Kościół św. Michała – rzymskokatolicka świątynia w rumuńskim mieście Kluż-Napoka. Drugi co do wielkości gotycki kościół w Rumunii (po czarnym kościele w Braszowie).

Historia Początki parafii i budowa kościoła gotyckiego

Początki parafii św. Michała są starsze od obecnej budowli. Znaleziska cmentarne datowane na XII–XIII wiek, odkryte na północ od dzisiejszego kościoła, wskazują na istnienie w tej części miasta wcześniejszej świątyni. Pod obecną budowlą znajdowały się najprawdopodobniej pozostałości późnoromańskiego kościoła, jednak wobec braku kompleksowych badań archeologicznych jego układ i chronologia nie są znaneMelinda Mihály: Szent Mihály-plébániatemplom, Kolozsvár, Erdélyi Magyar Adatbank – Műemlékek, 2010..

W starszej literaturze początek budowy obecnego kościoła łączono niekiedy z przywilejem Karola Roberta z 1316 roku, potwierdzającym prawa mieszkańców Klużu, w tym prawo swobodnego wyboru proboszcza, ale dokument ten nie zawiera informacji o rozpoczęciu budowy obecnej świątyni Za najważniejszy punkt odniesienia dla chronologii budowy uważa się dokument odpustowy wystawiony w Awinionie w 1349 roku, w którym obiecywano odpust osobom wspierającym wyposażenie i oświetlenie kościoła św. Michała. Nowsze badania wskazują, że dokument mógł jeszcze odnosić się do romańskiego poprzednika obecnej budowli, wobec czego rozpoczęcie wznoszenia kościoła gotyckiego należy datować najwcześniej na drugą połowę XIV wieku.

Pierwszym etapem budowy było wzniesienie prezbiterium głównego wraz z prezbiteriami bocznymi. W kolejnych dziesięcioleciach projekt zmodyfikowano, zastępując pierwotnie przewidywany układ bazylikowy korpusem halowym. Budowa trwała przez pierwszą połowę XV wieku. Za ważną datę w dziejach prac budowlanych uchodzi rok 1444, umieszczony w inskrypcji obok zachodniego portalu, upamiętniającej osadzenie przedstawienia św. Michała w jego zwieńczeniu.

W drugiej połowie XV wieku kontynuowano prace przy kaplicach i wieży. W związku z zagrożeniem tureckim kościół wraz ze znajdującą się obok kaplicą św. Jakuba otoczono murem obronnym. Po rozbudowie miejskich fortyfikacji mur wokół kościoła utracił znaczenie.

W 1489 roku świątynia została uszkodzona przez pożar miasta. Zniszczeniu uległ dach, a uszkodzenia objęły także sklepienie prezbiterium. Odbudowę przeprowadzono przy wsparciu króla Macieja Korwina. Prace przy wieży trwały jeszcze na początku XVI wieku, bo źródła odnotowują roboty przy niej w 1517 roku.

Reformacja W połowie XVI wieku Kluż stał się jednym z najważniejszych ośrodków reformacji w Siedmiogrodzie. Około 1545 roku, za czasów proboszcza i reformatora Gáspára Heltaiego, parafia przyjęła luteranizm. W następnych latach następowały dalsze przemiany doktrynalne: w 1558 roku miejscowa wspólnota zwróciła się ku kalwinizmowi, a około 1566 roku dominujące znaczenie zdobyli zwolennicy Ferenca Dávida i rodzącego się unitarianizmu.

Przemianom wyznaniowym towarzyszyło usunięcie znacznej części średniowiecznego wyposażenia. Zlikwidowano ołtarze, obrazy i inne elementy związane z kultem katolickim, a gotyckie malowidła ścienne pobielono. Ze średniowiecznego wyposażenia zachowały się jedynie nieliczne elementy, między innymi fragment gotyckiej kamiennej ambony.

Od około 1566 roku kościół pozostawał główną świątynią unitariańską Klużu. Wyjątek stanowiły lata 1603–1605, kiedy w okresie rządów cesarskiego generała Giorgia Basty budowlę czasowo przekazano jezuitom. Po wycofaniu wojsk habsburskich świątynia powróciła w ręce unitarian.

W XVI i XVII wieku kościół pełnił również ważne funkcje publiczne i polityczne. Był miejscem obrad stanów siedmiogrodzkich oraz uroczystości związanych z książętami Siedmiogrodu. W jego wnętrzu odbywały się między innymi ceremonie związane z wyborem Gabriela Batorego i Gabriela Bethlena, a podczas transportu zwłok Stefana Bocskaya z Koszyc do Alba Iulia kościół był jednym z głównych miejsc uroczystości żałobnych.

W XVII wieku budowlę kilkakrotnie dotknęły katastrofy. Szczególnie poważne szkody spowodowały pożary Klużu w 1665 i 1697 roku. W ich następstwie zniszczone zostały między innymi średniowieczna wieża oraz sklepienie głównego prezbiterium. Do czasu przejęcia świątyni przez katolików dokonano jedynie częściowej odbudowy.

Ponowne przejęcie przez katolików Po włączeniu Siedmiogrodu do habsburskiej Austrii rozpoczęła się wspierana przez władze cesarskie restauracja struktur Kościoła katolickiego. W 1716 roku kościół św. Michała został odebrany wspólnocie unitariańskiej i przekazany katolikom, przy czym przejęcie świątyni nastąpiło przy wsparciu wojska. Reaktywowano wówczas katolicką parafię św. Michała.

W następnych dziesięcioleciach rozpoczęto odnawianie i ponowne wyposażanie kościoła. W 1725 roku powstał nowy ołtarz główny, w 1728 roku organy, a w latach 40. i 50. XVIII wieku wnętrze otrzymało bogaty zespół barokowych ołtarzy oraz ambonę wykonaną przez Johanna Nachtigalla i Antona Schuchbauera.

W latach 1742–1744 na miejscu zniszczonej wieży gotyckiej wzniesiono według projektu Konrada Hammera wieżę barokową. W 1752 roku odbudowano sklepienie głównego prezbiterium, obniżając je względem konstrukcji średniowiecznej. Wieża barokowa istniała jednak krótko: w 1763 roku została poważnie uszkodzona w wyniku trzęsienia ziemi i uderzenia pioruna, po czym ją rozebrano. Jej funkcję przez kilkadziesiąt lat pełniła drewniana dzwonnica ustawiona na południe od kościoła.

XIX wiek W XIX wieku najważniejszą inwestycją była budowa obecnej wieży neogotyckiej, rozpoczęta w latach 30. XIX wieku i zakończona zasadniczo około 1859–1862 roku. Budowa wieży była jednym z pierwszych tak dużych przedsięwzięć neogotyckich w architekturze Siedmiogrodu.

Jednocześnie następowały zmiany w najbliższym otoczeniu kościoła. Od XVI wieku budowlę otaczał zwarty pierścień niewielkich domów, sklepów i innych obiektów gospodarczych wzniesionych przy dawnym murze cmentarnym. W XIX wieku rozpoczęto ich likwidację, dzięki czemu kościół został wyeksponowany w przestrzeni głównego placu miejskiego.

W latach 1867–1869 przeprowadzono kolejną restaurację budowli, obejmującą zarówno naprawy konstrukcyjne, jak i ingerencje w średniowieczną substancję kościoła. Badania archiwalne i konserwatorskie prowadzone w XXI wieku wykazały, że zakres XIX-wiecznych przekształceń był większy, niż przyjmowała wcześniejsza literatura.

W 1870 roku wcześniejszy ołtarz główny zastąpiono ołtarzem neogotyckim. Pod koniec XIX i na początku XX wieku w oknach kościoła umieszczono również nowe witraże, odpowiadające ówczesnym tendencjom restauratorskim.

XX i XXI wiek W 1939 roku kościół stał się miejscem jednego z najważniejszych wydarzeń w dziejach katolicyzmu siedmiogrodzkiego XX wieku. 12 lutego w świątyni został konsekrowany na biskupa Alba Iulia dotychczasowy proboszcz kościoła, Áron Márton.

18 maja 1944 roku, podczas wizyty w znajdującym się wówczas pod administracją węgierską Klużu, Márton wygłosił w kościele podczas święceń kapłańskich kazanie, w którym publicznie wystąpił przeciwko prześladowaniu i deportacji ludności żydowskiej. Wystąpienie należało do najbardziej jednoznacznych publicznych protestów katolickiego hierarchy na Węgrzech przeciwko prowadzonej wówczas deportacji Żydów do obozu zagłady w Auschwitz.

W latach 1956–1957 rozpoczęto prace konserwatorskie pod kierunkiem Lajosa Bágyuja. Usunięto wówczas uszkodzone XVIII-wieczne sklepienie prezbiterium i zrekonstruowano przypuszczalną formę średniowiecznego sklepienia krzyżowo-żebrowego, stosując między innymi konstrukcję żelbetową. Z wnętrza usunięto również część barokowych ołtarzy lub przeniesiono ich elementy w inne miejsca.

W trakcie tych prac odkryto także liczne średniowieczne malowidła ścienne, wcześniej ukryte pod pobiałami. Ich badania prowadził między innymi László Darkó.

W latach 2016–2022 przeprowadzono kompleksową restaurację kościoła, obejmującą wzmocnienie konstrukcji, konserwację elewacji, dachów, sklepień i malowideł ściennych oraz modernizację instalacji. Pracom towarzyszyły badania architektoniczne i konserwatorskie, które pozwoliły zweryfikować część wcześniejszych ustaleń dotyczących faz budowy i historii przekształceń świątyni.

Za przeprowadzoną restaurację kościół otrzymał w 2024 roku European Heritage Award / Europa Nostra Award w kategorii „Conservation & Adaptive Reuse”.

Architektura Kościół św. Michała jest orientowaną, trójnawową gotycką halą, z wydłużonym, niższym od korpusu prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Po obu stronach prezbiterium znajdują się mniejsze, również wielobocznie zamknięte kaplice boczne, natomiast od północy przylega do niego gotycka zakrystia. Do północno-zachodniej części korpusu dobudowana jest XIX-wieczna wieża neogotycka. Mury świątyni opięto wysokimi, uskokowymi przyporami, pomiędzy którymi rozmieszczono ostrołukowe okna z maswerkami.

Korpus nawowy i prezbiterium Korpus ma formę czteroprzęsłowej, trójnawowej hali. Nawy rozdzielają masywne, profilowane filary wiązkowe, z których wyrastają żebra sklepień. Przestrzeń korpusu przykrywa późnogotyckie sklepienie o układzie gwiaździstym. Sposób opracowania podpór przy ścianie południowej i północnej nie jest jednakowy, co stanowi jeden z argumentów za etapowym wznoszeniem korpusu. Po stronie południowej zastosowano między innymi bardziej rozbudowane kapitele z dekoracją roślinną i figuralną, natomiast część podpór północnych przechodzi w żebra bez wyraźnie wyodrębnionych kapiteli.

Wydłużone prezbiterium składa się z czterech przęseł i wielobocznego zamknięcia. Jego ściany artykułują smukłe służki oraz wysokie okna ostrołukowe. Szczególną cechą pierwotnego rozwiązania części wschodniej było powiązanie głównego prezbiterium z kaplicami bocznymi za pomocą arkadowych otworów oraz okien umieszczonych w ścianach rozdzielających te przestrzenie.

Obecne sklepienie krzyżowo-żebrowe głównego prezbiterium nie jest w całości zachowanym sklepieniem średniowiecznym. Po zniszczeniach z XVII wieku prezbiterium otrzymało w 1752 roku niżej osadzone sklepienie barokowe. Podczas restauracji rozpoczętej w 1956 roku zostało ono rozebrane, a na podstawie zachowanych śladów nasad żeber i ich profili zrekonstruowano domniemany układ gotyckiego sklepienia krzyżowo-żebrowego. Konstrukcję wykonano przy użyciu współczesnych materiałów, w tym żelbetu. Z tego samego okresu pochodzą również niektóre rekonstruowane maswerki, zworniki i uzupełnienia detalu w prezbiterium.

Elewacje i portale Do najważniejszych elementów średniowiecznej kamieniarki należą bogato profilowane portale boczne. Szczególnie rozbudowane są dwa portale w elewacji północnej oraz portal południowy. Ich kompozycja, sposób profilowania ościeży, dekoracja maswerkowa, pinakle i zwieńczenia wykazują związki z portalami Kościoła św. Elżbiety w Koszycach. Zależności od architektury koszyckiej są szczególnie widoczne w fazie budowy przypadającej na pierwszą połowę XV wieku; w późniejszych partiach świątyni zauważalne są natomiast również oddziaływania architektury wiedeńskiej.

Fasada zachodnia została pomyślana jako kompozycja dwuwieżowa, jednak średniowiecznego zamierzenia nie zrealizowano w pełni. Jej głównym elementem jest bogato profilowany portal zachodni. W jego dekoracji umieszczono herby związane z Zygmuntem Luksemburskim oraz przedstawienie św. Michała walczącego ze złem. Obok portalu znajduje się łacińska inskrypcja zapisana minuskułą gotycką, upamiętniająca umieszczenie w 1444 roku przedstawienia patrona kościoła.

Wieże Średniowieczny projekt przewidywał dwie wieże w partii zachodniej. Wieża południowo-zachodnia nie została podwyższona ponad zasadniczą bryłę korpusu, natomiast wieżę północno-zachodnią doprowadzono do pełnej wysokości na początku XVI wieku. Uległa ona poważnym zniszczeniom podczas pożaru w 1697 roku. W latach 1740–1744 w jej miejscu wzniesiono wieżę barokową, którą po uszkodzeniach spowodowanych trzęsieniem ziemi i uderzeniem pioruna w 1763 roku rozebrano.