Historia Tarnowskich Gór

thumb|Rynek w Tarnowskich Górach Historia Tarnowskich Gór – miasta na południu Polski, w województwie śląskim, stolicy powiatu tarnogórskiego.

Dzieje

Odnalezione w dolinie rzeki Stoły przypływającej przez Tarnowskie Góry ślady osadnictwa dowodzą, iż już w latach 800–500 p.n.e. mieszkali tutaj ludzie. Wśród zabytków archeologicznych natrafiono na broń, narzędzia i ozdoby z brązu i żelaza. W innej części obecnego miasta wykopaliska archeologiczne potwierdzają obecność człowieka i wykorzystanie rud metali w III–IV w n.e.

Nazwa miasta pochodzi od nazwy wsi Tarnowice (obecnie dzielnica – Stare Tarnowice) i słowa gory co po staropolsku oznaczało kopalnie.

Historia miasta jest mocno związana w wydobyciem rud srebra, ołowiu i cynku. Według legendy, pierwszą bryłę kruszcu srebronośnego wyorał chłop Rybka około 1490 roku. Od tego czasu na teren dzisiejszego miasta zaczęli przybywać osadnicy, powstawały pierwsze osady górnicze.

Ówczesny właściciel ziem, Jan II, książę opolsko-raciborski, oraz margrabia Jerzy von Ansbach w 1526 roku nadali ich poddanym (na ziemiach pozostającym w ich władaniu) przywilej wspierający górnictwo, tzw. „akt wolności górniczej” (niem. Bergfreiheit). Dwa lata później została ogłoszona nowelizacja tego aktu w formie wykazu praw, czyli tzw. Ordunek Gorny, a w osadzie górniczej założonej na gruntach Tarnowic (Starych) zaczęto prowadzić księgi górnicze. W 1529 roku książę Jan II nadał Urzędowi Górniczemu w Tarnowskich Górach pieczęć z herbem, przedstawiającym orle skrzydło oraz skrzyżowane symbole górnictwa: pyrlik i żelasko. Odtąd zaczyna się okres szybkiego rozwoju górnictwa rud srebronośnych oraz miasta, w którym równie intensywnie rozwija się handel i rzemiosło. W II połowie XVI w. i w XVII w. wybudowano wiele istniejących do dziś kamienic.

W połowie XVI wieku Tarnowskie Góry, choć wciąż nie posiadające praw miejskich, były największym ośrodkiem górnictwa kruszcowego na Górnym Śląsku. Osada górnicza Tarnowskie Góry podlegała fiskalnie pobliskiemu miastu Bytom, stopniowo wyzwalając się z konieczności dzielenia się z nim wieloma podatkami górniczymi i tym samym torując sobie drogę w kierunku przekształcenia w formalne miasto. Prawa miejskie i własny herb Tarnowskie Góry (dzisiejszy wizerunek) otrzymały dopiero 25 lipca 1562 roku na mocy dokumentu wystawionego w Onolzbach przez Jerzego Fryderyka Hohenzollerna. Poszerzył on aktem z 20 października 1599 roku przywileje miasta, przyznając m.in. prawo zakładania cechów rzemieślniczych, patronatu nad kościołem, używania czerwonego wosku w kancelarii oraz nakazując miastu budowę ratusza, co oznaczało nakaz ostatecznego oddzielenia władz miejskich od górniczych. Odtąd Tarnowskie Góry stały się równoprawne innym miastom, mogły też używać nazwy Freie Bergstadt Tarnowitz, czyli Swobodne Miasto Gór Tarnowskich.

Wielu zwolenników znalazła w Tarnowskich Górach reformacja. Jej utrwalenie nastąpiło po śmierci Jana II Dobrego (1532), kiedy miasto przeszło pod panowanie Hohenzollernów. W 1529 r. protestanci wybudowali pierwszy drewniany kościół, a dwa lata później na jego miejscu – murowany. W 1531 utworzono różnowierczą szkołę, której rektorem na przełomie XVI i XVII wieku był Daniel Franconius, ariański pedagog i poeta. Świetności miasta kres położyła wojna trzydziestoletnia (1618–1648). W 1676 w Tarnowskich Górach wybuchła zaraza, która ustąpiła po procesji błagalnej do Piekar. Na pamiątkę tego zdarzenia tarnogórzanie zobowiązali się udawać corocznie w niedzielę po 2 lipca do Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej. Tradycja ta trwa do dzisiaj.

16 grudnia 1740 roku wkroczeniem wojsk pruskich na Śląsk, rozpoczęły się wojny śląskie. Po zakończeniu pierwszej z nich w 1742 miasto przechodzi spod panowania austriackiego pod pruskie, a miasto stało się siedzibą władz utworzonego powiatu bytomskiego. W latach 80. XVIII wieku powstała dzięki inicjatywie Fryderyka Wilhelma von Reden rządowa kopalnia i huta „Fryderyk” – nazwana od królewskiego imienia, w której w 1788 uruchomiono pierwszą na kontynencie europejskim, sprowadzoną z Anglii, maszynę parową do odwadniania wyrobisk górniczych.

W 1803 roku otwarto pierwszą szkołę górniczą, kilkanaście lat później wydrążono nową sztolnię „Fryderyk”, założono drukarnię, wybrukowano rynek i ulicę Krakowską i Lubliniecką, założono nowe fabryki i hutę żelaza, rozpoczęto budowę wodociągów miejskich. Również wtedy powstała Spółka Bracka jako instytucja ubezpieczająca górników.

W 1818 r. starosta bytomski Karol Traugott Henckel von Donnersmarck przeniósł swą siedzibę do Bytomia.

W 1857 r. uruchomiono pierwszą linię kolejową do Opola. Rozwój miasta przypieczętowuje powstanie w 1873 r. powiatu tarnogórskiego.

W 1922 r. pomimo tego, że 85,17% mieszkańców miasta opowiedziało się w plebiscycie za Niemcami, miasto przeszło do Polski.

Na początku XX wieku wyczerpują się zasoby rud i kończy się wydobycie kruszcu.

Kalendarium

thumb|Kościół Zbawiciela w Tarnowskich Górach thumb|Kamienica w Tarnowskich Górach 800–500 p.n.e. – W dolinie rzeki Stoły osiedlają się ludzie. Wśród zabytków archeologicznych natrafiono na broń, narzędzia i ozdoby z brązu i żelaza. II w. n.e. – Prowadzono prace górnicze III-IV w. n.e. – W centrum miasta potwierdzono obecność człowieka i wykorzystanie rud metali.

1201 – pierwsza wzmianka na temat Rept – bulla Innocentego III. 1519 – we wsiach Tarnowice (właściciel – szlachcic Piotr Wrochem), Sowice i Lasowice osiedlają się frankońscy górnicy z Bytomia, poszukujący tam srebra. 1526 (30 kwietnia) – książę opolski Jan II Dobry i margrabia brandenburski, książę karniowski Jerzy Pobożny Hohenzollern-Ansbach przyznają mieszkańcom swych ziem wolność górniczą. Z uprawnień tych korzystają również mieszkańcy osady górniczej, zwanej Gorami Tarnowskimi. 1528 – ogłoszony zostaje „Ordunek Gorny”, będący nowelizacją „wolności górniczej”. Z końcem roku do osady przybywają urzędnicy z Frankonii, którzy zakładają księgi górnicze, dokonując w nich pierwszych wpisów (13 grudnia). 1529 (3 grudnia) – tarnogórski Urząd Górniczy otrzymuje własną pieczęć i herb. Urząd sprawuje władzę górniczą, cywilną i sądowniczą. W Tarnowskich Górach powstaje protestancka gmina kościelna, powstanie osady górniczej Lyszcze (na południe od Gor Tarnowskich). 1531 kończy się budowa murowanego zboru protestanckiego w miejscu dzisiejszego kościoła Piotra i Pawła. Protestanci zakładają pierwszą szkołę, powstanie osady górniczej Blaszyna (na północ od Gor Tarnowskich). 1534 – protestanci zakładają szpital dla ubogich i chorych. 1556 – osadę ogarnia zaraza, wielu mieszkańców ucieka z Tarnowskich Gór. 1559 – przygotowania do rozbudowy kościoła powodują konieczność założenia nowego cmentarza przed Bramą Gliwicką. 1560 – rozpoczęcie rozbudowy kościoła (ukończona w 1562, budowa istniejącej do dziś wieży w 1563). Hełm wieży pokryto płytami ołowianymi z nieodciągniętym srebrem. 1561 – osada otrzymuje prawo do organizowania co roku dwóch jarmarków. 1562 (25 lipca) – margrabia brandenburski, książę karniowski Jerzy Fryderyk Hohenzollern nadaje Tarnowskim Górom prawa miejskie i herb; oddzielenie władz miejskich od władz górniczych. 1599 (20 października) – miasto otrzymuje uzupełnienie przywilejów, m.in. możliwość zakładania cechów oraz nakaz wybudowania ratusza. 1620 – wojska polskie (Lisowczycy) walczące po stronie cesarza w wojnie trzydziestoletniej pustoszą miasto. 1627 – wojska katolickie i protestanckie, walczące w wojnie trzydziestoletniej pustoszą miasto. Także w tym roku na Tarnowskie Góry nałożono wysoką kontrybucję. 1631 – początki szkoły katolickiej w mieście. 1669 – w mieście przebywa kandydat do tronu polskiego książę lotaryński Karol V Leopold. 1670 – w drodze do Polski zatrzymuje się w mieście cesarzowa-wdowa Eleonora Gonzaga i jej dwie córki: Eleonora Habsburg i Maria Anna Józefa Habsburg. 1683 – w drodze na odsiecz Wiednia zatrzymuje się w mieście król polski Jan III Sobieski. 1697 – w Tarnowskich Górach zatrzymuje się wraz z dworem król elekt August II Mocny. 1701 – wybucha wielki pożar, który niszczy znaczną część miasta. Spłonięciu ulegają między innymi wszystkie domy na rynku. 1707 – podczas III wojny północnej przez miasto przejeżdża król szwedzki Karol XII Wittelsbach. 1713 – Jezuici otwierają szkołę łacińską – pierwsze katolickie gimnazjum (przetrwało do 1765). 1715 – w mieście panuje zaraza – pierwsza z trzech wielkich epidemii (pozostałe w latach 1723 i 1728), w wyniku których giną setki ludzi. 1734 – w Tarnowskich Górach przebywa elektor saski, król elekt polski August III Sas. 1735–1736 – Przez 73 dni bez przerwy pada deszcz, który niszczy zbiory. W wyniku tego z głodu ginie prawie połowa mieszkańców (około 500 osób). 1742 – pożar niszczy 63 domy. 1746 – w pożarze płoną 103 domy i 17 stodół. 1750 – król pruski Fryderyk II Wielki potwierdza dawne przywileje Tarnowskich Gór. 1754 – ewangelicy otrzymują na potrzeby swej szkoły budynek (ob. siedziba Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej), w którym uczą do 1854. 1780 – powstało Bractwo Strzeleckie. 1786 – miasto przeżywa trzęsienie ziemi. Nie ma ofiar śmiertelnych. 1788 – uruchomiona zostaje pierwsza maszyna parowa służąca do odwadniania kopalni. 1790 – miasto odwiedza niemiecki poeta Johann Wolfgang von Goethe. 1792 – miasto odwiedza niemiecki przyrodnik i geograf Alexander von Humboldt. 1793 – miasto odwiedza angielski przemysłowiec, hutnik John Baildon. 1796 – miasto odwiedza książę-arcybiskup gnieźnieński, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego Ignacy Krasicki. 1803 – rozpoczyna działalność Szkoła Górnicza (później pod nazwą Oberschlesische Bergschule), pierwsza szkoła techniczna na Górnym Śląsku (zamknięta w 1933). 1804 – miasto odwiedza polski polityk, twórca hymnu narodowego „Mazurka Dąbrowskiego”, Józef Wybicki 1806–1807 – wojny napoleońskie. Przez miasto przechodzą wojska, nakładane są kontrybucje. 1810 – założono cmentarz żydowski. 1816 – powstała loża masońska, której przewodzi radca górniczy August de Boscamp-Lasopolski. 1820 – w Tarnowskich Górach przebywa car rosyjski Aleksander I. 1821 – miasto odwiedza polski literat Julian Ursyn Niemcewicz. 1840 – rozpoczyna pracę drukarnia Roberta Reimana – pierwsza drukarnia w mieście. 1845 – przy ulicy Zamkowej powstała fabryka mydła Józefa Łukasika. 1848 – Wiosna Ludów. W mieście tłumy żądają zmiany wysokości podatków. 1856 – na Płuczkach rozpoczyna się budowa huty żelaza (później powstała tam Tarnogórska Fabryka Urządzeń Górniczych „TAGOR”). 1856 – rozpoczyna się budowa pierwszej linii kolejowej łączącej Tarnowskie Góry z Opolem. Początek budowy starego dworca kolejowego. 1857 – uruchomiona zostaje linia kolejowa. W Tarnowskich Górach swoją siedzibę otrzymuje powstała w wyniku ustawowego ubezpieczenia górników Górnośląska Spółka Bracka. Spółka liczy 17 821 członków. 1864 – społeczność żydowska obchodzi poświęcenie tarnogórskiej synagogi. 1865 – ulice miasta otrzymują oświetlenie gazowe w postaci 55 lamp. Gaz pochodzi z założonej w tym samym roku gazowni Jakuba Kroesslera. 1870 – założono Szkołę Realną (Realschule I. Ordnung zu Tarnowitz), od 1882 Królewskie Gimnazjum Realne (Königliches Realgymnasium zu Tarnowitz), od 1874 w nowym budynku (późniejsze Państwowe Gimnazjum Męskie im. Księcia Jana II Opolskiego od 1922, a od 1963 II LO im. Stanisława Staszica). 1875 – miasto odwiedza niemiecki lekarz i bakteriolog Robert Koch. 1876 – powstała szkoła symultaniczna dla uczniów różnych wyznań (ewangelickiego, katolickiego i żydowskiego). 1884 – rozpoczynają pracę: Państwowy Zakład Wodociągów i nowy szpital. 1892 – w Czarnej Hucie powstała fabryka papieru. 1895 – kończy się budowa gmachu Sądu Rejonowego (Amtsgericht). 1900 – miasto odwiedza cesarz niemiecki i król Prus Wilhelm II Hohenzollern. 1903 – na dawnych terenach górniczych powstał park miejski. 1907 – ukończenie na Galenbergu budowy Zakładu św. Jana (Sankt Johanneshaus), prowadzonego przez kamilianów.