thumb|240px|Panorama wsi, z prawej kościół Trójcy Przenajświętszej (2006) mały|Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Chełmie Śląskim Chełm Śląski (niem. Gross Chelm) – wieś w Polsce, w województwie śląskim, w powiecie bieruńsko-lędzińskim, siedziba gminy Chełm Śląski. Jest położona na Pagórach Jaworznickich przy drodze wojewódzkiej nr 934.

W latach 1973–1975 w gminie Imielin (obejmującej 3 sołectwa: Chełm Śląski, Kopciowice i Dziećkowice)Uchwała Nr XX/99/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie katowickim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 20 grudnia 1972 r., Nr. 12, Poz. 103).Dz.U. 1975 nr 15, poz. 87.. W latach 1975–1977 dzielnica TychówDz.U. 1975 nr 15, poz. 8.Dz.U. 1977 nr 3, poz. 15.. W 1977 r. Chełm Śląski został włączony w granice administracyjne Mysłowic.. W latach 1977–1994 dzielnica MysłowicDz.U. 1994 nr 132, poz. 671.. Od 30 grudnia 1994 r. w reaktywowanej gminie Chełm Śląski (obejmującej Chełm Śląski i Kopciowice) (gmina Chełm istniała wcześniej w latach 1945–1954).

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego. 30 grudnia 1994 r. Chełm Śląski oraz Imielin wyłączono z Mysłowic..

Integralnymi częściami wsi są: Błędów, Chełm Mały i Gamrot.

Nazwa Miejscowość nosiła wcześniej historyczną polską nazwę Chełm. Nazwę w zlatynizowanej staropolskiej formie Chelm wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 225..

Obecna nazwa Chełm Śląski została wprowadzona Zarządzeniem nr 74 Prezesa Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1966 r. w sprawie zmiany i ustalenia nazw niektórych miejscowości i zastąpiła poprzednią nazwę wsi Chełm, w powiecie tyskim, w której mieściła się siedziba gromadzkiej rady narodowejM.P. z 1966 r. nr 72, poz. 335..

Transport

Drogowy Przez centrum Chełmu Śląskiego, przebiega droga wojewódzka nr 934, łącząca drogę ekspresową S1 z DW 780. Droga przebiega przez miasto Imielin, miejscowości: Chełm Śląski, Kopciowice, kończąc w Bieruniu Nowym na skrzyżowaniu z DK44.

Na południe od Chełmu Małego, w Kopciowicach od DW 934 rozgałęzia się droga wojewódzka nr 780 prowadząca do Krakowa przez takie miasta jak: Chełmek, Libiąż, Alwernia.

W Chełmie Śląskim znajdują się następujące drogi powiatowe:

5920S Chełm Śląski (ul. Techników, ul. Boya-Żeleńskiego)

5921S Chełm Śląski (ul. Śląska, ul. Odrodzenia) - Goławiec - Górki 5924S Kopciowice - Chełm Śląski (ul. Osada, ul. Kolonia Leśna)

Kolejowy Przez Chełm Śląski przebiega linia kolejowa nr 138 w relacji Oświęcim - Katowice. Miejscowość posiada stację kolejową.

Geografia Na północnych krańcach Chełmu Śląskiego usytuowany jest zbiornik wody pitnej, oficjalnie nazwany zbiornikiem Dziećkowice – teren po byłej kopalni piasku w Imielinie. Największym wzniesieniem jest Chełmska Góra zwana również Smutną Górą (284,6 m n.p.m.), z przeszłości zachowały się liczne stawy pohodowlane w tym tzw. Pacwowe Stawy i osadnik w rejonie ul. Błękitnej.

Na ochronę z punktu widzenia kulturalnego i przyrodniczego zasługują: Dolina Przemszy, tzw. Smutna Góra, górny odcinek potoku Mąkołowiec z zespołem Pacwowych Stawów. Wartość kulturową posiadają kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, krzyże przydrożne: obok drogi do osady Gamrot, na dawnym cmentarzu cholerycznym na Smutnej Górze i przy ul. Chełmskiej.

Gospodarka W 1843 roku w rozpoczyna eksploatację węgla kamiennego kopalnia "Simonsseegen" [Simons Seegen] ("Błogosławieństwo Szymona") nad. 22V/5 VI 1843 r., eksploatowała w latach 1843–1845. Należała do kupców Moryca Tichauera, Loebela Perlsa i innych przedsiębiorców. W początkach XX w. Franciszek Hubert von Tiele -Wincker nabył większość kuksów, które w 1923 roku przejęło Górnośląskie Towarzystwo Akcyjne dla Gruntów Kopalń. Produkcja w 1843 roku wynosiła około 2 tys. ton.

W 1843 roku w rozpoczyna eksploatację węgla kamiennego kopalnia "Agnessegen" [Agnes Segen] ("Błogosławieństwo Agnieszki") nad. 10/26 VII 1843 r. W roku 1845 produkcja wynosiła około 600 ton. Kopalnia należała w połowie do skarbu państwa, w drugiej połowie do kilku przedsiębiorców (porucznik Fryderyk Muller, szychtmistrz Emanuel Holleck, szynkarz Moryc Freund i innych. W latach 1901–1906 wykupił 100,4 kuksów Franciszek Hubert von Tiele -Wincker. W 1928 roku udział ten przejęło Górnośląskie Towarzystwo Akcyjne dla Gruntów Kopalń w Mysłowicach, które jednak nie podjęło eksploatacji.

W roku 1846 rozpoczyna działalność kopalnia "Chełm" nad. 4/16 III 1846 r. eksploatowała w latach 1853–1873. Należała po połowie do Ignacego Eiseneckera z Mikołowa i do księcia Maksymiliana Jana Ludwika Sułkowskiego. W 1851 r. Eiseneckler przejął całą kopalnię, a w roku 1870 kupił ją Fryderyk Wolff z Mysłowic. W tym samym czasie utworzono Gwarectwo Chełm które w 1884 r. przejęło również kopalnię „Renard” z Sielca i zmieniło nazwę na Gwarectwo Hrabiego Renard.

W roku 1884 właścicielem gwarectwa Chełm zostali wrocławski bankier, Żyd, baron Gideon von Wallenberg-Pachaly i Ludwik Mauve - Ślązak, inżynier górniczy i dyrektor generalny zakładów przemysłowych zlokalizowanych po drugiej stronie kordonu (Zagłębie Dąbrowskie). W 1884 roku właściciel kopalni „Chełm” - baron Gideon von Wallenberg-Pachaly doradził spadkobiercom  hrabiego Renarda (przemysłowcom działającym m.in. na terenie Sosnowca), by kupili tutejsze Gwarectwo. Zaraz potem kopalnia „Chełm” została zamknięta, a część urządzeń kopalnianych przeniesiono do Sosnowca, gdzie odkryto nowe bogate pokłady węgla.Część infrastruktury kopalni „Chełm” sprzedano, natomiast kopalniane zabudowania zostały rozebrane. Produkcja kopalni Chełm w 1873 roku wynosiła 5,4 tys. ton.

W roku 1846 rozpoczyna działalność kopalnia "Emanuelstrost" [Emanuels Trost] ("Pociecha Emanuela") nad. 7IV/ 23 V 1846 r., powiększona 4 I 1867 roku, eksploatowała w latach 1847–1873. Należała do kupca Loebela Perlsa, Loebela Danzigera i innych udziałowców. W latach 1871–1890 nabył kopalnię Gustaw Henryk Ruffer i od tego czasu należała do rodziny Rufferów. W 1922 roku przejęło ją Górnośląskie Towarzystwo Akcyjne dla Gruntów Kopalń w Mysłowicach, które jednak nie podjęło eksploatacji. Produkcja w 1873 roku wynosiła około 2 tys. ton.

W roku 1846 rozpoczyna działalność w Chełmie Małym następna kopalnia "Hermannsgluck" [Herrmanns Glück] ("Szczęście Hermana") nad. 22X/ 5 XI 1846 r. , eksploatowana w latach 1847–1848. Należała do kupca Hermana Mullera, kupca Zygfryda Guradze, kasjera Jana Schwerdtfegera i innych przedsiębiorców. W latach 1899–1901 większość udziałów nabył Franciszek Hubert von Tiele -Wincker. W 1923 roku udział ten przejęło Górnośląskie Towarzystwo Akcyjne dla Gruntów Kopalń w Mysłowicach, które jednak nie podjęło eksploatacji. Produkcja w 1848 roku wynosiła około 640 t.

Na terenie Kopciowic w roku 1858 zaczęła funkcjonować kopalnia "Saxonia" (nad.17. 11. 1858r.) Właścicielem kopalni był Franciszek Hubert von Tiele -Wincker .

W roku 1916 na terenie Chełma Wielkiego, Imielina oraz Nowego Bierunia funkcjonuje kopalnia "Clemenze". 14.10.1916 r. - data nadania, 27.10.1916 r. data zatwierdzenia funkcjonowania kopalni.

W 1924 roku na terenie Chełmu Wielkiego działały Nasycalnie Drzewa - które zostały wykupione przez Zakłady Impregnacyjne z Katowic od firmy „Riitgerswerke A. G.“ wzgl. od firmy „Danziger Parkettfabrik und Impragnierwerke G. m. b. H. u. Com. Ges. Danzig-Schellmuhl“. Przeciętne zatrudnienie w Zakładzie Impregnacyjnym Wielki Chełm w 1925 roku wynosiło 30-40 robotników. Zakłady te impregnowały materiał drzewny, głównie podkłady kolejowe dla Dyrekcji Kolei w Katowicach, Poznania i Gdańska oraz innych przedsiębiorstw państwowych lub prywatnych. Nasycanie odbywało się olejami, dostarczanymi przez Związek Koksowni. Zakład w Wielkim Chełmie nasycał również materiały kopalniane (kopalniaki) roztworami specjalnych soli impregnacyjnych. Produkcja w 1925 r. - Zakład w W. Chełmie 12.073 cbm. - z adnotacją, iż zakład był częściowo unieruchomiony.

W 1947 roku na mocy Zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia 26 listopada 1946 roku o ogłoszeniu pierwszego wykazu nadań górniczych, przechodzących na własność Państwa pola górnicze leżące w Chełmie Wielkim i Kopciowicach zostały upaństwowione. (Tutaj Mały Chełmek to jest Chełm Mały). + PIERWSZY WYKAZ NADAŃ GÓRNICZYCH Lp. Nazwa i numer pola górniczego Miejsce położenia – miejscowość Miejsce położenia - powiat Oznaczenie hipoteczne - numer wykazu Oznaczenie hipoteczne - sąd Właściciel nadania Numer i data dokumentu nadawczego Minerał 1. Cons. Steinkohlenbergwerk Clemense Chełm Wielki, Imielin, Nowy Bieruń Katowice XVIII-4 Mysłowice Górnośląska Spółka Akcyjna Dla Górnictwa w Katowicach 27.05.1916r. Węgiel 2. Zenon 739 Chełm Wielki Pszczyna XIII, XIV Mysłowice Hans Werner Lothar Freiherr von Thiele Winkler 23.05.1943 r. Węgiel 3.. Emanuels Trost 287 Chełm Wielki Pszczyna XIV Mysłowice Hans Werner Lothar Freiherr von Thiele Winkler 23.5.1846 r. , 4.1.1867 r. Węgiel 4. Hetmann 426 Mały Chełmek Pszczyna XIV Mysłowice Hans Werner Lothar Freiherr von Thiele Winkler 22.10.1846 r. , 8.11.1846 r. Węgiel 5. Porąbek 589 Porąbek, Ścierń, Kopciowice Pszczyna XII-347 Mysłowice Hugo von Graeve Heins, Koetz Teodor Stark I 6087 ; 6.7.1872 r. Węgiel 6. Heinrich Anton 410 Czarnuchowiec, Zabrzeg, Kopciowice, Biasowice Pszczyna - Mysłowice Friedrich Wolft Carl Knoblauch I 6088 ; 12.7.1872 r. Węgiel

Na mocy Orzeczenia nr 15 Ministra Górnictwa z dnia 29 grudnia 1950r. o przejściu pól górniczych na węgiel kamienny na własność Państwa - dwa pola węglowe leżące w Kopciowicach przechodzą na własność państwową. + Załącznik do Orzeczenia Nr 15 Ministra Górnictwa z dnia 29 grudnia 1950 r. Lp. Nazwa i numer pola górniczego Miejsce położenia – miejscowość Miejsce położenia - powiat Oznaczenie hipoteczne - tom Oznaczenie hipoteczne - wykaz Oznaczenie hipoteczne - sąd Właściciel nadania 1. Porąbek Porąbek, Ścierń, Kopciowice Pszczyna XII 347 Mysłowice Gwarectwo Porąbek i inni 2. Heinrich Anton Czarnuchowiec, Zabrzeg, Kopciowice, Biasowice Pszczyna - Mysłowice Gwarectwo Heinrich Anton i inni

W roku 1951 w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 1 grudnia 1951 roku nr 19 widnieje ogłoszenie o sporządzeniu protokołów zdawczo-odbiorczych przejętych przedsiębiorstw na własność Państwa. Pola górnicze na węgiel kamienny Heinrich Anton które już nie należy do Gwarectwa Heinrich Anton oraz pole Porąbek z dniem 17 grudnia 1951 w Dyrekcji KWK Piast-Ziemowit w Lędzinach zostały spisane w spisach zdawczo-odbiorczych.

W latach 1957–1963 działała na terenie Chełmu Wielkiego (obecnie Śląskiego) płytka kopalnia przy kopalni „Piast” w Lędzinach. Uruchomiona została w 1957 roku a zlikwidowana 15 grudnia 1963 roku. Maksymalna produkcja kopalni w Chełmie Wielkim w 1963 roku wynosiła 53 628 t.

W Chełmie Śląskim znajduje się Fabryka Wentylatorów „FAWENT” S.A. Zakład rozpoczął swoją działalność w kwietniu 1951 r. jako Przedsiębiorstwo „Urządzenia Klimatyzacyjne” Śląski Zakład Produkcji Pomocniczej w Chełmie Wielkim, a pierwszy wentylator wyprodukowano już 22 listopada tego roku. Od 1956 roku zakład posiadał status przedsiębiorstwa państwowego o nazwie Wytwórnia Urządzeń Wentylacyjnych, a od 1961 roku występuje już pod nazwą Fabryka Wentylatorów „FAWENT”. Fabryka w roku 1995 przekształciła się z przedsiębiorstwa państwowego w Spółkę Akcyjną o nazwie Fabryka Wentylatorów „FAWENT” S.A. [data dostępu: 2018-05-17].

Przypisy

Bibliografia