Masajowie – afrykańska półkoczownicza grupa etniczna, zamieszkująca Kenię oraz północną Tanzanię. Dzięki swoim charakterystycznym zwyczajom oraz zamieszkaniu w dostępnym terenie są jedną z najlepiej znanych afrykańskich grup etnicznych.
Ich językiem ojczystym jest język masajski, który zalicza się do rodziny języków nilo-saharyjskich. Uczą się także języków urzędowych Kenii i Tanzanii: suahili i angielskiego. Nie ma precyzyjnych szacunków populacji Masajów. Według spisu statystycznego z 1989 roku populacja wynosi 377 089 osób. Według innego źródła danych w 1994 w Kenii było 453 tys. osób mówiących w języku maa. Całkowita populacja jest szacowana na ok. 900 tys. Problem z precyzyjnym oszacowaniem populacji Masajów wynika z odległej lokalizacji niektórych wiosek, a także ciągłego przemieszczania się ludzi.
Rządy Tanzanii i Kenii próbowały zachęcić Masajów do porzucenia ich półkoczowniczego trybu życia. Jednak próba zakończyła się niepowodzeniem i Masajowie kontynuują dawne zwyczaje. W ostatnim czasie Oxfam ogłosił, że tryb życia Masajów powinien zostać rozpowszechniony. Wynika to ze zmiany klimatu i zdolności Masajów do uprawy roślin na pustyniach i w buszu.
Kultura thumb|Masajowie i ich chatki otoczone ogrodzeniem (Enkang) z akacji – wschodnia część Serengeti, 2006 Społeczeństwo Masajów jest silnie patriarchalne. Większość ważnych dla grupy decyzji jest podejmowana przez starszych mężczyzn. Prawo zwyczajowe, które obowiązuje Masajów, reguluje większość sytuacji. Formalnie kara śmierci nie jest stosowana i jako zadośćuczynienie wystarczy zazwyczaj zapłata w bydle lub przeprosiny. Sprawy są rozwiązywane poza sądem, na procesach zwanych „amitu”, „to make peace” lub „arop”.
Masajowie są monoteistami, a ich Bóg jest nazywany Enkai lub Engai. Engai jest pojedynczym bóstwem o podwójnej naturze: Engai Narok (Czarny Bóg) jest łaskawy, natomiast Engai Nanyokie (Czerwony Bóg) jest mściwy. „Góra Boga”, Ol Doinyo Lengai, znajduje się na południe od jeziora Natron. Najważniejszym człowiekiem w religijnym systemie Masajów jest laibon, który bierze udział w szamańskim leczeniu, wróżeniu, proroctwach, modlitwach o zapewnienie zwycięstwa w wojnie lub przywołanie deszczu. Jaką moc posiada laibon, zależy od jego osobowości, a nie od pozycji. Wielu Masajów przeszło na chrześcijaństwo, a w mniejszym zakresie także na islam.
Wysoki wskaźnik umieralności wśród niemowląt Masajów doprowadził do nieuznawania dziecka do czasu, aż przeżyje trzy miesiące.
Masajowie, którzy żyją zgodnie z tradycją, nie urządzają ceremonii pogrzebowych, a zmarli są pozostawiani padlinożercom.
Tradycyjnie życie Masajów skupia się wokół bydła, które stanowi główne źródło pożywienia. Miarą bogactwa mężczyzny jest liczba dzieci i bydła. Stado składające się z 50 sztuk jest już godne szacunku, a im więcej dzieci, tym lepiej. Mężczyzna, który ma wiele dzieci i nie ma bydła, lub odwrotnie, jest uważany za biednego. Według wierzeń Masajów Bóg podarował im całe bydło na świecie, dlatego kradzież bydła od innych plemion jest tylko odbieraniem swojej własności. Praktyka ta jest coraz rzadziej spotykana.
Wspólnota i współpraca wśród Masajów jest wskazywana jako wzorowy przykład funkcjonowania przedsiębiorstwa. Masajowie mają silne poczucie wspólnoty, co pozwala im dobrze działać zespołowo. Dzięki temu czują się silni. Nieważne, jaka jest pozycja Masaja w społeczności, jest on odpowiedzialny za poprawne jej funkcjonowanie. Według nich tylko współpraca może przynieść wymierne korzyści. Tą ścieżką powinny podążać również firmy, które chcą osiągnąć sukces i pokonać kryzys.
Schronienie thumb|Masajskie kobiety reperujące dom w Masai Mara (1996) Masajowie jako lud koczowniczy, a później półkoczowniczy, budując domy, polegają na lokalnych, łatwo dostępnych materiałach i miejscowej technologii. Tradycyjny masajski dom jest skonstruowany dla ludzi, którzy ciągle się przemieszczają, więc jego trwałość jest bardzo mała. Manyatty (chaty) mają kształt owalu lub koła i są budowane przez kobiety. Szkielet domu jest budowany z drewnianych tyczek, wbitych bezpośrednio w ziemię i przeplecionych mniejszymi gałązkami. Taka konstrukcja jest następnie oblepiana mieszanką błota, trawy, krowiego gnoju i moczu oraz popiołu. Manyatta jest mała (3 × 5 m), a jej wysokość wynosi 1,5 m. Na tej niewielkiej przestrzeni rodzina gotuje, je, śpi, prowadzi życie towarzyskie i przechowuje żywność, paliwo oraz wszystko, co posiada. W manyatcie często żyją również małe zwierzęta gospodarskie.
Wioski (enkang) są otoczone płotem w kształcie okręgu, który jest budowany przez mężczyzn, zazwyczaj z ciernistej akacji. W nocy bydło domowe, kozy i owce są zamykane w ogrodzeniu w centrum wioski, z dala od dzikich zwierząt.
Organizacja społeczności Dla Masajów najważniejszym wyznacznikiem jest kohorta, do której przynależą. Mali chłopcy, pomimo że są zobowiązani wypasać cielaki i jagnięta, gdy tylko nauczą się chodzić, spędzają dzieciństwo głównie na zabawach. Dziewczynki są odpowiedzialne za dodatkowe prace przy gotowaniu czy dojeniu. Co około 15 lat powstaje nowe pokolenie morans lub inaczej murran (wojowników). Nowe pokolenie wojowników jest tworzone z chłopców w wieku 12–25 lat, którzy osiągnęli już wiek dojrzewania i nie należą do młodszej kohorty. Jednym z obrządków przejścia z chłopca w młodego wojownika jest bolesna ceremonia obrzezania, która jest przeprowadzana bez środków znieczulających. W języku Maa obrzezanie to emorata. Chłopiec musi znieść całą operację w milczeniu. Wyraz bólu przynosi chłopcu dyshonor, aczkolwiek tylko tymczasowo. Proces leczenia zajmuje od 3 do 4 miesięcy. Chłopiec musi ubierać się w czarne ubrania przez 4 do 8 miesięcy po wykonaniu zabiegu.
thumb|Młody moran w nakryciu głowy i z malunkami na twarzy Przez ten czas obrzezani młodzi mężczyźni żyją w „manyatta”, wiosce zbudowanej przez ich matki. Manyatta nie ma ogrodzenia ochronnego, co ma podkreślać rolę wojowników jako obrońców społeczności. Nie buduje się również wewnętrznego ogrodzenia, gdyż wojownicy nie posiadają bydła oraz nie przechowują żywności. Dodatkowe obrzędy przejścia są organizowane, gdy wojownik staje się „starszym wojownikiem” podczas ceremonii zwanej eunoto. Wówczas staje się prawdziwym mężczyzną. Wtedy golona jest mężczyznom głowa i mają oni prawo wziąć sobie dowolną kobietę za żonę.
thumb|left|Flaga masajska Gdy powstaje nowe pokolenie wojowników, dotychczasowi morans stają się młodymi starszymi, którzy są odpowiedzialni za polityczne decyzje, aż do czasu, gdy staną się starszymi.
Wojownicy zapewniają bezpieczeństwo społeczności, a większość czasu spędzają na pieszym przemierzaniu masajskich ziem, daleko poza granice ziem, będących ich własnością. Coraz częściej angażują się również w hodowlę bydła, wzbogacają swoje zapasy poprzez handel i barter, a nie przez kradzież, jak bywało w przeszłości.
Chłopcy są odpowiedzialni za wypasanie małych zwierząt gospodarczych. Podczas suchego okresu zarówno wojownicy, jak i chłopcy są odpowiedzialni za wszystkie zwierzęta. Kobiety zajmują się pracami domowymi, a także przynoszeniem wody, zbieraniem drewna na opał, dojeniem bydła i gotowaniem dla całej rodziny.
thumb|Tradycyjny masajski taniec – Adumu Jednym z mitów o Masajach jest przekonanie, że każdy młody mężczyzna przed obrzezaniem powinien zabić lwa. W przeszłości łowienie lwów było dość popularne. Pomimo że zostało zakazane we wschodniej Afryce, Masajom wciąż zdarza się łowić lwy, gdy te zagrażają masajskim zwierzętom. Nie ponoszą oni jednak żadnych poważnych konsekwencji. Wzrastająca obawa o populację lwów zmobilizowała urzędników do zorganizowania programu, który zapewnia rekompensatę za zabite przez lwa zwierzę. Niemniej jednak zabicie lwa przynosi Masajowi sławę i uznanie całej społeczności.
Młode kobiety również przechodzą „kobiece obrzezanie” (emoratę) jako część złożonego rytuału przejścia. Podczas tej ceremonii dziewczynki dostają instrukcje i porady dotyczące ich nowej roli. Wtedy to dowiadują się, że stają się kobietami gotowymi do zamążpójścia. W Kenii kobiece obrzezanie jest praktykowane przez 38% populacji. Najpopularniejszą formą jest klitoridektomia. Zabieg ten jest zazwyczaj wykonywany przez „profesjonalistę”, który nie jest Masajem, a często należy do plemienia Dorobo. Noże i ostrza, którymi dokonuje się zabiegu, są projektowane przez kowala, il-kunono. Masajowie unikają il-kunono, gdyż wykonują oni narzędzia śmierci – noże, krótkie miecze, groty do strzał. Podobnie jak młodzi mężczyźni, kobiety, które przeszły obrzęd, ubierają się na czarno i malują twarz znakami, a następnie zakrywają twarz aż do zakończenia ceremonii.
Inną metodą obrzezania kobiet jest wycinanie genitaliów. Praktyka ta powoduje wiele kontrowersji zarówno za granicą, jak i wśród kobiet, które ją przeszły. W ostatnim czasie metoda ta jest zastępowana przez ceremonię „obcinania słowami”, w trakcie której odbywają się śpiewy i tańce zamiast obrzezania. Jednakże praktyka ta jest głęboko zakorzeniona w kulturze i ceniona przez Masajów. Często jest to warunek konieczny, aby znaleźć męża. Inaczej wartość żony, a tym samym zapłata za nią, spada. Tego typu obrzezanie jest nielegalne zarówno w Kenii, jak i w Tanzanii. Zamężne kobiety, które zajdą w ciążę, są zwolnione ze wszystkich ciężkich prac, takich jak dojenie bydła lub zbieranie drewna. Zabronione są także stosunki seksualne.
Masajowie są poligamistami z potrzeby: przyczyniają się do tego wysoka śmiertelność noworodków oraz wojowników. Praktykowana jest również poliandria. Kobieta wychodzi nie za jednego mężczyznę, ale za całą kohortę. Od męża oczekuje się ustąpienia miejsca w łóżku, gdy gości mężczyznę z tej samej grupy wiekowej. Kobieta sama decyduje o spędzeniu nocy z goszczonym mężczyzną. Niezależnie od tego dziecko narodzone przez kobietę, jest zawsze uważane za dziecko męża i jego potomka w linii męskiej.
„Kitala” jest pewnego rodzaju rozwodem lub azylem – wówczas kobieta wraca do domu ojca. Kobieta ucieka się do tego, gdy jest źle traktowana przez swojego męża. Zwrot zapłaty za żonę i opieka nad dziećmi jest uzgadniana wspólnie.
Muzyka i taniec Masajska muzyka tradycyjnie składa się z rytmu wyśpiewanego harmonijnie przez chór wokalistów, podczas gdy przewodnik muzyki (olaranyani) śpiewa słowa. Olaranyanim jest zazwyczaj osoba, która najlepiej potrafi zaśpiewać daną piosenkę. Zdarza się, że kilka osób może prowadzić jedną pieśń. Olaranyani inicjuje śpiew poprzez zanucenie pierwszej linijki lub wskazanie tytułu (namba). Grupa odpowiada jednomyślnym uznaniem, a olaranyani śpiewa wers przy gardłowym nuceniu całej grupy. Każda piosenka ma swoją specyficzną strukturę opartą na call-and-response. Najpopularniejsze rytmy są wariacją taktów na 5/4, 6/4 i 3/4. Tekst dotyka typowych tematów i jest często powtarzany słowo w słowo. Śpiewaniu akompaniują ruchy szyją. Podczas wydechu głowa jest nachylona do przodu, przy wdechu głowa do tyłu. Dzięki temu można usłyszeć efekt polifonicznej synkopy.
Kobiety śpiewają kołysanki, nucą piosenki i śpiewają pieśni pochwalne dla synów. Charakterystyczna dla śpiewu kobiet jest monofonia i call-and-response. Kobiety powtarzają zdania i odpowiadają sobie na nie same.
Jedynym wyjątkiem od wokalnej natury Masajów jest użycie rogu kudu w trakcie ceremonii eunoto.
thumb|Taniec Masajów Eunoto, obrzęd wejścia w wiek wojownika, może składać się z dziesięciu lub więcej dni śpiewu, tańczenia i rytuałów. Wojownicy Il-Oodokilani odprawiają pewnego rodzaju marsz przeszłości oraz „adumu” lub aignus, przez ludzi z zewnątrz zwanym „skaczącym tańcem”. Zarówno adumu, jak i aigus w języku Maa oznacza „skakać”, przy czym adumu oznacza dokładnie „skakać w górę i dół w tańcu”. Mężczyźni są znani ze swojej rywalizacji w skakaniu. Okrąg jest tworzony przez wojowników i jeden lub dwóch z nich wkracza do środka, aby skakać, utrzymując prostą pozycję. Żaden z nich nie może dotknąć piętami ziemi. Członkowie grupy mogą dopasowywać ton głosu do wysokości skoków.