Lista zawiera zachowane (również w formie reliktów) świątynie katolickie wybudowane na terenie Polski w okresie od X do XII wieku.
Lista kościołów Lista może być niekompletna, jeżeli możesz dodaj brakujące kościoły, koniecznie ze źródłem danych Rok powstaniaZdjęcie Nazwa Miasto Uwagi ok. 965220pxKaplica Maryi Panny przy Palatium na Ostrowie Tumskim, ob. Kościół Najświętszej Marii Panny w PoznaniuPoznań Kaplica Maryi Panny w formie rotundy została wzniesiona przy Palatium na Ostrowie Tumskim z poł. X w. Kościół NMP powstał na jej fundamentach w poł. XV w. ok. 970220pxKatedra GnieźnieńskaGniezno Pierwsza chrześcijańska świątynia na terenie leżącym na podgrodziu na Wzgórzu Lecha została ufundowana za życia Mieszka I, a więc przed rokiem 992. Według tradycji przekazanej przez Jana Długosza fundatorką miała być Dąbrówka, pochowana tu w 977 roku. Odkryte relikty przedromańskiego kościoła grodowego Mieszka I, zachowane w podziemiach katedry, pozwalają określić jego formę przestrzenną jako tzw. rotundę prostą, składającą się z kolistej nawy o średnicy 9 metrów i apsydy wschodniej. Od strony północnej do rotundy dostawiony był aneks, być może o charakterze grobowym. Całość była orientowana na osi wschód–zachód. Kolejną fazę budowlaną reprezentuje drugi aneks, dobudowany do nawy rotundy od strony południowo-zachodniej. Dobudówkę tę ze względu na ukształtowanie przestrzenne i wielkość można interpretować jako aneks grobowy, w którym pochowano ciało świętego Wojciecha. Świątynia w obecnej formie powstała w XIV w.ok. 970220pxRotunda Najświętszej Marii Panny na WaweluKraków Według badaczy czteroabsydowa rotunda pełniła funkcję kaplicy pałacowej lub relikwiarzowej albo książęcego skarbca relikwiarzowegoJ. Firlet, Wawelska rezydencja władcy około roku 1000, [w:] Polska na przełomie I i II tysiąclecia, red. Skibiński, s. 321.. W XIV w. wezwanie kaplicy zmieniono na św. św. Feliksa i Adaukta. Relikty budowli odkryto w 1911 r. i częściowo zrekonstruowano w 1917 r.lata 80. X w.220pxBazylika archikatedralna Świętych Apostołów Piotra i Pawła w PoznaniuPoznańPierwsza katedra była trójnawową bazyliką o długości około 40 m z pojedynczą wieżą rozszerzającą się w dolnej części od strony zachodniej. Wzorowana była na kościołach karolińskich (kościół klasztorny w Memleben). W wieży znajdowała się dwupiętrowa empora wysunięta w głąb kościoła od którego oddzielała ją dwuarkadowa galeria wsparta na pojedynczym filarze. Była to najprawdopodobniej loża książęca. Obecna gotycka katedra powstała w XIV–XV wieku, częściowo odbudowana i regotyzowana po zniszczeniach II wojny światowej.ok. 1000220pxBazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w KrakowieKraków Pierwsza katedra tzw. chrobrowska, była poświęcona św. Wacławowi. Budowę świątyni rozpoczęto w związku z utworzeniem biskupstwa na zjeździe gnieźnieńskim. Była to bazylika trójabsydowa, której długość mogła wynosić nawet 45 m, a szerokość 21 m.J. Firlet, Z. Pianowski, Początki katedry krakowskiej w świetle badań archeologicznych do roku 1995, [w:] Katedra krakowska w średniowieczu, Kraków 1996X/XI w.220x220pxKościół św. Wojciecha w KrakowieKrakówPodczas badań archeologicznych odsłonięto pod obecną budowlą relikty wcześniejszej, murowanej, z przełomu X i XI wieku. Obecna romańska świątynia powstała w 2. połowie XI lub na początku XII wieku.1045 - 1073małyKościół Świętych Andrzeja Świerada i Benedykta w TropiuTropieUfundowany przez Kazimierza Odnowiciela w 1045 r. Poświęcony przez biskupa Krakowskiego, Stanisława ze Szczepanowa w 1073 r. Romański kościół częściowo spalony przez Tatarów w XIII w; następnie odbudowany.II poł. XI w.220x220pxOpactwo Benedyktynów w TyńcuKrakówOpactwo, usytuowane na wapiennym Wzgórzu Klasztornym nad Wisłą, ufundował najprawdopodobniej Kazimierz I Odnowiciel w 1044 r. Jednak część badaczy uważa, że opactwo tynieckie dla benedyktynów obecnych wcześniej w Krakowie ufundował dopiero syn Kazimierza Odnowiciela, Bolesław II Szczodry. W II połowie XI w. powstał zespół romańskich budowli: trójnawowa bazylika oraz zabudowania klasztorne.XI/XII w.220px Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w PłockuPłock Pierwotną drewnianą świątynię wzniósł prawdopodobnie Bolesław Śmiały lub jego brat Władysław Herman po 1075 r, kiedy utworzono diecezję płocką. Miał być w niej pasowany na rycerza Bolesław Krzywousty. W 1130 na miejscu pierwszej, zburzonej katedry, biskup płocki Aleksander z Malonne przystąpił do budowy nowej, okazałej świątyni. Została ona konsekrowana w 1144. Została ona wzniesiona ze starannie opracowanych ciosów granitowych (ciosy licowe były kwadratowe lub prostokątne o wymiarach: w warstwie niższej do 36 cm długości i do 21 cm wysokości, oraz w warstwie wyższej do 65 cm długości i do 32 cm wysokości). Była to trójnawowa, zapewne dwuchórowa bazylika z transeptem i prezbiterium zakończonym apsydą. Chór zachodni flankowały dwie wieże.1079-1098220x220pxKościół św. Andrzeja w KrakowieKrakówKościół zbudowano w latach 1079–1098, z fundacji palatyna Sieciecha. Był główną świątynią osady Okół. Znajdował się początkowo pod patronatem benedyktynów z opactwa w Sieciechowie, a potem z Tyńca.koniec XI w.220x220pxKościół św. Jana Jerozolimskiego za murami w PoznaniuPoznańPierwszy kościół w tym miejscu został wzniesiony pod koniec XI wieku pod wezwaniem Michała Archanioła. Obecna budowla miała swoje początki na przełomie XII i XIII wieku, i stała się jedną z najwcześniej wybudowanych ceglanych budowli sakralnych w Polsce. Była jednak modyfikowana, a dopiero podczas XX-wiecznych renowacji odzyskała swój romański charakter.XI w., I poł. XII w.220pxKościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w LubiniuLubińPodczas prac archeologicznych ujawniono fragmenty kościoła i fosy z XI w., z nieznanych przyczyn ta pierwsza budowa została jednak przerwana. Druga fundacja miała miejsce za panowania Bolesława Krzywoustego w I. poł. XII w. W 1145 w nowo zbudowanym kościele pw. Najświętszej Marii Panny poświęcono ołtarz.1120-1140220pxBazylika kolegiacka św. Piotra i Pawła w KruszwicyKruszwicaPierwotnie kolegiata była prawdopodobnie siedzibą biskupstwa, które około 1148 przeniesiono do Włocławka. Za inspirację dla projektu świątyni posłużył kościół śś. Piotra i Pawła w Hirsau. Jest trójnawową, filarową bazyliką zbudowaną na planie krzyża łacińskiego. Wzniesioną ją z granitu i piaskowca. Posiada pięć absyd o różnej wielkości i jedną ceglaną wieżę. Mimo poczynionych zmian stanowi jeden z najlepiej zachowanych zabytków romańskich w Polsce i jest najstarszym zachowanym kościołem na Kujawach.lata 40-60 XII w.220px Kolegiata w TumieTumKolegiata została konsekrowana w 1161 roku, jednak historia kościoła sięga X wieku, kiedy miało na jej miejscu stanąć opactwo benedyktynów Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego, prawdopodobnie pierwsze na terenach Polski. W świetle nowszych studiów założenie to najwcześniej wiązać możemy z II poł. XI w. W latach 1181-1547 w kolegiacie zwoływano synody prowincjonalne. Odbudowa świątyni po zniszczeniach w wyniku II wojny światowej przywróciła jej styl romański i gotycki.XII w.220x220pxKościół św. Jana Chrzciciela w SiewierzuSiewierzŚwiątynia ta została zbudowana prawdopodobnie w 1144Jan Długosz podaje właśnie tę datę. lub 1164 z fundacji Piotra Dunina Własta – fundatora 70 kościołów. Kościół wykonany jest z kamienia ciosanego, w stylu romańskim, ze sklepieniem burgundzkim - uwiarygadnia to okres jego powstania; najpóźniej w XII wieku.XII w.287x287pxKościół św. Idziego w InowłodzuInowłódzŚwiątynię według nowożytnej płyty inskrypcyjnej wybudowano w 1082 z fundacji Władysława Hermana, jednak w rzeczywistości pochodzi ona prawdopodobnie z XII w. (najpóźniej z 1138) i jest fundacją Bolesława Krzywoustego[potrzebny przypis]. Świątynię wymienia również Jan Długosz, podając rok 1086 jako datę fundacji. Kościół został zrekonstruowany w latach 1936-1938 przez Adolfa Szyszko-Bohusza.XII w.220pxRotunda św. Mikołaja w CieszynieCieszynPrzeprowadzone w latach 2013—2016 badania archeologiczno-architektoniczne budowli datują jej powstanie na XII w. Rotundę poddano modernizacji w XIX wieku, lecz podczas konserwacji w XX wieku przywrócono kościołowi cechy architektury romańskiej.XII/XIII w.220pxRotunda św. Prokopa w StrzelnieStrzelno Zapis w kronikach Jana Długosza podaje datę 16 marca 1133 jako dzień konsekracji rotundy. Ostatnie badania archiwalne wskazują na równoczesny czas ukończenia rotundy i pobliskiego kościoła norbertanek (lata 20. XIII w.)XII/XIII w.220pxKościół Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w StrzelnieStrzelnoBudowę kościoła z granitowych kostek rozpoczęto w XII wieku i ukończono dopiero w połowie XIII wieku. W 1216 miała miejsce jego uroczysta konsekracja. W późniejszym czasie kościół zbarokizowano.XII/XIII w.220pxKościół św. Jakuba w SandomierzuSandomierzOdnalezione ruiny wskazują, że na przełomie XII i XIII wieku istniał już w tym miejscu pierwszy kościół, który jednak po przybyciu do Sandomierza dominikanów został zastąpiony nową świątynią w XIII wieku.XII/XIII w.220x220pxOpactwo Cystersów w SulejowieSulejówKonsekracja pierwszego kościoła klasztornego według miejscowej tradycji odbyła się 8 sierpnia 1178 rokuZa kalendarium na stronie klasztoru sulejowskiego. Zob. jednak Wojciech Kętrzyński: Studyja nad dokumentami XII wieku, Roczniki Akademii Umiejętności, Lwów 1891, s. 300-305. W początku XIII wieku przystąpiono do budowy nowego kościoła, pod wezwaniem NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego. Jego konsekracji dokonał w 1232 roku arcybiskup gnieźnieński Pełka. Następnym krokiem była budowa kapitularza, którą zakończono około połowy XIII wieku.XII/XIII w.220x220pxArchiopactwo Cystersów w JędrzejowieJędrzejówKlasztor w Brzeźnicy założono w 1140 r. Uroczystej konsekracji nowego kościoła, poświęconego Wniebowziętej Najświętszej Maryi Pannie, patronce zakonu cysterskiego, dokonał w 1210 roku biskup krakowski Wincenty Kadłubek.XII/XIII w.220x220pxKościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w InowrocławiuInowrocławPowstanie kościoła datuje się na koniec XII lub początek XIII wieku. Fundator ani dokładny czas budowy nie są znane. Najprawdopodobniej kościół zaczęto budować w drugiej połowie XII wieku z fundacji księcia Leszka, syna Bolesława Kędzierzawego, dzięki dochodom z produkcji soli. Na początku wzniesiono kamienną nawę i prezbiterium. Jego fundamenty celowo posadowiono na pięciu symetrycznie ułożonych szkieletach. Prawdopodobnie związane było to z chrześcijańskim kultem relikwii splątanym w ówczesnej religijności ludowej z pogańskim kultem tzw. "ofiary budowlanej". Ceglane wieże powstały w drugiej fazie budowy, na początku XIII wieku.
Bibliografia 10 najstarszych kościołów w Polsce. Ile znasz? - artykuł na stronie internetowej aleteia.org Najstarsze i najpiękniejsze kościoły w Polsce. 10 miejsc z ciekawą historią - artykuł na stronie internetowej national-geographic.pl
Zobacz też Lista najwyższych kościołów w Polsce
Przypisy
Kategoria:Kościoły w Polsce kościoły