mały|Budynek szkoły w Baranowie Sandomierskim Oświata w Baranowie Sandomierskim – całokształt działań w historii Baranowa Sandomierskiego służących kształceniu i wychowaniu.
Niektóre źródła podają, że szkolnictwo w Baranowie Sandomierskim zaczęło rozwijać się w połowie XV wieku; jednak pierwszą potwierdzoną datą mówiącą o szkolnictwie w Baranowie Sandomierskim jest 1600 rok. Dzieje baranowskiej oświaty rozpoczęły się wraz z założeniem przez Leszczyńskich szkoły trywialnej, później w Baranowie Sandomierskim znajdowały się między innymi: szkoła ludowa, szkoła podstawowa, szkoła średnia, gimnazjum i liceum.
Historia Początki szkolnictwa Z niektórych źródeł pisanych wynika, że w Baranowie Sandomierskim szkoła istniała w połowie XV wieku. Jednak pierwszą potwierdzoną datą jest 1600 rok, w którym Leszczyńscy założyli szkołę kalwińską trywialną (szkoła usytuowana była w dwuizbowym budynku obok zboru kalwińskiego braci czeskich pod wezwaniem Świętego Jakuba; w jednej izbie mieszkał bakałarz a w drugiej odbywała się nauka dla chłopców okolicznej szlachty i mieszczan). Ministrem tej szkoły był Maciej Rybiński, tłumacz psałterza na język polski, późniejszy senior Jednoty braci czeskich w Wielkopolsce. O tej szkole wspomina w swoich dokumentach, po wizytacji parafii baranowskiej w 1646 roku biskup krakowski – Piotr Gembicki, opisując
mały|Kościół w Baranowie Sandomierskim; dawniej na jego miejscu znajdował się zbór Św. Jakuba 13 grudnia 1816 r. na mocy dekretu gubernialnego została założona jednoklasowa szkoła ludowa. Mieściła się ona w budynku szpitalnym w pobliżu kościoła. Założyła ją Anna Potocka z Krasickich (ważną rolę odegrało także poparcie ówczesnego baranowskiego proboszcza – Jana Solaka). Szkoła obejmowała swoim zasięgiem Baranów Galicyjski (ówczesna nazwa Baranowa Sandomierskiego) wraz z gminą żydowską, Suchorzów z Przewozem (aktualnie część Suchorzowa), Skopanie, Dymitrów Duży i Dymitrów Mały wraz z Kołem (aktualnie część Dymitrowa Małego). Patronami i opiekunami owej szkoły ludowej zostali: jej założycielka, miejscowy proboszcz i rajcowie miasta. W 1834 roku właściciel baranowskiego zamku Karol Krasicki na terenie ogrodu szkolnego wybudował nowy, parterowy budynek szkolny.
Z dniem 1 stycznia 1873 roku Rada Miasta Baranowa i gminy wiejskie: Dymitrów Duży, Dymitrów Mały z Kołem, Suchorzów z Przewozem i Skopanie przejęły na siebie wyłączny obowiązek utrzymania trywialnej szkoły miejscowej. Pomoc w jej utrzymaniu i wyposażeniu zobowiązali się podtrzymywać poprzedni dobrodzieje szkolni: właściciel ziemski – Feliks Dolański i ówczesny ksiądz proboszcz – Antoni Janczura. 22 maja 1873 roku C.K. Krajowa Rada Szkolna we Lwowie zaliczyła szkołę pospolitą w Baranowie do etatowych i określiła obszar obwodu szkolonego. Obowiązek utrzymania i uposażenia szkoły nałożyła wspólnie na miasto i okoliczne wioski. 18 lipca 1887 roku Rada Szkolna Miejscowa w Baranowie Galicyjskim (ówczesna nazwa Baranowa Sandomierskiego) zdecydowała o budowie nowego, trzyizbowego budynku szkolnego (szkołę otwarto i poświęcono 4 października w dniu urodzin cesarza Franciszka Józefa).
10 stycznia 1889 roku C.K. Rada Szkolna Krajowa we Lwowie zadecydowała o przekształceniu od dnia 1 września 1889 roku baranowskiej szkoły ludowej z 1-klasowej w 3-klasową. W 1890 na nowo założono ogród szkolny, w którym znajdowały się między innymi drzewa owocowe, winna latorośl i krzewy ozdobne.
1 września 1897 roku przemianowano decyzją C. K. Rady Szkolnej Krajowej 3-klasową szkołę w Baranowie Galicyjskim na 4-klasową pospolitą szkołę ludową mieszaną.
3 kwietnia 1905 roku orzeczeniem C. K. Rady Szkolnej Krajowej ze związku szkolnego gminy Baranów wyłączono wsie: Dymitrów Duży, Dymitrów Mały, Skopanie i Suchorzów. Już 1 września zorganizowano w nich osobne szkoły jednoklasowe.
Lata 1912–1939 W 1912 roku wybudowano nowy budynek szkoły (w związku ze zwiększającą się liczbą kształcących się dzieci i niszczeniem starego budynku szkolnego). Nowaa szkoła była piętrowa, posiadała sześć sali lekcyjnych i mieszkanie dla kierownika szkoły. Budowa szkoły kosztowała 51 500 koron. Rozpoczętą w 1910 r. budowę nowego budynku szkolnego dla baranowskiej szkoły ludowej podjęto z inicjatywy Ludwika Napoleona Wnękowskiego – nowego kierownika szkoły i Jana Solaka – ówczesnego proboszcza (wybudowana wtedy szkoła pełni swoją rolę nadal, w XXI wieku nazywana jest potocznie „starą szkołą”). W latach 1914–1918 budynek szkolny zamieniono na kwatery i szpital wojskowy dla żołnierzy armii austriackiej i rosyjskiej. Z tego powodu budynek szkolny oraz ogród szkolny mocno wyniszczały. Oszacowane szkody wojenne wyniosły 8000 koron austriackich. W 1919 roku rok szkolny rozpoczęto uroczystym i patriotycznym przemówieniem Ludwika Napoleona Wnękowskiego; wszystkie sale szkolne były przystrojone w dekoracje patriotyczne (najwięcej było polskich orłów w koronie). W 1920 roku po raz pierwszy na zakończeniu roku szkolnego zostały wydane uczniom tutejszej szkoły zawiadomienia szkolne z orłem polskim, co sprawiło im wiele radości i było powodem ogromnej dumy. W czasie wojny polsko-bolszewickiej po raz kolejny budynek szkolny został zamieniony w szpital wojskowy. Z tego powodu nowy rok szkolny rozpoczął się dopiero 25 września. W 1921 roku do szkoły wprowadzono klasę piątą. W następnym roku inspektor szkolny zapowiedział zmiany organizacyjne tj. przekształcenie tutejszej szkoły w sześcioklasową szkołę powszechną. W 1924 na mocy decyzji Kuratorium Okręgu Szkolnego we Lwowie nastąpiła reorganizacja Trywialnej Szkoły Powszechnej w Baranowie z 5-klasowej w 7-klasową. W 1925 roku w związku z likwidacją szkoły w Dymitrowie Małym tamtejsze dzieci zaczęły uczęszczać do szkoły baranowskiej. 23 lipca 1929 roku podczas uroczystości z okazji odwiedzin Baranowa Sandomierskiego przez prezydenta Ignacego Mościckiego chór szkolny zaśpiewał hymn Polski, a najpilniejsza uczennica szkoły wręczyła prezydentowi bukiet kwiatów. W 1932 roku Ludwik Napoleon Wnękowski po ponad 45-letniej pracy w szkole i na stanowisku jej dyrektora przeszedł na emeryturę. W 1934 roku działanie rozpoczęły w szkole dwie nowe organizacje: Szkolne Koło Młodzieży PCK, krzewiące idee czerwonokrzyskie i Szkolne Koło Ligi Obrony Powietrznej Państwa, szerzące wiedzę o lotnictwie w świecie i w Polsce. W latach 20. XX wieku do szkoły podstawowej w Baranowie Sandomierskim uczęszczał Józef Majka.
II wojna światowa W 1939 roku szkołę przekształcono na tymczasowy szpital dla polskich żołnierzy z Armii „Kraków”, a później w kwaterę dla niemieckich oddziałów Wehrmachtu. Podczas niemieckiej okupacji w latach 1939–1944 naukę prowadzono w 6-klasowej szkole powszechnej poza budynkiem szkolnym na terenie Baranowa Sandomierskiego (naukę w budynku szkolnym wznowiono 1 września 1944 roku). Pieczęcie szkolne, szyldy i dzienniki zmieniono na dwujęzyczne (na niemieckojęzyczne i polskojęzyczne).
W 1940 roku decyzją Landkomisarza w Tarnobrzegu przestała uczęszczać do tutejszej publicznej szkoły powszechnej młodzież żydowska. Do szkoły przybyło zaś 26 nowych uczniów – dzieci, które wraz z rodzicami wysiedlono z byłych województw: pomorskiego i poznańskiego, należących już do III Rzeszy Niemieckiej.
Władze niemieckie ograniczyły programy nauczania, zaniżając poziom osiąganej wiedzy. Szkoła z polecenia władz miała zająć się hodowlą rośliny kauczukodajnej, jedwabnika, sadzeniem drzew owocowych i zbiórką ziół leczniczych. 5 stycznia 1942 roku przerwano zajęcia lekcyjne z powodu epidemii tyfusu plamistego.
20 lipca 1942 roku o czwartej po południu, zgromadzeni wcześniej na baranowskim rynku, miejscowi Żydzi (w tym wielu dawnych uczniów baranowskiej szkoły) opuścili miasteczko. Wszyscy młodzi i starsi, kobiety, mężczyźni i dzieci zostali zmuszeni do opuszczenia miasta z niewielkimi tobołkami; udali się w stronę stacji kolejowej w Skopaniu. Stamtąd odjechali w wagonach bydlęcych na śmierć do Oświęcimia i Pustkowa.
W 1944 roku w szkole stacjonował pułk lotniczy Armii Radzieckiej. W czasie nocy z 6 na 7 sierpnia miejsce miało intensywne bombardowanie Baranowa Sandomierskiego. Przeszło 50 bombowców niemieckich, oświetliwszy wcześniej miasto rakietami, nieprzerwanie bombardowało Baranów i okolice od 9 wieczorem do 5 rano. Zniszczeniu uległy znaczne połacie miasta, najbardziej jego południowa część. W czasie nalotu ucierpiała także szkoła i jej otoczenie: zrujnowano sale lekcyjne, wybito szyby, uszkodzono dach i ogrodzenie szkoły. Podobną do sierpniowej noc Baranów przeżył jeszcze raz w nocy z 11 na 12 stycznia 1945 roku, kiedy ruszyła ofensywa styczniowa Armii Czerwonej i I Armii Wojska Polskiego. Bombardowania, lecz słabsze, powtarzały się tak w dzień, jak i w nocy przez cały czas istnienia przyczółka baranowsko-sandomierskiego.
Po 1945 r. mały|Szkoła w Baranowie Sandomierskim; widok na starą szkołę z 1910 roku 1 września zgodnie z tradycją, choć mimo problemów lokalowych, już w wyzwolonym miasteczku rozpoczął się dla szkoły powszechnej w Baranowie Sandomierskim nowy rok szkolny. Pierwszą decyzją, jaką podjęły nowe władze miasta, było przekazanie zamku baranowskiego na cele oświatowe – jako pomieszczenia dla powszechnej szkoły podstawowej, tworzonego właśnie prywatnego gimnazjum ogólnokształcącego i na mieszkania dla nauczycieli. Jednak do jej realizacji nigdy nie doszło. W 1945 roku na podwórku szkolnym stanęły dwa drewniane baraki z 6 salami lekcyjnymi (były one konieczne, by choć tymczasowo rozwiązać problemy lokalowe, wynikłe z dużej liczby dzieci i młodzieży; przez 20 kolejnych lat baraki wielokrotnie remontowane służyły miejscowej ludności w celach oświatowych). 3 września na polecenie Kuratorium Okręgu Szkolnego w Rzeszowie otwarto w gmachu szkoły podstawowej szkołę średnią. Była to Publiczna Szkoła Dokształcająco-Zawodowa, o charakterze koedukacyjnym dla chłopców i dziewcząt z Baranowa i okolic. W tym samym czasie w baranowskim zamku, w niezniszczonych komnatach parteru rozpoczęła działalność inna szkoła zawodowa – Ogrodnicza Szkoła Rolnicza, kierowana przez powiatowe władze oświatowe. W 1948 roku otwarto całodniową świetlicę międzyszkolną. W 1949 roku szkołę zradiofonizowano (rok wcześniej ją zelektryfikowano). W tym samym roku 16 absolwentów Miejskiego Prywatnego Gimnazjum Ogólnokształcącego w Baranowie zdało tzw. „małą maturę”. mały|Szkoła w Baranowie Sandomierskim; widok na plac zabaw i boisko (z ulicy Szkolnej)