Ryszard Kapuściński (ur. 4 marca 1932 w Pińsku, zm. 23 stycznia 2007 w Warszawie) – polski reportażysta, publicysta, poeta i fotograf, zwany „cesarzem reportażu”. Należy do czołówki najczęściej tłumaczonych autorów polskich.
Życiorys thumb|Pogrzeb Ryszarda Kapuścińskiego thumb|upright|Grób Ryszarda Kapuścińskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Urodził się w rodzinie nauczycielskiej jako syn Józefa. Jego ojciec walczył w 1939 w stopniu podporucznika w SGO Polesie. Po 17 września dostał się do niewoli radzieckiej. Wraz z kilkoma kolegami udało mu się uciec z kolumny prowadzonej na Smoleńsk i po zamianie ubrania na cywilne powrócił do Pińska. W obawie przed deportacją do Kazachstanu wyjechał z rodziną do swoich rodziców mieszkających w Przemyślu, a następnie w głąb niemieckiej strefy okupacyjnej. Pozostałą część okupacji Ryszard Kapuściński wraz z rodzicami spędził w Sierakowie, w Puszczy Kampinoskiej, koło wsi Palmiry oraz w Świdrze (obecnie w granicach Otwocka). Po zakończeniu II wojny światowej przeprowadził się wraz z rodzicami i z siostrą do Warszawy, gdzie w latach 1946–1955 mieszkali na osiedlu domków fińskich na Polu Mokotowskim.
Debiutował poetycko w wieku 17 lat w tygodniku „Dziś i Jutro”. W 1950 zdał maturę w warszawskim liceum im. Stanisława Staszica. W latach 1953–1981 był członkiem PZPR. W 1955 ukończył studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, broniąc pracy magisterskiej Organizacje oświaty dorosłych Królestwa Polskiego w okresie rewolucji 1905–1907 r., napisanej pod kierunkiem Henryka Jabłońskiego. Następnie rozpoczął pracę (początkowo jako goniec) w redakcji „Sztandaru Młodych”. W 1956 otrzymał pierwszą nagrodę – Złoty Krzyż Zasługi – za reportaż To też jest prawda o Nowej Hucie, opisujący trudne warunki życia robotników na budowie kombinatu. W tym samym roku odbył swą pierwszą podróż pozaeuropejską – do Indii. Odszedł z gazety w 1958, odwołany przez redakcję za poparcie dla krytycznego wobec władzy tygodnika „Po prostu”.
Przeniósł się do „Polityki”. Od 1962 pracował dla PAP jako stały korespondent zagraniczny w Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji. Dokumentował upadek cesarstwa w Etiopii i Iranie. Od 1974 w tygodniku „Kultura”. Przełożył na język polski Dziennik z Boliwii Che Guevary. Zaprzyjaźniony z Salvadorem Allende. W latach 1965–1988 mieszkał w bloku przy ul. Pustola 16 na Woli.
W 1987 Royal Court Theatre w Londynie wystawił sceniczną adaptację jego książki Cesarz, opisującej upadek reżimu Hajle Syllasje I w Etiopii (wystawiany potem także w kraju). W 1995 wyróżniony nagrodą imienia Jana Parandowskiego, w 1999 otrzymał „Ikara”. Wybrany przez środowisko dziennikarskie Dziennikarzem wieku w plebiscycie miesięcznika „Press”. Laureat Nagrody im. Dariusza Fikusa za rok 2004. Doktor honoris causa Uniwersytetu Śląskiego (17 października 1997), Uniwersytetu Wrocławskiego (2001), Uniwersytetu Jagiellońskiego (2004) i Uniwersytetu Gdańskiego (29 stycznia 2004). Łącznie otrzymał ponad 40 nagród i wyróżnień. Określony mianem maestro przez kolumbijskiego pisarza Gabriela Garcíę Márqueza, włoskiego reportera Tiziano Terzaniego i chilijskiego pisarza Luisa Sepúlvedę. Członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.
Zmarł 23 stycznia 2007 w wieku 74 lat, po rozległym zawale serca, na oddziale kardiochirurgii szpitala przy ul. Banacha w Warszawie. Jego śmierci poświęcone zostało dużo miejsca zarówno w polskich, jak i światowych mediach. Na pierwszych stronach swych wydań pisały o Kapuścińskim największe gazety, jak „New York Times”, „Le Monde” czy „El País”. Na ręce ambasadora RP w Hiszpanii kondolencje z powodu śmierci pisarza złożyli hiszpańska para królewska oraz książę Asturii. To cios dla polskiej literatury, dla polskiej kultury – tak o śmierci Ryszarda Kapuścińskiego mówił w rozmowie z dziennikarzami w tureckim Adampolu prezydent Lech Kaczyński.
Pogrzeb odbył się 31 stycznia 2007 w bazylice Świętego Krzyża w Warszawie. Mszy żałobnej przewodniczył prymas Polski kard. Józef Glemp. Mszę koncelebrowali m.in. kapelan Rodzin Katyńskich ks. prałat Zdzisław Peszkowski, kapelan prezydenta RP, ks. prałat Roman Indrzejczyk i ks. Adam Boniecki z „Tygodnika Powszechnego”. Homilię prymasa odczytał ksiądz Piotr Pawlukiewicz. Został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A29-tuje-18).
Od 1952 roku jego żoną była lekarka pediatra Alicja Mielczarek (1933–2022). Mieli córkę Rene po mężu Maisner (ur. 1953).
Podejrzenia o współpracę z wywiadem PRL 27 maja 2007 Igor Ryciak w artykule na łamach tygodnika „Newsweek Polska” ujawnił, że Ryszard Kapuściński od 1965 do 1972 (lub 1977) współpracował z wywiadem PRL. W IPN odnalazły się analizy odwiedzanych przez niego krajów i pisane przez niego opisy kilku osób, z którymi się spotykał.
Żona, Alicja Kapuścińska, twierdziła natomiast, że mąż nie przejmował się rejestracją (jako współpracownika) przez SB, utrzymując, że wszyscy wyjeżdżający za granicę dziennikarze byli umieszczeni w tych aktach jako potencjalni informatorzy.
Publikacje Kapuściński przez lata publikował w „Czytelniku”, pod koniec życia w „Znaku”. Przed jego śmiercią ukazały się: 1962: Busz po polsku 1963: Czarne gwiazdy 1968: Kirgiz schodzi z konia 1969: Gdyby cała Afryka 1969: Che Guevara – Dziennik z Boliwii (przekład i przypisy R. Kapuścińskiego) 1970: Dlaczego zginął Karl von Spreti? 1975: Chrystus z karabinem na ramieniu 1976: Jeszcze dzień życia 1978: Wojna futbolowa 1978: Cesarz 1982: Szachinszach 1986: Notes (tom poetycki) 1988: Wrzenie świata (zbiór) 1990: Lapidarium 1993: Imperium 1995: Lapidarium II 1997: Lapidarium III 1998: Heban 2000: Lapidarium IV 2000: Z Afryki (album fotograficzny) 2001: Lapidarium V 2003: Autoportret reportera 2004: Podróże z Herodotem 2006: Prawa natury (tom poetycki) 2006: Ten Inny 2007: Lapidarium VI Po śmierci autora wydano: 2007: Rwący nurt historii. Zapiski o XX i XXI wieku 2008: Dałem głos ubogim 2012: Pisanie 2013: To nie jest zawód dla cyników 2021: Latynoafryka 2024: Gorzki smak wody 2024: Zegar piaskowy
thumb|Dom przy ul. Błotnej w Pińsku, w którym Kapuściński mieszkał do 1939 (2009) thumb|Dedykacje Ryszarda Kapuścińskiego w ostatnich wydanych za życia pisarza książkach, Warszawa, 2.11.2006 r. thumb|Julia Hartwig i Ryszard Kapuściński (2006) W 2008 „Agora” w serii Biblioteka Gazety Wyborczej opublikowała Dzieła Wybrane Ryszarda Kapuścińskiego obejmujące 16 tomów – 12 książek (w tym Wiersze zebrane) i 4 książki mówione. Wszystkie książki zostały opatrzone esejami znanych pisarzy.
Głównym słowackim wydawcą dzieł Ryszarda Kapuścińskiego jest wydawnictwo Absynt. Słowackie wydania nie mają jednego tłumacza: Cesarz został przetłumaczony przez Patrika Oriešeka, za to Szachinszach przez Karola Chmela.
Nagrody i odznaczenia Nagrody i tytuły, które otrzymał Ryszard Kapuściński 1956 Złoty Krzyż Zasługi 1959 Nagroda im. Juliana Bruna 1967 Nagroda Ministra Kultury i Sztuki 1974 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski 1975 Nagroda im. Bolesława Prusa Nagroda Miesięcznika Literackiego za książkę "Chrystus z karabinem na ramieniu" ("Czytelnik")Nagrody "Miesięcznika Literackiego", "Trybuna Ludu", nr 219, 20 września 1975, s. 4. i Nowych Książek 1976 Nagroda Państwowa II stopnia 1978 Nagroda Kultury Uznanie Cesarza za trzecią książkę 40-lecia przez Politykę Międzynarodowa Nagroda Dziennikarska 1980 Kowadło – nagroda Kuźnicy 1983 Cesarz książką roku według Sunday Times 1990 Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Ksawerego Pruszyńskiego Nagroda Ministra Spraw Zagranicznych1993 Odznaka honorowa ZAiKS-u 1994 Nagroda Alfreda Jurzykowskiego Nagroda Niemieckich Wydawców i Księgarzy 1995 Nagroda Prix de l’Astrolabe Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego 1996 Nagroda Fundacji Władysława i Nelli Turzańskich z Toronto w dziedzinie literatury 1997 Nagroda miesięcznika Odra Nagroda Instytutu J. Piłsudskiego w dziedzinie literatury im. Josepha Conrada Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1997) 1999 Statuetka Ikara za książkę Heban Nagroda literacka Miast Partnerskich Torunia i Getyngi im. Samuela Bogumiła Lindego Hanzeatycka Nagroda Goethego Tytuł Dziennikarza Wieku przyznany przez 50 najlepszych polskich dziennikarzy 2000 Premio Internazionale Viareggio Versilia Nagroda literacka Ruchu Oporu za Heban Nagroda Premio Internazionale Feudo di Maida za Heban Nagroda Creola przyznana przez Uniwersytet Boloński za całokształt 2001 Bursztynowy Motyl – za najlepszą podróżniczą książkę roku (Lapidarium IV) Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego Super Wiktor Prix Tropiques 2002 Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Sofijskiego Nagroda im. księdza Józefa Tischnera Order Ecce Homo Nagroda stowarzyszenia Liber Press 2003 Nagroda Premio Grinzane Cavour Nagroda Wschodniej Fundacji Kultury „Akcent” z Lublina Nagroda Księcia Asturii Nagroda Literacka Podporiusz Nagroda Literacka im. Władysława Reymonta 2004 Nagroda Literacka im. Władysława Reymonta Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego Nagroda im. Brunona Kreiskiego Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Książka Listopada Warszawskiej Premiery Literackiej 2004 dla Podróży z Herodotem 2005 Nagroda miesięcznika Nowe Książki Nagroda im. Dariusza Fikusa Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Barcelońskiego Ramon Llull Nagroda literacka im. Elsy Morante w kategorii „Kultura Europy” za Podróże z Herodotem Nagroda Literacka „Nike” czytelników za Podróże z Herodotem Pierwsze miejsce w plebiscycie Książka Roku 2014 organizowanym w ramach Warszawskiej Premiery Literackiej dla Podróży z Herodotem Medal Uznania Fundacji Kościuszkowskiej Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
Upamiętnienie thumb|Tablica pamiątkowa na bloku mieszkalnym przy ul. Pustola 16 w Warszawie, w którym w latach 1965–1988 mieszkał pisarz Od 2010 przyznawana jest Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego za najlepsze książki reporterskie. W 2010 ustanowiono Nagrodę PAP im. Ryszarda Kapuścińskiego, która przyznawana była w latach 2011–2015, a następnie została reaktywowana w 2024 roku. W 2010 na warszawskim Polu Mokotowskim otwarto ścieżkę edukacyjną szlakiem Ryszarda Kapuścińskiego. Przebiega ona m.in. koło domu przy ul. Leszowej, w którym mieszkał w latach 1946–1955. W marcu 2018 dom był niezamieszkały i znajdował się w stanie ruiny. Jest patronem ławeczki w parku Ratuszowym w Krakowie w dzielnicy XVIII Nowa Huta, o czym informuje tabliczka. Patroni ławeczek w przestrzeni publicznej są wybierani w ramach projektu Kody Miasta realizowanego przez Krakowskie Biuro Festiwalowe, operatora tytułu Kraków Miasto Literatury UNESCO, którym Kraków został uhonorowany w 2013 roku. W 2022 odsłonięto tablicę pamiątkową na bloku mieszkalnym przy ul. Pustola 16 w Warszawie, w którym mieszkał w latach 1965–1988.
Publikacje o Kapuścińskim Andrzej Włodzimierz Pawluczuk, Kapuściński (Czytelnik, Warszawa 1980) Marek Miller, Kto tu wpuścił dziennikarzy (Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1985)
Kazimierz Wolny-Zmorzyński, O twórczości Ryszarda Kapuścińskiego. Próba interpretacji (Libri Ressovienses, Rzeszów 1998) Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Wobec świata i mediów. Ryszarda Kapuścińskiego dylematy dziennikarskie, literackie, społeczno-polityczne (Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999)http://kapuscinski.info/pobierz/kazimierz_wolny_zmorzynski.pdf Zbigniew Bauer, Antymedialny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego (PAP, Warszawa 2001) Beata Nowacka, Magiczne dziennikarstwo: Ryszard Kapuściński w oczach krytyków (Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004) Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Ryszard Kapuściński w labiryncie współczesności (Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004) Witold Bereś, Krzysztof Burnetko, Kapuściński: Nie ogarniam świata (Świat Książki – Bertelsmann Media, Warszawa 2007)