Anna Olimpia Mostowska (ur. styczeń 1759 w Żyrmunach, zm. 4 grudnia 1813 w ZasławiuMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 15.) – polska preromantyczna powieściopisarka, tłumaczka, malarka, prekursorka gotycyzmu w literaturze polskiej.
Życiorys Narodziny
Anna z Radziwiłłów Mostowska urodziła się w styczniu 1759 roku w Żyrmunach jako córka Stanisława Radziwiłła i Karoliny z Pociejów.
Ślub z Dominikiem Przeździeckim
Michał Hieronim Radziwiłł, sygnatariusz układu o rozbiorze Polski, który był z Mostowską związany rodzinnie – jako szwagier jej pierwszego męża, Dominika Przeździeckiego – już w 1772 roku rozpoczął działania w sprawie zaślubin Dominika i Anny, w związku z czym w 1778 roku wystarał się dla osiemnastoletniego Przeździeckiego o przywilej królewski, nadający mu pełnoletniość. Starania w sprawie tego ożenku potwierdza list matki Mostowskiej, Karoliny z Pociejów Radziwiłłowej, z 23 sierpnia 1777 roku. Młodzi małżonkowie osiedli w dobrach Przeździeckich w Zasławiu na Litwie, w powiecie mińskimMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 15.. Wiosną 1779 roku Przeździeckim urodził się w Wilnie syn MichałMonika Urbańska, Anna Mostowska. Powieści, listy, Łódź 2014, s. 15.. W 1782 roku Przeździecki zmarł w wieku dwudziestu dwóch lat. Dwa lata później, 3 marca, Anna zrzekła się opieki nad Michałem na rzecz Michała Hieronima Radziwiłła.
Ślub z Tadeuszem Mostowskim
W 1787 roku Anna wyszła za mąż za siedem lat młodszego od siebie Tadeusza Antoniego Mostowskiego. Kajetan Koźmian w Pamiętnikach wysnuł przypuszczenie, że małżeństwo to było dla Mostowskiego sposobem na wzmocnienie pozycji, bowiem zapewne staraniem Radziwiłłów został on kasztelanem raciąskim i zasiadł w senacieKajetan Koźmian, Pamiętniki, wstęp oraz koment. Juliusz Willaume, t. III, Wrocław 1972, s. 194.. Mostowski zasłynął szybko jako literat, publicysta, polityk, wydawca,minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Pochodził z rodziny o ambicjach i tradycjach intelektualnych, uczył się w Collegium Nobilium i we Francji, pełnił wiele funkcji państwowych. Udzielał się także bardzo aktywnie w życiu kulturalnym: w latach 1791-1792 wraz z Julianem Ursynem Niemcewiczem i Józefem Weyssenhoffem wydawał „Gazetę Narodową i Obcą”, należał do założycieli Towarzystwa Iksów. Swe teksty ogłaszał w „Gazecie Korespondenta Warszawskiego”, „Gazecie Warszawskiej” i „Nowym Pamiętniku Warszawskim”Monika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 18.. Koźmian wskazał na jeszcze jedną cechę, z której Mostowski był znany, nazywając go „polskim Lovelasem”. Opisał męża Anny jako wyróżniającej go urody ministra, kojarzonego z wieloma kochankamiKajetan Koźmian, Pamiętniki, wstęp oraz koment. Juliusz Willaume, t. II, Wrocław 1972, s. 199. . Jan Gebethner natomiast określił go jako myśliciela oraz człowieka lubiącego zatracać się w rozkoszyJan Gebethner, Poprzedniczka romantyzmu. Anna Mostowska, Kraków 1916, s. 2..
Z zachowanych o małżeństwie Mostowskich informacji wynika, że od początku nie było ono dla Tadeusza związkiem opartym na miłości, lecz wypływającym z niejasnej do końca kalkulacji. Z racji na przymioty charakteru, urody i sposób bycia już wkrótce po ślubie nie potrzebował protekcji żony, pozostając w zażyłych kontaktach z bardziej od niej wpływowymi kobietami. Nie uzyskawszy jeszcze z Anną rozwodu, ożenił się z młodszą od pierwszej żony o pokolenie Marią Potocką, z którą romansował już od kilku latMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 18.. Jako datę metryki ślubnej Gebethner podał 4 marca 1804 rokuJan Gebethner, Poprzedniczka romantyzmu. Anna Mostowska, Kraków 1916, s. 2.. Stosunek Mostowskiego do pierwszej żony był lekceważący,podczas gdy ona konsekwentnie i do końca zabiegała o utrzymanie ich małżeństwa. Gebethner zauważył, że Mostowski w zapiskach tylko raz wspomina o pierwszej żonie – w 1794 roku – podczas gdy nazwiska innych kobiet, z którymi utrzymywał kontakty, pojawiają się częstoJan Gebethner, Poprzedniczka romantyzmu. Anna Mostowska, Kraków 1916, s. 76.. Jednorazowe wzmiankowanie o żonie miało wszakże związek z jej staraniami, aby uwolnić Mostowskiego z więzieniaMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 19. .
Wiadomo też, że pisarka w latach 1792–1794 podróżuje do Rzymu, Drezna i Petersburga. Część wojaży odbywa z mężem, który w trakcie wojażu powraca na kilka miesięcy do Warszawy. W 1794 roku udają się razem do posiadłości Mostowskiego we Francji, gdzie pozostają najprawdopodobniej do 1802 roku, kiedy jego związek z Potocką jest już w zaawansowanej fazie. Bez wątpienia jednak małżeństwo z Mostowskim rozbudza w Annie ambicje, poszerza jej znajomości i horyzonty, finalnie skutkując pochwyceniem za pióro. W liście z 3 listopada 1805 roku, a zatem już po rozwodzie i ponownym ożenku Mostowskiego, wileńska dama prosi Zawadzkiego, by wystarał się dla niej o powieści byłego męża. Z kolei 28 sierpnia 1806 roku oznajmia, że powieści Mostowskiego dodają jej odwagi. Po rozwodzie nadal śledzi jego karierę, czyta wydawane przez niego książki, czyniąc z nich punkt odniesienia dla swoich dokonań literackichMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 19..
Okres powieściopisarstwa
Po rozstaniu z Mostowskim, Anna, być może zmuszona sytuacją finansową, pragnąca niezależności, być może rozbudzona życiem intelektualno-literackim byłego męża zaczęła parać się pisaniem. Współpraca pisarki z wileńskim drukarzem Józefem Zawadzkim rozpoczyna się prawdopodobnie w 1805 roku od wydawanych u niego w latach 1805–1806 Moich rozrywek, Mostowskiej, na które składały się następujące powieści: Strach w Zameczku; Posąg i Salamandra (tłumaczenie utworu Christopha Martina Wielanda) (w pierwodruku zamieszczone jako t. I), Matylda i Daniło; Cudowny szafir (tłumaczenie utworu Stéphanie Félicité de Genlis, w pierwodruku zamieszczone jako t.II), Zamek Koniecpolskich; Nie zawsze tak się czyni, jak się mówi (powieść zainspirowana Próbą Augusta Lafontaine’a) (w pierwodruku zamieszczone jako t.III). W 1807 roku również w drukarni Zawadzkiego ukazuje się obszerna powieść historyczna w dwóch tomach pt. Astolda, natomiast w 1809 roku w Wilnie, ale już w Drukarni Diecezjalnej, wydaje Mostowska Zabawki w spoczynku po trudach, które pomieściły pięć powieści o tytułach: Pokuta (tłumaczenie utworu La Faire pénitente de Genlis); Historia filozoficzna Adyla; Sen wróżbitny (tłumaczony z francuskiego); Miłość i Psyche (translacja bajki Apulejusza); Lewita z Efraim (trawestacja dramatu Napoleona Lemerciere’a)Monika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 20..
13 września 1805 roku, Mostowska świadoma, że jej powieści sprzedają się dobrze i szybko, zachęca wydawcę, by śmiało drukował do dwóch tysięcy egzemplarzy „[…] bo nawet każdy ekonom, każdy czytać umiejący człowiek na wsi kupi”Monika Urbańska, Anna Mostowska. Powieści, listy, Łódź 2014, s. 553-554.. Wypowiedź ta rzuca światło na tendencje czytelnicze owych czasów: nakład dwóch tysięcy egzemplarzy nie jest mały, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę, że nazwisko Anny Mostowskiej jest na rynku wydawniczym nowością, ponadto nie wyklucza dodruków i poświadcza duże zainteresowanie „czytelnic”, do których Mostowska swe powieści adresuje. Kobietom, czytelnicom, dedykuje swe „zabawki” chociażby we Wstępie do Pokuty, w Amorze i Psyche oraz w Astoldzie.
Mimo wysiłków autorki, współpraca z Zawadzkim nie idzie w planowanym przez nią kierunku. Wiosną 1807 roku, zdenerwowana, upomina go ponownie, aby oddał jej należny na mocy umowy procent, na który czeka już półtora roku i zaznacza, że należą się jej także odsetki, jakie pieniądze te mogłyby wypracować. Po raz ostatni prosi, ostrzegając tym razem, że będzie zmuszona odwoałać się do rygorów prawa. Można przypuszczać, że zakończenie korespondencji z wileńskim drukarzem, jak również całej współpracy – Mostowska już nic u niego nie wydała – ma związek właśnie z tym konfliktem. Zapewne ze względu na konflikt z Zawadzkim o finanse, ostatnie z zachowanych przedsięwzięć Mostowskiej, tom powieści pt. Zabawki w spoczynku po trudach, zostały wydane, jak była mowa, w 1809 roku w Drukarni DiecezjalnejMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 25-26..
Śmierć i pogrzeb
Mostowska zmarła 4 grudnia 1813 roku w Zasławiu. Jej pogrzeb obył się tamże 16 stycznia 1814 rokuMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 15..
Ambicje Mostowska była kobietą ambitną. Pretendowała do grona członków honorowych Uniwersytetu Wileńskiego w sekcji literatury i sztuk pięknych. Zarekomendował ją rektor uniwersytetu, Hieronim Strojnowski, przedstawiając jakoswą przyjaciółkę, autorkę i malarkę. Józef Frank poparł tę kandydaturę, wiedząc, że w Italii kobiety mogły ubiegać się nawet o katedry profesorskie. W tym momencie wydarzyła się sytuacja, która przywoływana jest w anegdotach o Mostowskiej. Kurator uniwersytetu, Jędrzej Śniadecki zapytany przez Strojnowskiego o zdanie w sprawie członkostwa kobiety, odparł, że je poprze, byle niewiasta była piękna. Wtedy zgromadzeni w sali profesorowie wybuchnęli śmiechem. Frank skomentował sytuację tak, że ponieważ tego przymiotu wieleńska dama była pozbawiona, rektor nie miał odwagi dalej mówić o sprawie. Kilka dni później Frank otrzymał od Mostowskiej list, w którym dziękowała mu za łaskawe poparcie jej kandyda- tury, stwierdziła, że chciałaby być jego kolegą (sic!) i wyraziła zwątpienie, czy uda się to przeprowadzić. ArgumentowałaMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 29-30. :Prawdopodobnie ten surowy Uniwersytet nie zechce kobiety, chyba że pańska uprzejmość rzuci płomień wesołości na zachmurzone czoła waszych milczących uczonych,zmusi ich zmienić zdanie, i przekona, że mądrość, jakkolwiek bardzo szacowna, jestniczem bez wdzięku. Wdzięk ten, wierny towarzysz mojej płci, będzie stronił od nudnego tłumu, który pragnie zabronić nam posiadać rozum i talent i nie zajrzy do świątyni, w której nam nie wolno być kapłankami. – Nie tak postępowali filozofowie starożytniJózef Frank, Pamiętniki, oprac. i tłum. Władysław Zahorski, Wilno 1913, s. 124-125. .Oprócz pisania powieści, jak wiemy z listów Mostowskiej do Zawadzkiego, pisała ona aryjki do swoich utworów, rysowała kopersztychy, występowała w teatrze de societé w Fedrze w tłumaczeniu Franciszka Ksawerego Chomińskiego, a także pisała tragedie, które wystawiano w teatrzeMonika Urbańska, Anna Mostowska. Powieści, listy, Łódź 2014, s. 21..
Lekcje rysunku 3 listopada 1805 roku Mostowska donosi wydawcy, że za tydzień otrzyma on tłumaczenie pt. Posąg i Salamandra oraz rysunek do powieści Zamek Koniecpolskich, w malowaniu którego pomagał jej Jan Rustem. Rustem jest przyjacielem wileńskiej damy, malarzem i portrecistą wileńskim, wykształconym u Marcello Bacciarellego i Jana Piotra Norblina de la Gourdaine, a także profesorem sztuki rysunku na Uniwersytecie WileńskimMonika Urbańska, Anna Mostowska – prekursorka romantyzmu, [w:] Moje rozrywki. powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022, s. 21.. Mostowska także brała lekcje rysunku u Rustema.
Języki