Wełnowiec-Józefowiec – dzielnica Katowic, położona w północnej części miasta, na Wzgórzach Chorzowskich. Jej granice w dużej mierze są zbliżone do granic historycznej gminy Wełnowiec, sama zaś dzielnica składa się z dwóch głównych historycznych części: Wełnowca i Józefowca oraz kilku kolonii robotniczych, w tym: Alfred, Agnieszka i Fryderyka.
Pierwsze wzmianki na temat osadnictwa w rejonie Wełnowca-Józefowca pochodzą z XVII wieku. Początkowo rejon Wełnowca był typowo rolniczy, ale dzięki płytko zalegającymi pokładom węgla kamiennego zaczęło się rozwijać górnictwo i pod koniec XVIII wieku powstała tutaj pierwsza kopalnia. W późniejszym czasie rozwinęło się również hutnictwo. Została tu założona jedna z największych na Górnym Śląsku hut cynku – wybudowana w 1873 roku huta „Hohenlohe” (późniejsze Zakłady Metalurgiczne Silesia). Józefowiec został założony w 1826 roku, a włączony został do gminy Wełnowiec w 1924 roku. Samą zaś gminę Wełnowiec w 1951 roku przyłączono do Katowic.
Obecnie Wełnowiec-Józefowiec ma głównie mieszkaniowy charakter wraz z silnie rozwiniętą gałęzią przemysłową (znajdują się tu m.in. takie zakłady jak: Alstom ZWUS, Fasing czy ZPUE). Głównym ciągiem komunikacyjnym Wełnowca-Józefowca jest aleja Wojciecha Korfantego, łącząca katowickie Śródmieście z Siemianowicami Śląskimi. Wzdłuż alei przebiega również linia tramwajowa. Wełnowiec-Józefowiec liczył w 2020 roku 13 741 mieszkańców.
Geografia Położenie Wełnowiec-Józefowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych Katowic (nr 11), zlokalizowaną w północnej części miasta, w odległości około 3 km na północ od jego centrum. Dzielnica ta od północy i wschodu graniczy z Siemianowicami Śląskimi, od południa z trzema innymi dzielnicami Katowic: Bogucicami (krótki fragment na wschód od ulicy Cedrowej), Koszutką i Dębem, natomiast od zachodu z Parkiem Śląskim w Chorzowie. Granice dzielnicy biegną następująco: od północy – stanowi ona jednocześnie granicę miast: Katowic i Siemianowic Śląskich; biegnie ona wzdłuż ulicy Telewizyjnej; od wschodu – kontynuacja granicy Katowic i Siemianowic Śląskich; od południa – od granicy Katowic i Siemianowic Śląskich na wysokości ulicy Cedrowej podąża wzdłuż tej ulicy; dalej granicę stanowią ulice: Jesionowa i Słoneczna (przy tej ostatniej na południe od głównej jezdni, obejmując w granicach Wełnowca-Józefowca zabudowę po obydwu stronach) do skrzyżowania z ulica C.K. Norwida, po czym skręca na południowy zachód, biegnąc w śladzie torów dawnej kolei piaskowej do ulicy ks. P. Ściegiennego; od zachodu – w kierunku północnym wzdłuż ul. ks. P. Ściegiennego, potem skręca na zachód wzdłuż ulicy Krzyżowej i na wysokości Filii Dąb Miejskiego Domu Kultury „Koszutka” w Katowicach biegnie na północ, omijając od wschodu zabudowę ulicy Agnieszki; na wysokości skrzyżowania z ulicą prof. J. Mikusińskiego granica Wełnowca-Józefowca stanowi granicę Katowic i Chorzowa; granica ta dalej na północ biegnie wzdłuż ulicy Bytkowskiej do skrzyżowania z ulicą Telewizyjną.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego całość dzielnicy znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13). Mezoregion ten stanowi południową część Wyżyny Śląskiej, która jest częścią podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem krain historycznym Wełnowiec-Józefowiec znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Geologia Wełnowiec-Józefowiec pod względem budowy geologicznej znajduje się w zapadlisku górnośląskim. Obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego, powstałe przed 300 milionami lat na zatorfionych brzegach rozległych jeziorzysk. Do najstarszych warstw karbonu, których wychodnie występują na terenie Katowic, obecnych także w Wełnowcu-Józefowcu, należą warstwy grodzieckie (porębskie; namur A). Występują one w postaci izolowanych płatów. Warstwy te w rejonie Józefowca charakteryzują się przewagą łupków nad piaskowcami i zawierają do 20 cienkich pokładów węgla kamiennego, z których kilka przekracza miąższość 1 m. Warstwy grodzieckie obejmują zachodnią część Józefowca – na zachód od ulicy Józefowskiej oraz rejon dawnych ZM Silesia. W sąsiedztwie, tj. w rejonie tzw. kolonii wojewódzkiej przy ulicy Bytomskiej i na wschód od terenów dawnej huty, występują warstwy siodłowe, a wzdłuż granicy z Siemianowicami Śląskimi i przy granicy z Koszutką warstwy rudzkie.
W trzeciorzędzie wytworzyły się główne rysy rzeźby Wełnowca-Józefowca. Wówczas dochodziło do intensywnego wietrzenia chemicznego i denudacji. W wyniku erozyjnej działalności doszło do ścięcia skał różnego wieku. Wpływ na rzeźbę miały też ruchy górotwórcze. W pliocenie główne rysy rzeźby były już zbliżone do współczesnej. Na zachód od dawnego Potoku Wełnowieckiego, wzdłuż obecnej ulicy Józefowskiej obszar Wełnowca-Józefowca zbudowany jest przez plejstoceńskie eluwia piaszczyste i pylaste glin zwałowych.
W czwartorzędzie obszar Wełnowca-Józefowca został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w czasie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady z wcześniejszego zlodowacenia zostały usunięte w czasie interglacjału. W holocenie dochodziło do niszczenia pokryw plejstoceńskich, zwłaszcza w dolinach rzek, a na stokach powstały młode doliny erozyjne. Rzeki utworzyły niskie terasy w kilku stopniach w wyniku rozcięcia pokryw akumulacyjnych. Po wylesieniu stoków zaczęło dochodzić do wzmożonej denudacji gleb. Holoceńskie osady rzeczne ciągną się równolegle na zachód do obecnej alei W. Korfantego.
Rzeźba terenu lewo|mały|Ulica Bytkowska w 2010 roku; widok w kierunku północnym w kierunku trójstyku granic Katowic, Siemianowic Śląskich i Chorzowa, w rejonie którego znajduje się najwyższe wzniesienie Wełnowca-Józefowca, wznoszące się do 316 m n.p.m.
Wełnowiec-Józefowiec położony jest w południowej części Wyżyny Śląskiej, w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13). Obszar tej dzielnicy charakteryzuje się stosunkowo dużym zróżnicowaniem pod względem rzeźby terenu. Najwyżej położony punkt znajduje się na granicy Katowic i Siemianowic Śląskich, na wysokości Stacji Linii Radiowych Bytków – sięga on wysokości 316 m n.p.m. Z tego miejsca obszar opada w kierunku południowym, wzdłuż alei W. Korfantego i ulicy Józefowskiej. Powyżej 300 m n.p.m. położone są również rejony kolonii Agnieszki, część Parku Wełnowieckiego oraz pętla tramwajowa w pobliżu placu Alfreda. Najniżej położony punkt (około 270 m n.p.m.) znajduje się na granicy Wełnowca-Józefowca i Dębu na wysokości ulicy Józefowskiej. Różnica wysokości pomiędzy najniższym a najwyższym punktem Wełnowca-Józefowca sięga 45 metrów.
Pod względem geomorfologicznym cały obszar Wełnowca-Józefowca położony jest na Wzgórzach Chorzowskich, będących częścią Płaskowyżu Bytomskiego. Wzgórza te tworzą szereg falistych, zaokrąglonych lub spłaszczonych wzniesień. W kierunku doliny Rawy są one rozcięte przez obniżenia dolinne, z czego na terenie dzielnicy przez rów Wełnowca o dość stromych zboczach i płaskich dnach.
mały|Tereny pohutnicze w rejonie ulicy Konduktorskiej; na pierwszym planie widoczna roślinność ruderalna
Obszar Wełnowca-Józefowca jest silnie przekształcony antropogenicznie, w związku z osadnictwem i przemysłem oraz działalnością po dawnym hutnictwie cynku. Występują tutaj zarówno hałdy, jak i zachodzą osiadania poeksploatacyjne, które w rejonie Wełnowca-Józefowca dochodzą do 6 m. W rejonie ulicy Konduktorskiej znajduje się nieczynne zwałowisko odpadów pohutniczych, powstałe przy zlikwidowanej hucie cynku, potocznie zwane Alpami Wełnowieckimi. Ponadto występują tutaj formy rzeźby terenu stworzone przez człowieka w formie nasypów drogowych i kolejowych. Prawie cały obszar dzielnicy został zrównany antropogenicznie.
Gleby W Wełnowcu-Józefowcu gleby zostały w mocnym stopniu przekształcone przez człowieka, przez co wytworzyły się tu gleby antropogeniczne, dla których działalność człowieka jest dominującym czynnikiem glebotwórczym. Na całym obszarze Wełnowca-Józefowca gleby te wykształciły się z piaskowców i w związku z rozwojem urbanistycznym i działalnością przemysłową uległy w znacznej części dewastacji i degradacji. Ponadto są one skażone metalami ciężkimi (również te położone na terenach zalesionych na poziomie ściółki leśnej).
W Wełnowcu-Józefowcu dominują gleby III i IV klasy bonitacyjnej. Spośród klasyfikowanego obszaru Wełnowca-Józefowca, gleby III klasy występują w rejonie ulicy Bytkowskiej na wysokości osiedla Bytkowska Park, a gleby IV klasy przy kolonii Agnieszki i skwerze W. Fojkisa.
Klimat i topoklimat Klimat Wełnowca-Józefowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic, natomiast jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji na Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm.
Topoklimat Wełnowca-Józefowca jest zależny od stopnia zalesienia, zurbanizowania, a także od położenia względem dolin rzecznych. Cały obszar Wełnowca-Józefowca leży w topoklimacie zabudowanych, wyżej położonych dolin, gdzie notuje się warunki średnio korzystne. Przy zwartej zabudowie i utwardzonych placach powietrze szybciej się nagrzewa w ciągu dnia, a także przy mniejszej wilgoci szybciej traci ciepło.
Wody powierzchniowe i podziemne Obszar Welnowca-Józefowca w całości położony jest w dorzeczu Wisły, w zlewni dwóch rzek: Brynicy (niewielki, wschodni fragment dzielnicy przy granicy z Siemianowicami Śląskimi) i Rawy. Pomiędzy tymi zlewniami przebiega dział wodny IV rzędu. Zarówno Rawa, jak i Brynica nie przepływa bezpośrednio przez Wełnowiec-Józefowiec. Jedynym zbiornikiem wodnym na terenie dzielnicy jest staw przy skrzyżowaniu ulicy Konduktorskiej i alei W. Korfantego, położony w zlewni Rawy.
Wełnowiec-Józefowiec wg regionalizacji B. Paczyńskiego z 1995 roku znajduje się w zasięgu XII śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. W tym regionie utwory wodonośne występują we wszystkich seriach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest zależne od kilku czynników, zarówno przyrodniczych, jak i związanych z działalnością człowieka. Obszar dzielnicy położony jest w granicach Jednolitej Części Wód Podziemnych nr 111. Pod Wełnowcem-Józefowcem na całej jego powierzchni zlokalizowany jest jeden z Głównych Zbiorników Wód Podziemnych – nr 329 Bytom. Prowadzi on wody o charakterze szczelinowo-krasowo-porowym w profilu utworów węglanowych z triasu. W granicach miasta brak jest jednak poziomów użytkowych. Miąższość warstwy wodonośnej szacowana jest na 40-250 m, a średnia głębokość ujęć na 60 m.
Przyroda i ochrona środowiska lewo|mały|Fragment Lasku Alfreda, będąca lasem z cechami lasu naturalnego