Operacja Rubikon (zwana do końca lat 80. operacją Tezaurus) – tajna operacja zachodnioniemieckiej Federalnej Służby Wywiadowczej (BND) oraz amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA), która trwała odpowiednio od 1970 do 1993 i 2018 roku. Jej głównym celem było zdobywanie informacji poprzez podsłuch tajnej komunikacji rządowej innych państw wykonywanej za pomocą urządzenia szyfrującego (CX-52) szwajcarskiej firmy Crypto AG. Operacja została przedstawiona przez The Washington Post jako jedna z najbardziej udanych operacji wywiadowczych w historii.
mały|upright=1.8|
Znaczenie operacji Rubikon Umowa między CIA i BND stanowi jeden z najważniejszych przykładów dwustronnych kontaktów i współpracy w historii działań podejmowanych przez zachodnie agencje wywiadowcze. Kontrolowanie rynków zbytu oraz możliwości manipulacji w samych projektach maszyn szyfrujących umożliwiały Niemcom i Amerykanom dostęp do rządowej komunikacji wielu państw na całym świecie.
Agencje wywiadowcze w ramach operacji Rubikon zajmowały się wybieraniem korzystnych dla ich interesów projektów, zatrudnianiem personelu, opracowywaniem technologii oraz kierowaniem sprzedażą. W ramach operacji Rubikon pozyskiwały one dane przede wszystkim z krajów Ameryki Łacińskiej, czy szerzej globalnego Południa. Operacja Rubikon skupiała się na pozyskiwaniu informacji wywiadowczych z tradycyjnych źródeł, czyli takich jak komunikacji prowadzonej przez państwa i ich dyplomatów.
Głównymi celami operacji Rubikon było:
zwiększenie międzynarodowej sprzedaży maszyn szyfrujących określonego typu i osłabienie ich funkcjonalności w sposób umożliwiający przechwycenia przetwarzanych przez nie danych przez zaawansowane technologicznie państwa; wstrzymywanie produkcji i sprzedaży bezpiecznych maszyn szyfrujących; zapobieganie pozyskaniu bezpiecznych maszyn szyfrujących przez kraje, którymi zainteresowane były państwa współpracujące w ramach operacji Rubikon.
Szacuje się, że nawet 120 krajów i organizacji międzynarodowych zakupiło maszyn szyfrujące od Crypto AG. O skali przedsięwzięcia świadczy fakt, że w latach 70. XX wieku firma Crypto AG zdominowała światowy rynek maszyn szyfrujących. Obniżenie poziomu zabezpieczeń w urządzeniach sprzedawanych przez Crypto AG umożliwiło pozyskiwanie tajnej komunikacji przez technologicznie rozwinięte kraje. W latach 70. i 80. XX wieku szacunkowo około dziesięć krajów, w tym prawdopodobnie Związek Radziecki miało dostęp do tajnej komunikacji niemal połowy państw świata. Umożliwiło im to uzyskanie olbrzymiego wpływu na dyplomację, wydarzenia polityczne, negocjacje handlowe, a także toczące się konflikty.
Znaczenie operacji Rubikon dla pozycji BND Udział BND w operacji Rubikon przełożył się na postrzeganie RFN jako jednego z czołowych europejskich graczy w zakresie wykorzystania wywiadu elektronicznego oraz pozwolił na zwiększenie statusu i znaczenia BND adekwatnie do rosnącej pozycji RFN w Europie. Początkowo w ramach operacji BND pełniło jedynie funkcję zaplecza eksperckiego pomagającego zarządzać projektami wewnątrz Crypto AG. Jednak już od drugiej połowy lat 70. BND zaczęło być postrzegane przez samo CIA jako dojrzały partner, czego dowodem było odrzucenie przez Komisję USA do spraw Wywiadu Komunikacyjnego (ang. United States Communications Intelligence Board – USCIB) propozycji dołączenia brytyjskiego GCHQ do operacji. Trend rosnącego zainteresowania amerykańskich służb wywiadowczych współpracą z wywiadem niemieckim utrzymał się również w kolejnej dekadzie. W latach 1985–1988 NSA pod kierownictwem dyrektora Williama Odoma skupiło się na zacieśnianiu współpracy z wywiadem niemieckim, częściowo tracąc zainteresowanie współpracą z wywiadem brytyjskim. Również rozwój gospodarczy RFN i postęp technologiczny sprzyjał budowie pozycji BND, umożliwiając dostęp do najnowszych generacji sprzętu komputerowego, umożliwiającego przetwarzanie coraz większej liczby danych. Ugruntowania rosnącej roli BND w Europie można doszukać się także w utworzonych podczas zimnej wojny europejskich wspólnotach wywiadowczych. W 1976 roku Dania, Szwecja oraz RFN utworzyły Maximator Alliance (do którego w 1977 dołączyły Niderlandy, a w 1985 Francja), natomiast w latach 80. tworząc Ring of Five (w skład której oprócz RFN weszły Belgia, Dania, Francja i Niderlandy) mający być europejskim odpowiednikiem dla UKUSA.
Historia Crypto AG Boris Hagelin mały|Boris Hagelin w 1940 r. Boris Casear Wilhelm Hagelin (1892–1983) urodził się w Adshikent w Imperium Rosyjskim (obecnie miejscowość znajduje się w Azerbejdżanie). Był szwedzkim inżynierem, wynalazcą maszyn szyfrujących. W 1925 roku wraz z Arvidem Gerhardem Dammem opracował swoją pierwszą maszynę szyfrującą w firmie AB Cryptograph w Sztokholmie. W 1930 roku firma została zlikwidowana, a w jej miejsce powstała założona przez Hagelina firma AB Ingeniörsfirman, przekształcona następnie w Crypto AG. Hagelin został jednym z największych na świecie producentów maszyn szyfrujących. Uważa się, że przeniósł część swojego przedsiębiorstwa z drogiej i kosztownej podatkowo Szwecji na przedmieścia Zug w Szwajcarii w celu uniknięcia płacenia podatków. Sam Hagelin twierdził, że było to częścią jego pierwotnego planu współpracy ze szwajcarskim wynalazcą dr. Edgarem Gretenerem, który jednak nie został zrealizowany. Zamiast tego Gretener założył w Zurychu w Szwajcarii konkurencyjną firmę Edgar Gretener AG.
William Friedman William Frederick Friedman (1891–1969) urodził się w Kiszyniowie w Imperium Rosyjskim (obecnie stolica Mołdawii). Był amerykańskim łamaczem kodów i twórcą maszyn szyfrujących. W latach 30. XX wieku pracował w Army Signals Intelligence Service (SIS), a w 1949 roku został szefem wydziału kryptograficznego nowo utworzonej Agencji Bezpieczeństwa Sił Zbrojnych (ang. Armed Forces Security Agency – AFSA). W 1952 roku agencja została zastąpiona przez NSA, a Friedman został jej głównym kryptologiem.
II wojna światowa – nieformalne umowa Hagelina i Friedmana W 1935 roku armia USA poszukiwała urządzeń mogących zastąpić przestarzały i łatwy do złamania ręczny szyfr M-94, który nie zapewniał pełnego bezpieczeństwa szyfrowanych wiadomości. Poszukiwania zamienników zwróciły uwagę Friedmana, szefa Signal Intelligence Servies (SIS) na maszyny oferowane przez Hagelina. W latach 1937–1939 spotkania nie przyniosły rezultatów. Strona amerykańska wskazywała na konieczność dalszego udoskonalania maszyn. Ostatecznym efektem prac Hagelina były maszyny C-36 i C-38, których plany zostały zakupione przez SIS za kwotę ponad 9 mln USD. W 1950 r. William Friedman, już jako szef wydziału kryptograficznego nowo utworzonej AFSA, zawarł z Borisem Hagelinem umowę dżentelmeńską. Hagelin zobowiązał się do sprzedaży wyłącznie osłabionych wersji maszyn do państw trzecich. Dodatkowo w przypadku jego przejścia na emeryturę Stany Zjednoczone otrzymały prawo pierwokupu Crypto AG.
Spór między NSA i CIA mały|Maszyna szyfrująca CX-52 NSA postrzegała operację Rubikon jako niepotrzebne ryzyko, a Friedman nie był w stanie uzyskać poparcia Komisji USA do spraw Wywiadu Komunikacyjnego dla rozpoczęcia oficjalnej współpracy z Hagelinem. Przede wszystkim obawiano się, że wywiad amerykański nie będzie w stanie kontrolować Hagelina. W 1956 r. doszło do zmiany postrzegania możliwych korzyści płynących z nawiązania współpracy z Crypto AG. Dostrzeżono wtedy, że nowe maszyny szyfrujące Hagelina – CX-52 stanowią poważne zagrożenia dla prowadzenia wywiadu sygnałowego, a przejęcie nad nimi kontroli byłoby bardzo korzystne. Zmiana kierownictwa NSA (Ralph Canine został zastąpiony przez Johna Samforda) w 1956 r. doprowadziła jednak do zdecydowanego sprzeciwu wobec rozpoczęcia operacji. Wiele osób z NSA uważało, że nie potrzebują pomocy Hagelina i są w stanie sami złamać szyfrowanie jego maszyn.
Odmienne stanowisko miało CIA, które w związku z niezdecydowaniem NSA przejęło inicjatywę w negocjacjach. Wstępnie CIA zaproponowało przejęcie kontroli nad sprzedażą maszyn szyfrujących, przeniesienie rodziny Hagelina do Stanów Zjednoczonych, jednorazową zapłatę w wysokości 700 tys. USD oraz wypłacanie stałej pensji jako zapłaty za możliwość konsultacji. Sprzeciw NSA uniemożliwił sfinalizowania tej umowy. W 1958 r. w obawie przed wcześniejszą emeryturą Hagelina i utratą wszelkich wpływów w Crytpo AG, CIA przygotowała nową propozycję pięcioletniej umowy w zamian za 2 mln USD oraz comiesięczną wpłatę 50 tys. USD. Jednak projekt ponownie został zablokowany przed USCIB z powodu sprzeciwu NSA.
Spór pomiędzy NSA a CIA znany był jako tzw. „problem Borysa” (the Boris problem). Nieustanne konflikty między tymi dwiema agencjami dotyczące nawiązania współpracy z Hagelinem uniemożliwiały podjęcie konkretnych działań oraz zaogniły starą rywalizację w zakresie SIGINT pomiędzy dwiema służbami.
Projekt Spartan W 1960 r. uzgodniono umowę, która otrzymała poparcie USCIB. Stosunki z firmą Hagelina regulowała CIA, która zawarła pisemną umowę licencyjną o kryptonimie Spartan z Crypto AG. Początkowo dotyczyła ona ograniczenia sprzedaży urządzeń do niektórych państw. Jednak w kolejnych latach CIA zyskało uprawnienia do bezpośredniego kierowania sprzedażą w zamian za pokrywanie potencjalnych strat finansowych, na jakie mogło zostać narażone Crypto AG. CIA zapłaciło jednorazowo Hagelinowi 600 tys. USD oraz ustaliło coroczne wynagrodzenie za jego konsultacje w wysokości 75 tys. USD przez cały okres trwania umowy.
Operacja Thesaurus Wraz z wygaśnięciem umowy będącej podstawą projektu Spartan w latach 1966–1967 CIA i NSA podjęły dwie nieudane próby zawarcia umowy dotyczącej zakupu całości Crypto AG. W 1967 r. wspólną propozycję zakupu złożyły rządy Francji i Niemiec. Hagelin był gotów przystać na przedstawione warunki tylko za zgodą CIA i NSA. Strona amerykańska nie zgadzała się jednak na udział Francji w przedsięwzięciu z uwagi o obawy o niekontrolowaną sprzedaż maszyn przez to państwo. Ponownie w negocjacjach inicjatywę przejęła CIA, proponując wspólny zakup wraz z niemiecką BND. Pośrednikiem w transakcji miała zostać inna firma powiązana z amerykańskim wywiadem – Siemens. Ostatecznie zarząd Siemens zdecydował się o wycofaniu z jawnego udziału w zakupie. Finalnie we wrześniu 1969 roku za łączną kwotę 7 mln USD CIA i BND zakupiły Crypto AG. Zakup utajniono przed pracownikami i zarządem firmy. W 1970 roku Crypto AG otrzymała kryptonim Minerva, natomiast operacja zakupu kryptonim Thesaurus, przemianowane później na Rubikon.
Porozumienie było przełomowym momentem podważającym bezpieczeństwo światowej komunikacji na świecie w kulminacyjnym okresie zimnej wojny. Od tego momentu rządy państw na całym świecie, nie wiedząc o tym, płaciły znaczące kwoty de facto Stanom Zjednoczonym i Republice Federalnej Niemiec za możliwość odczytania ich komunikacji.
Zakup Crypto AG na początku lat 70. XX wieku stał się początkiem dynamicznego rozwoju zdolności CIA i BND w zakresie SIGINT. Około 120 państw i organizacji międzynarodowych na przestrzeni kolejnych lat było klientami Crypto AG. Pozyskane podczas operacji dane mogły wpływać na stosunki dyplomatyczne, wydarzenia polityczne czy negocjacje handlowe. Na liście celów operacji Rubikon znalazły się państwa takie jak np. Arabia Saudyjska, Iran, Jugosławia, Argentyna, Irak, Libia i Korea Południowa. Informacje zdobyte dzięki operacji były wykorzystywane podczas kryzysu zakładników w Iranie (poprzez dostęp do algierskiej komunikacji dyplomatycznej) oraz potwierdziły zaangażowanie Libii w zamach bombowy w Berlinie w 1986 roku. Najprawdopodobniej USA i RFN były w posiadaniu informacji dotyczących polityki apartheidu w Południowej Afryce, ludobójstwa w Indonezji, brutalności represji dysydentów prowadzonych przez Husniego Mubaraka w Egipcie i operacji Kondor w Ameryce Południowej.