Purpurek ognisty (Pericrocotus flammeus) – gatunek ptaka z rodziny liszkojadów (Campephagidae). Występuje w Azji Południowej i Azji Południowo-Wschodniej. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Johann Reinhold Forster w 1781. Miejsce pozyskania holotypu nie zostało wskazane, współcześnie jako miejsce typowe podawana jest Sri Lanka. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Muscicapa flammea.
Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza purpurka ognistego w rodzaju Pericrocotus, tak też jest powszechnie klasyfikowany. Kwestię szczególnie sporną stanowi liczba podgatunków oraz uwzględnianie lub wyłączanie do osobnego gatunku P. (f.) speciosus, purpurka szkarłatnego. IOC uznaje go za osobny gatunek, podobnie jak autorzy Clements Checklist of Birds of the World (październik 2025). Do purpurka ognistego włączają go autorzy HBW, listy ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (10. wersja online: październik 2025), Howard and Moore Complete Checklist (2014; dalej: H&M...), Kompletnej listy ptaków świata (kwiecień 2025) oraz AviList (2025). W ujęciu systematycznym przyjętym przez IOC i Clements Checklist of Birds of the World purpurek ognisty jest gatunkiem monotypowym.
Podział purpurka ognistego na podgatunki jest skomplikowany i niedostatecznie opisany, wymaga rewizji przez współczesnych autorów. W Azji Południowo-Wschodniej obserwowano wiele form pośrednich. Poniżej przedstawiono ich listę w kolejności takiej, jak to robi IOC: purpurek ognisty, P. s. flammeus (J.R. Forster, 1781) – podgatunek nominatywny grupa siebersi / exul P. s. siebersi Rensch, 1928 purpurek samotny, P. s. exul Wallace, 1864 grupa speciosus P. s. andamanensis Beavan, 1867 P. s. minythomelas Oberholser, 1912 P. s. modiglianii Salvadori, 1892 purpurek szkarłatny, P. s. speciosus (Latham, 1790) – bywa uznawany za odrębny gatunek na podstawie obecności w upierzeniu głębokiej szkarłatnej barwy. W takim ujęciu za jego podgatunki uznać można przynajmniej P. s. fraterculus, P. s. andamanensis i P. s. semiruber. Obejmuje również P. s. elegans. Deignan (1946) zsynonimizował P. s. elegans z P. s. fraterculus. Później zmodyfikował tę klasyfikację Ripley (1961), który ptaki z Sadiya (Asam), a tym samym i P. s. elegans, włączył do zakresu nazw i zasięgu występowania P. s. speciosus. H&M... (2014) także włącza ten takson do P. s. speciosus, inaczej niż w poprzednich wydaniach. P. s. fraterculus Swinhoe, 1870 P. s. fohkiensis Buturlin, 1910 P. s. semiruber Whistler & Kinnear, 1933 – obejmuje proponowany podgatunek P. s. suchitrae, którego przedstawicieli nie da się jednak odróżnić od P. s. semiruber; P. s. flammifer Hume, 1875 P. s. xanthogaster (Raffles, 1822) P. s. insulanus Deignan, 1946 grupa novus / leytensis P. s. novus McGregor, 1904 P. s. leytensis Steere, 1890 – tu najprawdopodobniej należą osobniki zamieszkujące filipińską wyspę Bohol, których pozycja jest niejasna grupa marchesae P. s. johnstoniae Ogilvie-Grant, 1905 P. s. gonzalesi Ripley & Rabor, 1961 P. s. nigroluteus Parkes, 1981 – opisany już kilka lat wcześniej jako P. s. neglectus Parkes, 1974, ale pierwszeństwo miała już nazwa Pericrocotus neglectus Hume, 1877; P. s. marchesae Guillemard, 1885
Filogeneza Filogenetyka purpurków i jej znaczenie były przedmiotem zainteresowania Jønsson et al. (2009). Jedną z dobrze udokumentowanych relacji była ta łącząca purpurka ognistego i „szare purpurki”. Do „szarych purpurków”, które stanowią grupę siostrzaną wobec P. flammeus, należą trzy gatunki: purpurek białoczelny (P. divaricatus) oraz para gatunków siostrzanych, purpurek brązoworzytny (P. cantonensis) i różowy (P. roseus). Poniżej przedstawiono uproszczony kladogram; zaznaczono na nim też purpurka japońskiego (P. tegimae), który mimo przebadania tylko jednego okazu okazał się reprezentować odrębną linię rozwojową i prawdopodobnie odrębny gatunek:
Według Jønsson et al. (2016) linia rozwojowa P. flammeus+P. (f.) speciosus oddzieliła się około 5,2 mln lat temu, a podział na te dwa taksony (jeśli uznać purpurka szkarłatnego za odrębny gatunek) nastąpił blisko 0,59 mln lat temu. Według wyników Marki et al. (2015) zdarzenia te nastąpiły około 5,2 mln lat temu i 0,643 mln lat temu. Price et al. (2014) uwzględnili jedynie P. (f.) speciosus, którego linia rozwojowa wyodrębniła się blisko 5,8 mln lat temu, a grupę siostrzaną ma stanowić klad P. brevirostris+P. ethologus. Jetz et al. (2012) uzyskali podobny rezultat, co Jønsson et al. (2009): cztery gatunki „szarych purpurków” jako grupa siostrzana wobec purpurka ognistego, który oddzielił się od reszty koło 6,3 mln lat temu.
Morfologia Długość ciała wynosi 17–22 cm, masa ciała – 19–24,5 g. Purpurek ognisty to mocno zbudowany przedstawiciel rodziny z dużym dziobem i stosunkowo szerokim ogonem. Poniżej przedstawiono wymiary szczegółowe dla przedstawicieli nieokreślonych podgatunków z Półwyspu Malajskiego: +Wymiary szczegółowe (mm)nDł. skrzydłaDł. ogonaDł. dziobaDł. skokusamce5381–9368,5–84,415,1–18,214,1–16,9samice3982–8970,0–82,514,8–17,414,9–16,4
Dalszy opis dotyczy samców podgatunku nominatywnego, o ile nie zaznaczono inaczej. Głowa, broda, gardło, płaszcz i górna część grzbietu są połyskująco niebieskoczarne. Dolną część grzbietu, kuper i pokrywy nadogonowe wyróżnia płomienisty pomarańczowoczerwony kolor. Skrzydła z wierzchu czarne. Na ich tle wyróżniają się pokrywy skrzydłowe większe o szerokich pomarańczowoczerwonych końcówkach, lotki z szerokim płomienistym pasem u nasady oraz trzy najbardziej wewnętrzne lotki II rzędu z czerwoną plamką lub kreską przed końcem chorągiewek zewnętrznych. Sterówki są czarne, kontrastują z nimi jedynie pomarańczowoczerwone końcówki – najwęższe u środkowej pary, poszerzające się na coraz bardziej zewnętrznych parach. Spód ciała jaskrawy, pomarańczowoczerwony. Nogawice czarne. Pokrywy podskrzydłowe jaskrawożółte. Tęczówka ciemnobrązowe. Dziób i nogi czarniawe. Samce purpurków ognistych od innych purpurków można odróżnić dzięki czerwonym plamkom przed końcem lotek III rzędu i wewnętrznych II rzędu.
U samic czoło i szeroki pasek nad kantarkiem są jaskrawożółte. Obszar od ciemienia po grzbiet oraz pokrywy skrzydłowe mają barwę od popielatej po szarą z oliwkowym nalotem. Dolna część grzbietu, kuper oraz pokrywy nadogonowe zielonkawożółte. Lotki i sterówki czarniawe. Płomienista barwa samców w tych samych partiach ciała u samic zastąpiona jest żółcią; spód ciała cały jaskrawożółty. Osobniki młodociane przypominają samice, jednak obszar od ciemienia do płaszcza pokrywa u nich żółtawy wzór podobny do łusek, a boki piersi i tułowia – szary. Ponadto ich pokrywy skrzydłowe i lotki III rzędu mają szerokie żółte końcówki, przywodzące na myśl wzór na wewnętrznych lotkach II i na lotkach III rzędu u dorosłych osobników. Osobniki, które niemal już uzyskały szatę ostateczną, podobne są do samic, jednakże samce cechuje bardziej pomarańczowy odcień zazwyczaj żółtych obszarów.
Przedstawiciele poszczególnych podgatunków różnią się głównie rozmiarami ciała, odcieniem czerwieni na spodzie ciała samców i żółci u samic oraz zasięgiem jaskrawej barwy na środkowych sterówkach i skrzydłach, na przykład liczbą lotek I rzędu (w przypadku podgatunków występujących w Indiach: pierwsze 2 lub pierwsze 3) bez czerwieni na chorągiewkach zewnętrznych.
Podgatunki i zasięg występowania thumb|Samiec jednego z występujących w Tajlandii podgatunków, być może bardziej północnego P. s. flammifer, sfotografowany na najwyższej górze tego kraju – Doi Inthanon Purpurki ogniste występują w Azji Południowej i Azji Południowo-Wschodniej na obszarze blisko 19,3 mln km². Zasięg ich występowania rozpościera się od podnóży Himalajów na wschód od Kaszmiru przez wyżyny północno-wschodniego subkontynentu indyjskiego, Ghaty Zachodnie po Sri Lankę i Andamany. Dalej ciągnie się po południowo-wschodni Tybet, Chiny na południe od linii Junnan-Hunan-Fujian (w tym Hajnan). Obejmuje również Azję Południowo-Wschodnią aż po Półwysep Indochiński, Sumatrę i jej satelitarne wyspy na wschód po wyspę Belitung, Borneo, Jawę, Bali, Lombok oraz Filipiny (oprócz wysp wchodzących w skład prowincji Palawan).
Poniżej przedstawiono podgatunki w kolejności takiej, jaką prezentuje IOC wraz z ich zasięgiem występowania. P. s. flammeus (J.R. Forster, 1781) – zachodnie i południowe Indie oraz Sri Lanka. W Indiach ich zasięg ciągnie się od okolic rzeki Tapti w stanie Gudźarat na południe przez zachodnią Maharasztrę, dystrykt Mysore i zachodni stan Tamilnadu po Keralę oraz na wschód po wzgórza Shevaroy Hills, P. s. siebersi Rensch, 1928 – Jawa i Bali, P. s. exul Wallace, 1864 – wyspa Lombok (zachodnie Małe Wyspy Sundajskie) u wybrzeża Bali, P. s. andamanensis Beavan, 1867 – Andamany, P. s. minythomelas Oberholser, 1912 – Simeulue, nieopodal północno-zachodniego wybrzeża Sumatry, P. s. modiglianii Salvadori, 1892 – Enggano, u południowo-zachodniego wybrzeża Sumatry, P. s. speciosus (Latham, 1790) – Himalaje od Dżammu i Kaszmiru na wschód przez Nepal i Bhutan po południowe Chiny (południowo-wschodni Tybet), P. s. fraterculus Swinhoe, 1870 – północno-wschodnie Indie (wzgórza Asamu na południe od Brahmaputry), północna Mjanma, południowe Chiny (Junnan, Hajnan) i północny Półwysep Indochiński, P. s. fohkiensis Buturlin, 1910 – południowo-wschodnie Chiny (od Kuejczou na wschód po Fujian oraz na południe po Kuangsi i Guangdong), P. s. semiruber Whistler & Kinnear, 1933 – obszar od środkowo-wschodnich Indii, południowej Mjanmy i Tajlandii na wschód po środkowy i południowy Półwysep Indochiński, P. s. flammifer Hume, 1875 – południowo-zachodnia i południowa Tajlandia oraz północna i wschodnia Malezja, P. s. xanthogaster (Raffles, 1822) – zachodnia i południowa Malezja oraz Sumatra, a także wyspy u jej wschodniego wybrzeża, P. s. insulanus Deignan, 1946 – Borneo, P. s. novus McGregor, 1904 – Luzon i Negros (północne i środkowe Filipiny), P. s. leytensis Steere, 1890 – Samar, Leyte i Bohol (środkowo-wschodnie Filipiny), P. s. johnstoniae Ogilvie-Grant, 1905 – Apo (południowo-wschodnia wyspa Mindanao w południowych Filipinach), P. s. gonzalesi Ripley & Rabor, 1961 – północna i wschodnia część Mindanao, P. s. nigroluteus Parkes, 1981 – południowo-środkowa część Mindanao, P. s. marchesae Guillemard, 1885 – wyspa Jolo w Archipelagu Sulu.
Ekologia i zachowanie thumb|Grupa purpurków ognistych sfotografowana w Parku Narodowym Kaziranga; prawdopodobnie należą do podgatunku P. s. fraterculus, park ten leży bowiem w Asamie na południe od Brahmaputry, tuż przy niej. Populacja innego podgatunku występuje już na północ od tej rzeki Środowiskiem życia purpurków ognistych są lasy deszczowe, lasy częściowo wiecznie zielone oraz z drzewami zrzucającymi liście, a prócz tego – lasy porastające torfowiska (ang. peatswamp forest). Pojawiają się również w sadach. W lasach zmienionych działalnością człowieka wymagają dużych połaci terenu z wysokimi drzewami, unikają niskiej roślinności wtórnej. Występują na wzgórzach lub obszarach górskich do 2100 m n.p.m.; przykładowo w Nepalu stwierdzano je między 150 a 2000 m n.p.m., chociaż inne źródło mówi nawet o 2700 m n.p.m. W Indiach gniazdują od 900 m n.p.m. wzwyż. W Sri Lance pojawiają się do 1200 m n.p.m. Na Półwyspie Malajskim odnotowywane do 915 m n.p.m. Purpurki ogniste prowadzą głównie osiadły tryb życia. Podejmują czasami wędrówki wysokościowe. W Himalajach podczas zimy przebywają na niższych niż zazwyczaj wysokościach; gniazdują do 1800 m n.p.m. lub wyżej. Przedstawiciele P. s. fraterculus poza sezonem lęgowym docierają do północno-wschodniej Tajlandii.