Madame Butterfly () – opera w trzech aktach Giacoma Pucciniego z 1904 roku na podstawie noweli Madame Butterfly amerykańskiego prawnika i pisarza, Johna Luthera Longa (1861–1927). Autorami włoskiego libretta są Luigi Illica (1857–1919) i Giuseppe Giacosa (1847–1906). Jest chronologicznie ostatnią z trzech najbardziej znanych oper Pucciniego.
Akcja rozgrywa się w Nagasaki w 1904 roku. Opera przedstawia historię japońskiej dziewczyny, która bierze ślub z amerykańskim oficerem marynarki wojennej. Krótko po ceremonii oficer odpływa do swojej ojczyzny, zostawiając żonę samą i obiecując jej, że kiedyś wróci. Do ważniejszych arii zalicza się Un bel dì, vedremo.
Światowa prapremiera odbyła się 17 lutego 1904 roku w mediolańskiej La Scali (Teatro alla Scala di Milano) pod dyrekcją Cleofonte Campaniniego. Opera spotkała się z negatywnym odbiorem u krytyków. Kilka miesięcy później, po naniesieniu poprawek, miała miejsce druga premiera, która spotkała się z uznaniem publiczności. Madame Butterfly jest jedną z najczęściej wystawianych oper na świecie i była wielokrotnie ekranizowana. Bohaterów na przestrzeni lat grali m.in.: Renata Tebaldi, Maria Callas, Mirella Freni, Beniamino Gigli i Jussi Björling.
Historia powstania dzieła W 1900 roku prapremierę miała poprzednia opera Pucciniego Tosca. Sztuka szybko zdobyła popularność, a jej kompozytor był zajęty wystawianiem jej w różnych krajach. Szukając tematu na kolejną operę, kompozytor sięgnął ponownie po dramat Peleas i Melisanda Maeterlincka, a także powieści: Grzech księdza Mouret Zoli, Ostatni Szuan Balzaca, Wieża Nesle Dumasa, Wspomnienia z domu umarłych Dostojewskiego, Dzwonnik z Notre Dame i Nędznicy Hugo, Cyrano de Bergerac Rostanda i Constanta.
Latem 1900 roku kompozytor pojechał do Londynu na brytyjską premierę Toski w Royal Opera House. W tym czasie dramatopisarz David Belasco (1853–1931) wystawiał swoją sztukę Madame Butterfly: A Tragedy of Japan w Duke of York’s Theatre. Pomimo nieznajomości angielskiego Puccini zdecydował się zobaczyć sztukę. Według wspomnień Belasco, kompozytor siedział w jednym z pierwszych rzędów. Po zakończeniu spektaklu, gdy opuszczono kurtyny, Puccini poszedł za kulisy, objął autora i poprosił o prawa do adaptacji. Belasco, widząc u niego łzy w oczach, zgodził się i powiedział, że może wprowadzić dowolne zmiany w jego sztuce. Kolejna opera Pucciniego Dziewczyna ze Złotego Zachodu także bazuje na sztuce Belasco.
Libretto Po podpisaniu kontraktu kompozytor zaczął komponować arie. Podobnie jak w przypadku dwóch poprzednich oper, Cyganeria i Tosca, za pisanie libretta odpowiedzialny był duet Luigi Illica i Giuseppe Giacosa. Wzorując się na włoskim przekładzie książek Madame Butterfly Johna Longa i Pani Chryzantem Lotiego (1850–1923), na których bazowała sztuka Belasco, Illica ukończył akt I na wiosnę 1901 roku. Ta wstępna wersja opiera się głównie na książce Lotiego i różni się od kolejnych wydań libretta. Przykładowo główny bohater Pinkerton i konsul Sharpless śmieją się i drwią w oczekiwaniu na Cio-Cio-San i jej ślub z Pinkertonem.
Podobnie jak Long i Belasco, Puccini nigdy nie był w Japonii. Szczęśliwie dla kompozytora w 1902 roku odwiedziła go Mme Ohyama, żona japońskiego ambasadora we Włoszech. Podczas wizyty zaśpiewała mu kilka pieśni ludowych i powiedziała, że wyśle mu nuty z muzyką japońską. Jednocześnie nie spodobało jej się imię księcia Yamadori, które określiła jako żeńskie. Ostatecznie kompozytor nie zmienił imienia bohatera.
W 1902 roku Puccini zażądał skreślenia aktu rozgrywającego się w konsulacie i powrócenia do wersji dwuaktowej. W początkowej wersji, tej wystawionej w Mediolanie, Butterfly miała dwójkę dzieci. W wersji poprawionej było jedno. Giacosa początkowo sprzeciwił się wyrzuceniu całego aktu, jednak ostatecznie zgodził się na zmiany. Po wypadku samochodowym kompozytora, w którym złamał sobie nogę, do prac powrócono wiosną 1903 roku, a całość ukończono 27 grudnia.
Muzyka mały|Strona z libretta Opera zawiera elementy orientalne w tym popularną w krajach azjatyckich skalę pięciostopniową. Butterfly swoją pierwszą arię (Ancora un passo) kończy wysokim D, najwyższą nutą Pucciniego napisaną pod sopran. Duet głównych bohaterów pod koniec aktu pierwszego jest najdłuższym tego typu utworem w twórczości kompozytora. Arturo Toscanini, dyrygent poprzednich oper Pucciniego, wybrał do roli tytułowej swoją kochankę Rosinę Storchio, a rolę dyrygenta oddał Campaniniemu. Wiele lat po premierze przyznał, że w jego ocenie dwa długie akty to był zły pomysł, jednak nie konsultował tego z twórcami przed premierą. Puccini wkomponował do opery fragmenty utworów japońskich, które dostał od żony ambasadora. Były to m.in.: Kimi-ga-yo (hymn), Echigo-jishi (rodzaj regionalnej melodii ludowej z prowincji Echigo, ob. prefektura Niigata) oraz Miyasan, Miyasan (Miya-san, pieśń wojskowa).
Pierwowzór W 1887 roku wydano książkę Pani Chryzantem. Jej autor Pierre Loti był francuskim oficerem marynarki i opisywał swoje doświadczenia z różnych części świata. Jego książki miały charakter autobiograficzny i zawierały elementy orientalizmu. Powieść opisuje historię jego małżeństwa z Japonką z Nagasaki. W swojej książce autor wywyższa rasę białą, a Japończyków przyrównuje do zwierząt. Książka okazała się sukcesem, miała ponad 20 wydań i przetłumaczono ją na inne języki, w tym angielski i włoski. Będąc jedną z pierwszych powieści opisujących Japonię dla europejskiego czytelnika, Pani Chryzantem stała się wyznacznikiem wiedzy na temat kultury Wschodu na wiele lat. Sześć lat po premierze, w 1893 roku powstała pierwsza adaptacja operowa Madame Chrysanthème Messagera.
Amerykański magazyn literacki „The Century Magazine” w numerze ze stycznia z 1898 roku zawierał 19-stronicową nowelę Madame Butterfly Johna Luthera Longa. Long, pracujący jako prawnik w Filadelfii, beletrystyką zajmował się hobbystycznie. Według większości literaturoznawców podczas prac Long bazował na listach swojej siostry Jennie Correll, która mieszkała w Nagasaki w latach 1892–1897. Profesor Brian Burke-Gaffney z Nagasaki Institute of Applied Science zauważa, że książka Lotiego mogła jednak stanowić główne źródło inspiracji. W porównaniu z dziełem Lotiego wiele postaci zostało zachowanych, ale zmieniono im imiona; oficer Loti to Pinkerton, swat Kangourou to Goro, a służąca Oyouki to Suzuki. Niektóre fragmenty wyglądają podobnie np. w początkowej scenie, kiedy statek wpływa do portu w Nagasaki, dwóch mężczyzn na pokładzie rozmawia o znalezieniu żony w mieście. Dalej w swojej książce Burke-Gaffney ocenia, że nowela Longa jest mniej rasistowska, ale zawiera błędy w tłumaczeniu nazw japońskich.
Na wiosnę 1900 roku amerykański dramaturg David Belasco wydał farsę Naughty Anthony, która została źle odebrana przez krytyków. Próbując szybko odzyskać pieniądze, postanowił zaadaptować nowelę, którą dostał wcześniej od przyjaciela. Nad sztuką pracował przez dwa tygodnie, w czasie których stworzył m.in. kostiumy i rekwizyty. Belasco współpracował z Longiem podczas prac nad dialogami. Madame Butterfly: A Tragedy of Japan sztuka w jednym akcie miała swoją premierę 5 marca w nowojorskim Herald Square Theatre z Blanche Bates w roli głównej bohaterki. Dzieło zawiera 14-minutową scenę, w której Butterfly. siedząc w jednym miejscu, czeka na powrót Pinkertona. W jej trakcie bohaterka nie wypowiada żadnych słów, a tło zmienia kolor, pokazując upływ czasu. Sztuka jest uznawana za jedną z ważniejszych w dorobku Belasco.
Osoby RolaMadama Butterfly libretto (English/Italian) – opera by Giacomo Puccini, [online], [dostęp 18 września 2009], dostępny w Internecie: https://www.murashev.com/opera/Madama_Butterfly_libretto_English_ItalianGłosWystępujący podczas prapremiery (Mediolan), 17 lutego 1904 (Dyrygent: Cleofonte Campanini)Występujący podczas premiery (Brescia), 28 maja 1904 (Dyrygent: Cleofonte Campanini)Butterfly (Cio-Cio-San)sopranRosina StorchioSołomija KruszelnyćkaB.F. Pinkerton, porucznik marynarki wojennej USAtenorGiovanni ZenatelloGiovanni ZenatelloSharpless, konsul amerykańskibarytonGiuseppe De LucaVirgilio BellattiSuzuki, służąca Cio-Cio-SanmezzosopranGiuseppina GiaconiaGiovanna LucaszewskaGoro, japoński swattenorGaetano Pini-CorsiGaetano Pini-CorsiKsiążę YamadoritenorBonza, wuj Butterflybaskomisarz cesarskibasUrzędnik stanu cywilnegobasYukuside, wuj Butterflybasmatka Butterflymezzosopranociotka Butterflysoprankuzynka ButterflysopranKate Pinkertonmezzosoprano
Treść Kontekst historyczny mały|Widok Dejimy w zatoce Nagasaki W 1543 roku pierwszy portugalski statek dopłynął do wybrzeży Japonii, co dało początek handlowi morskiemu z Europą. Jedyny dostęp do handlu towarem z Europy uzyskała Holenderska Kompania Wschodnioindyjska. Wszelkie transakcje i wymiany miały miejsce na wyspie Dejima. Wyspa ta została sztucznie usypana w 1634 roku w celu przyjmowania i nocowania pracowników ze statków, jednocześnie będąc odcięta od reszty Japonii. Pobliskie domy publiczne wysyłały na wyspę swoje kobiety pracujące tam jako służące albo prostytutki. Europejczycy mogli także wynajmować kobiety jako „żony” na okres od kilku dni do kilku lat.
Na statkach przypływali także chrześcijańscy misjonarze, którzy zamieszkali w Nagasaki. Rządzący krajem ród Tokugawa, bojąc się szybkiego rozprzestrzeniania chrześcijaństwa, zdecydował się na izolację kraju, która miała miejsce w latach 1634–1854. Po ponad 200 latach izolacji kraju, w 1854 roku marynarka wojenna USA wymusiła na rządzie Japonii podpisanie tzw. traktatu nierównoprawnego. Na jego mocy obcokrajowcy mogli podróżować i handlować z Japonią. Po upadku siogunatu Tokugawa w 1867 roku władzę przejął cesarz Mutsuhito i wraz z nowo wybranym rządem zaczął modernizację kraju.
Akt I mały|Szkic lokacji do pierwszego aktu
Początek XX wieku. W porcie w Nagasaki cumuje okręt marynarki Stanów Zjednoczonych „Abraham Lincoln”. Młody porucznik Benjamin Franklin Pinkerton szuka rozrywki. Stręczyciel Goro pokazuje mu jego nowy dom, a w nim przyszłą małżonkę piętnastoletnią gejszę Cio-Cio-San (jap. Chōchō-san, pani Motyl) i jej służącą Suzuki. Pinkerton poznaje amerykańskiego konsula Sharplessa, który twierdzi, że dziewczyna jest w nim naprawdę zakochana, podczas gdy Pinkerton związek z Japonką traktuje nie do końca poważnie.
Młoda narzeczona, przygotowując się do ślubu z Amerykaninem, przyjmuje potajemnie chrzest. Jej wuj Bonzo, który odkrył tę zdradę japońskiej tradycji, przybywa na miejsce ceremonii i oskarża bratanicę o wiarołomstwo. Burzy to przebieg ceremonii, a zaproszeni goście opuszczają nowożeńców. Młodzi mimo to razem spędzają noc poślubną.
Akt II Gdy Pinkerton wypływa z powrotem do Ameryki, obiecuje swej japońskiej żonie, że wróci, gdy rudziki uwiją nowe gniazda. Po trzech latach od wypłynięcia Suzuki zaczyna zastanawiać się, czy Pinkerton kiedykolwiek wróci, na co Cio-Cio-San reaguje swoją głęboką wiarą i ufnością do męża (aria Un bel dì, vedremo). Do samotnej żony przychodzi konsul z listem od porucznika. Cio-Cio-San żali się na swój los, Goro staje się coraz bardziej natarczywy, prezentując jej kolejnych kandydatów na męża. Ostatnim z nich jest bogaty książę Yamadori. Goro przypomina, że porzucenie męża równa się rozwodowi, jednak Cio-Cio-San upiera się przy prawie amerykańskim.