thumb|Odznaka Towarzystwa Tatrzańskiego Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT) – organizacja turystyczna istniejąca w latach 1873–1950, początkowo pod innymi nazwami, będąca jednym z protoplastów Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK).
Historia Pomysł założenia Towarzystwa Tatrzańskiego był rozważany wśród miłośników Tatr już w 1871. Założono je początkowo jako Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie 31 grudnia 1873 r. Po ustanowieniu statutu Towarzystwo zostało zarejestrowane 19 marca 1874 r. z siedzibą w Nowym Targu. W maju 1874 zmieniło nazwę na Towarzystwo Tatrzańskie i przeniosło swoją siedzibę do Krakowa.
Założycielami Towarzystwa lub uczestnikami pierwszych prac nad jego rozwojem byli m.in. dr Tytus Chałubiński, ks. Józef Stolarczyk, Eugeniusz Janota, Ludwig Eichborn, Walery Eljasz-Radzikowski, Adam Uznański, Jadwiga z Zamoyskich Sapieżyna i inni. Pierwszym prezesem został hrabia Mieczysław Rey. Już w pierwszej dekadzie istnienia Towarzystwa powstały jego pierwsze oddziały terenowe w Stanisławowie (1877), Kołomyi i Lwowie. Potem szybko powstawały kolejne oddziały (w Nowym Sączu, Szczawnicy i Żywcu). Jednak dopiero po I wojnie światowej, wraz ze zmianą nazwy w 1920 r. na Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT), Towarzystwo objęło swoim zasięgiem całe terytorium II Rzeczypospolitej. Zakopiański oddział Towarzystwa miał siedzibę w Dworcu Tatrzańskim. W latach 1886–1920 organem Towarzystwa był „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”, wydawany nieco częściej niż raz do roku.
thumb|Legitymacja PTT z 1935 roku thumb|Mapka pogranicza polsko-czechosłowackiego z tej legitymacji
W statucie Towarzystwa zapisano następujące cele jego działania. Badanie Karpat, a w szczególności Tatr i Pienin oraz rozpowszechnianie zebranych o nich wiadomości. Zachęcanie do ich zwiedzania, ułatwienie przystępu do nich i pobytu turystom (a w szczególności swoim członkom) oraz badaczom i artystom udającym się do Karpat, Tatr i Pienin w celach naukowych i artystycznych. Ochrona zwierząt halskich: kozicy i świstaka. Wspieranie przemysłu górskiego wszelkiego rodzaju.
Realizacja tych punktów odbywała się poprzez badania naukowe gór polskich – badania jaskiń tatrzańskich, budowę obserwatoriów meteorologicznych, tworzenie opisów etnograficznych Czarnohory, Łemkowszczyzny i Beskidu Śląskiego, wydawanie map i przewodników, budowanie schronisk i znakowanie szlaków turystycznych. Z inicjatywy Towarzystwa Tatrzańskiego w 1899 przedłużono powstałą w 1884 roku linię kolejową Kraków – Chabówka do Zakopanego. Towarzystwo Tatrzańskie kładło podwaliny pod powstanie Tatrzańskiego Parku Narodowego i TOPR-u. W okresie międzywojennym PTT, posiadało w całym kraju 40 oddziałów i liczyło 19.719 członów (1933 rok). Do roku 1939 Polskie Towarzystwo Tatrzańskie miało już 54 schroniska, 81 stacji turystycznych, 10 niezagospodarowanych schronów, o łącznej liczbie prawie 5 tysięcy miejsc noclegowych.
Obiekty noclegowe PTT w Karpatach w 1937 roku: Pasmo górskie Schroniska turystyczne Schrony niezagospodarowane Stacje turystyczneBeskid Śląski 3 – 2Beskid Mały 1 – 4Beskid Wysoki (Beskid Żywieckiwraz z Beskidem Średnim) 6 – 2Gorce i Beskid Wyspowy 4 – 2Tatry i Podhale 6 – 2Pieniny 2 – 1Beskid Sądecki 2 – –Pogórze Rożnowskie – – 2Beskid Niski – 1 2Bieszczady 4 2 11Gorgany 8 3 6Czarnohora 7 – 5Beskidy Huculskie 6 – 6
Z inicjatywy Towarzystwa i na jego koszt postawiono w Zakopanem pierwsze latarnie, położono chodniki, zbudowano pocztę i telegraf. W 1882 zbudowano Dworzec Tatrzański (nazywany także Dworem Tatrzańskim), który szybko stał się ośrodkiem kultury. W Zakopanem działały powstałe w ramach struktur Towarzystwa Tatrzańskiego sekcje: Turystyczna (od 1903) (pierwszym prezesem był Janusz Chmielowski), potem przekształconej w Klub Wysokogórski, a następnie w Polski Związek Alpinizmu, Zakopiański Oddział Narciarzy (od 1907, założony z inicjatywy Mariusza Zaruskiego, przekształcony w 1911 w Sekcję Narciarską), Przyrodnicza (od 1910), Ludoznawcza (od 1911), Ochrony Tatr (od 1912), Przyjaciół Zakopanego (od 1914). Po I wojnie działały tylko sekcje Turystyczna i Narciarska.
thumb|Schronisko PTT nad Świcą w lecie 1936 r. W okresie II wojny światowej Towarzystwo zawiesiło swoją działalność (do 1945).
Towarzystwo reaktywowano w 1945. Ze względów politycznych, pod wpływem władz państwowych, powstał projekt rozwiązania PTT (jak również Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego) i stworzenia nowej, jednej organizacji turystycznej w Polsce. W dniu 16 grudnia 1950 r. odbyły się dwa osobne zjazdy PTT i PTKraj., które powzięły dwie niezależne uchwały o samorozwiązaniu się jednej i drugiej organizacji. W dniu następnym, 17 grudnia 1950 r., grupa prywatnych osób (a nie delegatów na zjazdy organizacji, które prawnie już nie istniały) powołała Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze.
W obecnie obowiązującym Statucie PTTK znajduje się informacja, że Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (…) powstałe w 1950 roku z utworzonego w 1873 roku Towarzystwa Tatrzańskiego, przekształconego w 1920 roku w Polskie Towarzystwo Tatrzańskie oraz utworzonego w 1906 roku Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, jest spadkobiercą tradycji i dorobku ideowego, a także następcą prawnym majątku tych Towarzystw.
Członkowie honorowi
Rok 1874 – walne zgromadzenie 22 listopada
Rok 1875 – walne zgromadzenie 30 majaVincenzo Arnese (po 1919) Jan Chlumecky (1834–1924) Włodzimierz Dzieduszycki (1834–1924) Alfred Józef Potocki (1825–1889)
Rok 1876 – walne zgromadzenie 28 maja Leon Ludwik Sapieha (1803–1878)
Rok 1877 – walne zgromadzenie 27 maja Tytus Chałubiński (1820–1889) Anna z Działyńskich Potocka (1846–1926)
Rok 1878 – walne zgromadzenie 5 maja Kazimierz Kantak (1824–1886)
Rok 1880 – walne zgromadzenie 9 maja Henryk Siemiradzki (1843–1902)
Rok 1883 – walne zgromadzenie 4 lutego Maksymilian Nowicki (1826–1890) Józef Stolarczyk (1816–1893)
Rok 1885 – walne zgromadzenie 8 marca Mieczysław Rey (1836–1918)
Rok 1887 – walne zgromadzenie 6 lutego Albin Dunajewski (1817–1894) August Wrześniowski (1836–1992)
Rok 1888 – walne zgromadzenie 5 lutego Oskar Kolberg (1814–1890) (1839–1904)
Rok 1889 – walne zgromadzenie 3 lutego Adrian Baraniecki (1828–1891)
Rok 1891 – walne zgromadzenie 1 lutego Eustachy Stanisław Sanguszko (1842–1903)
Rok 1897 – walne zgromadzenie 21 lutego Antoni Rehman (1840–1917) (1833–1914)
Rok 1901 – walne zgromadzenie 21 kwietnia Franciszek Kasparek (1844–1903) Henryk Sienkiewicz (1846–1916) Władysław Zamoyski (1853–1925)
Rok 1903 – walne zgromadzenie 14 czerwca Leopold Świerz (1835–1911)
Rok 1908 Stanisław Ponikło (1854–1915)
Rok 1998 – walne zgromadzenie 14 września„Beskid” Polskie Towarzystwo Tatrzańskie Oddziału Beskid im. prof. Feliksa Rapfa w Nowym Sączu nr.4/1998, ISSN 1426-6776 s 10-11.. Józef Nyka (1924–2021) Roman Reinfuss (1910–1998) Juliusz Jerzy Preisler (1930–1998)
Działacze
Współczesność
Od 1981 podejmowano próby zarejestrowania nowej organizacji o nazwie Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, które zakończyły się powodzeniem w 1989. Siedzibą organizacji jest Kraków, a jego pierwszym prezesem został Maciej Mischke.
W dniach 7–8 czerwca 2025 r. w siedzibie Tatrzańskiego Parku Narodowego w zakopiańskich Kuźnicach odbył się XIII Zjazd Sprawozdawczo-Wyborczy Delegatów PTT. Na prezesa Zarządu Głównego na lata 2025–2028 wybrano Jolantę Augustyńską z oddziału w Nowym Sączu.
Przypisy
Bibliografia K. Ceklarz, Działalność muzealnicza Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, [w:] Z dziejów Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (1873-1950), red. W.A. Wójcik, A. Kurek, Kraków 2016, s. 97–130. W. Krygowski, 1988, Dzieje Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, Warszawa; Kraków, . ZG PTTK, Członkowie Honorowi TT PTT PTK PTTK, Radom, . J. Kapłon Kształtowanie się struktur organizacyjnych Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego” w Z dziejów Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego(1873-1950)” – Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej Kraków 2016 s. 7 – 58. ISBN 978-83-62473-41- 0 J. Kapłon Przemiany organizacyjne i statutowe w Towarzystwie Tatrzańskim i Polskim Towarzystwie Tatrzańskim. w Wierchy R 89 za 2023 rok Kraków 2024 s. 7 - 41+ aneks z 52 zdjęciami. ISSN 0137-6829 J. Kapłon Powstanie i rozwój Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Ziemia 2024 Część I VII Kongres Krajoznawstwa Polskiego Łódź 2023 s. 21 - 52. ISSN 0513 - 997X
Linki zewnętrzne Strona współczesnego PTT Oficjalna strona Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego – prawnego następcy PTT
Historia TT na stronach PZA
Kategoria:Organizacje turystyczne w Polsce Kategoria:Organizacje związane z Tatrami Kategoria:Organizacje społeczne II Rzeczypospolitej