1988 roku z inicjatywy Pazniaka odbyło się zebranie w Czerwonym Kościele w Mińsku, na którym powołano społeczne historyczno-oświatowe towarzystwo Martyrologium Białorusi (Martyrałog Biełarusi), mające za zadanie gromadzenie dokumentacji na temat represji stalinowskich, oraz założono Komitet Organizacyjny Białoruskiego Frontu Ludowego „Odrodzenie”. 30 października 1988 roku Zianon Pazniak był jednym z organizatorów masowej demonstracji ku czci ofiar stalinizmu – Dziadów'88. Jej uczestnicy mieli odbyć marsz na Kuropaty, zostali jednak brutalnie rozpędzeni przez milicję przy użyciu pałek i gazu łzawiącego. Był to pierwszy taki przypadek w Związku Radzieckim.
25 marca 1997 roku Pazniak za swoją działalność został odznaczony przez kulturalno-oświatowe stowarzyszenie „Spadczyna” orderem „Honar Ajczyny” (), a jego imię wpisano do księgi Rupliucy twaje, Biełaruś (). W 2009 roku Pazniak został laureatem nagrody imienia Franciszka Alechnowicza, wręczanej przez Białoruskie Społeczne Towarzystwo Ochrony Zabytków, za działalność na rzecz upamiętnienia ofiar stalinizmu.
Działalność parlamentarna mały|Adam Pomorski, Zianon Pazniak i Lawon Barszczeuski (Warszawa 2008) W 1990 roku Zianon Pazniak został deputowanym ludowym do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR z Anharskiego Okręgu Wyborczego Nr 9 miasta Mińska, z ramienia Białoruskiego Frontu Ludowego. Na początku czerwca 1990 roku został przewodniczącym Grupy Deputackiej BNF (od 16 lipca pod nazwą Opozycja BNF). Wchodził w skład Komisji Rady Najwyższej ds. Problemów Katastrofy Czarnobylskiej, Komisji Rady Najwyższej ds. Prawodawstwa, Komisji przy Radzie Najwyższej na rzecz Zabezpieczenia Praw i Interesów Rehabilitowanych i Ich Rodzin, Upamiętnienia Ofiar Represji Mających Miejsce w Okresie Lat 30., 40. i Na Początku 50.
Od 20 lipca 1990 roku Pazniak wchodził w skład Komisji Konstytucyjnej. Był również szefem tzw. Gabinetu Cieni Opozycji BNF (przy czym funkcję premiera pełnił w nim Uładzimir Zabłocki). Brał udział w opracowaniu i przyjęciu Deklaracji o Państwowej Suwerenności Białorusi, przygotowaniu projektów ustaw na nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej 24–25 sierpnia 1991 roku, w czasie której ogłoszono niepodległość Białorusi. Brał udział w opracowaniu Koncepcji przejścia Białoruskiej SRR na gospodarkę rynkową (jesień 1990 roku), Koncepcji reformy ekonomicznej w Republice Białorusi (wiosna 1992 roku), Głównych kierunków reform dla wyjścia z kryzysu – przedwyborczej platformy ekonomicznej BFL „Odrodzenie” (wiosna 1995 roku) i szeregu projektów ustaw. Uczestnik głodówki deputowanych Opozycji BNF 11–12 kwietnia 1995 roku w Sali Owalnej parlamentu, ogłoszonej na znak protestu przeciwko zainicjowanemu przez prezydenta Łukaszenkę referendum na temat wprowadzenia języka rosyjskiego jako drugiego języka państwowego, zmiany symboli państwowych Białorusi (biało-czerwono-białej flagi i herbu Pogoni) na symbole nawiązujące do sowieckich (obecne godło i flaga Białorusi), integracji ekonomicznej z Federacją Rosyjską i prawa prezydenta do rozwiązywania parlamentu. W nocy z 11 na 12 kwietnia został razem z innymi protestującymi wywleczony siłą z sali parlamentu przez zamaskowanych funkcjonariuszy wojska i służb specjalnych, pobity, wepchnięty do samochodu, wywieziony, a następnie wyrzucony na ulicy w centrum Mińska.
Kandydat na prezydenta mały|Wyniki uzyskane przez Pazniaka w pierwszej turze wyborów prezydenckich w 1994 roku W 1994 roku Zianon Pazniak był kandydatem w wyborach prezydenckich na Białorusi. Uzyskał wynik 12,82%. Nie przeszedł do drugiej tury, przegrywając z Alaksandrem Łukaszenką (44,82%) i Waczasłauem Kiebiczem (17,33%). Największe poparcie zdobył w obwodach grodzieńskim – 21,2%, obwodzie mińskim – 15,3% (w mieście Mińsk – 21%) i brzeskim – 11,7%. Poniżej 10% głosów uzyskał w obwodach witebskim – 9,4%, homelskim – 6,3% i najmniej w obwodzie mohylewskim – 4,7%.
Na początku 2001 roku Pazniak miał zamiar powrócić do kraju, aby wziąć udział w zaplanowanych na jesień wyborach prezydenckich. 15 czerwca 2001 roku rozpoczął działalność 1429-osobowy komitet wyborczy z Siarhiejem Papkouem na czele, który miał za zadanie zebranie podpisów, niezbędnych do zarejestrowania Pazniaka jako kandydata na prezydenta. Polityk nie startował w wyborach, ponieważ nie uzyskał niezbędnej do rejestracji liczby podpisów (wymagana liczba na mocy artykułu 67 Kodeksu wyborczego Republiki Białorusi wynosi 100 tys.).
21 grudnia 2005 roku liczący 2405 osób komitet wyborczy na czele z Siarhiejem Papkouem ponownie rozpoczął zbieranie podpisów, niezbędnych do rejestracji Pazniaka na kandydata na prezydenta w zaplanowanych na wiosnę 2006 roku wyborach prezydenckich. Przewodnicząca Centralnej Komisji Wyborczej, Lidzija Jarmoszyna, ogłosiła jednak, że nie ma podstaw prawnych, aby Pazniak wystawił swoją kandydaturę w wyborach. W styczniu 2006 roku członkom komitetu Pazniaka nakazano zaprzestanie działalności informacyjnej wśród wyborców, w innym przypadku CKW uzna sporządzone listy z podpisami za nieważne. Mimo iż komitet zebrał około 135 tys. podpisów, Pazniak 27 stycznia wycofał się z kampanii. W obliczu, jego zdaniem, stwarzanych przez milicję utrudnień pracy komitetu wyborczego (przesłuchania, przeszukiwania mieszkań, podsłuchy) nie przekazał także gotowych list poparcia kandydata do CKW, obawiając się represji wobec swoich zwolenników ze strony władz białoruskich.
Emigracja mały|Zianon Pazniak w siedzibie Towarzystwa Kultury Białoruskiej na Litwie, Wilno, 28 sierpnia 2010 roku W marcu 1996 roku razem z deputowanym Siarhiejem Nawumczykiem opuścił Białoruś. Miesiąc później powrócił do kraju by zorganizować demonstrację w okazji rocznicy katastrofy w Czarnobylu. Po demonstracji władze podjęły nieudaną próbę zatrzymania Pazniaka w siedzibie BFL w Mińsku. Po tym zdarzeniu Pazniak opuścił kraj. Przebywał na Ukrainie, w Czechach, Polsce, Wielkiej Brytanii, po czym został zaproszony do Stanów Zjednoczonych w celu wzięcia udziału w kilku spotkaniach politycznych. W związku z prześladowaniami władz białoruskich Pazniak otrzymał w Stanach azyl polityczny. Zachował jednak obywatelstwo białoruskie. Wraz z Pazniakiem na emigrację udały się jego żona – Halina, i jej córka – Nadzieja. W kraju pozostała matka polityka – Hanna Jachimauna. Rodzina Pazniaków mieszka obecnie w Warszawie.
Na emigracji Pazniak wraz z żoną udziela się politycznie i społecznie. Jest przewodniczącym założonej przez siebie Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii BNF. Nawiązuje współpracę z politykami, dziennikarzami, propaguje przestrzeganie praw politycznych na Białorusi. Od 1996 roku wydaje biuletyn Biełaruskija wiedamaści.
Poglądy mały|Zianon Pazniak na uniwersytecie Collegium Civitas w Warszawie, 9 września 2010 roku W 1974 roku Zianon Pazniak pod pseudonimem Gienrich Rokutowicz opublikował w języku rosyjskim w samizdacie broszurę Położenieje w Biełorusi[!]. W publikacji analizował aktualną na tamte czasy sytuacje polityczną w BSRR. Według niego od lat 30. XX wieku polityka, uprawiana na Białorusi, charakteryzuje się kłamstwem. Społeczeństwo białoruskie w okresie odwilży chruszczowskiej nie zdołało dokonać rehabilitacji białoruskiej elity intelektualnej (polityków, pisarzy i poetów), dlatego długo jeszcze będzie odczuwało ich utratę.