IAI Arawa (hebr. עֲרָבָה) – izraelski dwusilnikowy samolot transportowy krótkiego startu i lądowania (ang. Short Take-Off and Landing, STOL) produkowany przez Israel Aerospace Industries (IAI) w latach 1972–1988 w wersjach cywilnych i wojskowych. Łącznie wyprodukowano 103 sztuki samolotu w różnych wersjach. Samoloty Arawa wykorzystywane były przez państwa z Ameryki Północnej i Południowej, Afryki i Azji zarówno przez użytkowników cywilnych jak i wojsko.
W Izraelu pierwsze bojowe użycie Arawy miało miejsce w 1973 roku, a później podczas wojny w Libanie.
Historia powstania W latach 60. XX wieku rząd Izraela zdecydował, że krajowy przemysł zbrojeniowy powinien rozpocząć prace nad skonstruowaniem i produkcją własnego samolotu. Do tej pory zakłady lotnicze Israel Aerospace Industries zajmowały się remontami lub modernizacją posiadanych jednostek. Zespół odpowiedzialny za projekt uznał, że Izrael nie może konkurować z przedsiębiorstwami produkującymi ciężkie samoloty, ale może spróbować sił w produkcji lekkich samolotów transportowych, które można byłoby wykorzystać w lotnictwie cywilnym i wojskowym. Szefostwo IAI postanowiło, że należy stworzyć konstrukcję mogącą startować i lądować na krótkich pasach startowych lub z miejsc, gdzie nie ma pasów i lotnisk. Założono, że rynkiem zbytu dla tego samolotu będą państwa rozwijające się. W założeniach miał być w stanie przewozić podróżnych, ładunki (w tym samochód terenowy) lub spadochroniarzy z wyposażeniem. Prace nad projektem rozpoczęły się w 1966 roku. W 1968 roku premier Lewi Eszkol wydał zgodę na produkcję prototypu samolotu.
W celu osiągnięcia założonych celów zespół konstruktorów postanowił wykorzystać możliwości, jakie dawał jajowaty kadłub, w którym znajdowały się ładownia i kabina pilotów. Ogon został połączony z jednopłatowymi skrzydłami za pomocą oddzielnych belek wyprowadzonych z gondoli turbośmigłowych silników. Skrzydła natomiast podparte były zastrzałami.
27 listopada 1969 roku oblatano maszynę o oznaczeniu 4X-IAI. W oblocie brali udział Awraham Hakohen, Aharon Ozri i Ejtan Szpigel; stwierdzili, że oblot zakończył się sukcesem i wydali pozytywne opinie o konstrukcji. Rok później, 19 listopada, odbył się kolejny testy maszyny 4X-IAI nr 92. Podczas badań flatterowych doszło do katastrofy lotniczej. Skrzydła oderwały się od kadłuba, samolot zaczął nurkować i rozbił się w górach Samarii. Ciała Ozriego i Szpigla zostały wyrzucone z kadłuba i znalezione przez Beduinów. W wypadku zginął również Hakohen. Przeżył jedynie przybyły ze Stanów Zjednoczonych Dave Levin. Do oderwania skrzydeł miało dojść przy prędkości 215 węzłów (ok. 398 km/h).
8 maja 1971 roku odbył się lot testowy drugiej maszyny o znakach 4X-IAA.
W 1972 roku samolot został certyfikowany przez izraelskie i amerykańskie agencje lotnictwa cywilnego. Okazało się jednak, że cywilna wersja samolotu IAI 101 nie cieszyła się zainteresowaniem rynku cywilnego. W związku z tym wersja ta nie weszła do produkcji, ale stała się bazą rozwojową dla cywilnej wersji IAI 101B i IAI 102 oraz wojskowej wersji IAI 201. Wersja IAI 101B przeznaczona była głównie na rynek amerykański. Mogła pomieścić 18 pasażerów i napędzana była dwoma turbośmigłowymi silnikami Pratt & Whitney Canada PT6A-36 o mocy 750 KM. Wersja IAI 102 mogła pomieścić 20 pasażerów i mogła mieć zamontowaną w środku toaletę. W konfiguracji VIP w samolocie mogło podróżować 12 osób. IAI 102 była także przystosowana do transportu medycznego, prac kartograficznych, wymagań przemysłu wydobywczego lub rolnictwa. Wojskowy prototyp wersji (o numerze 4X-IAB) IAI 201 odbył pierwszy lot 7 marca 1972 roku. Wersja ta napędzana była silnikami Pratt & Whitney Canada PT6A-34 o mocy 750 KM. Wersja IAI 102 uzyskała certyfikację w 1976 roku.
W 1980 roku piloci Dave Levin i Eli Mor organizowali loty pokazowe Arawy w państwach afrykańskich w celu promocji samolotu. 15 stycznia 1980 roku podczas prezentacji samolotu (numer 3D-DAB) w Malawi doszło do katastrofy lotniczej z powodu niezachowania należytych zasad bezpieczeństwa. Levin wykonał ostry manewr skrętu maszyny na małej wysokości przy zbyt dużej prędkości. Samolot prawdopodobnie uderzył w ziemię. Obaj piloci zginęli na miejscu. mały|Izraelski znaczek z samolotem IAI Arawa z 1970 roku, o wartości 1 funta izraelskiego.
Służba w Izraelu Samoloty Arawa w wersji militarnej nie zdobyły przychylności izraelskich wojskowych. Uważali oni, że możliwości samolotu i jego charakterystyka nie odpowiada do końca wymogom Sił Obronnych Izraela. Pierwsze wykorzystanie Arawy przez armię miało miejsce podczas wojny Jom Kipur (1973) do transportu żołnierzy. Były to dwa samoloty IAI 102 i prototyp IAI 201 włączone do 122 Eskadry. W latach 80. XX wieku weszły na stałe do użytku wojskowego w izraelskiej armii. Pierwsze bojowe wykorzystanie Araw w Izraelu miało miejsce podczas operacji „Pokój dla Galilei” w Libanie. Wykorzystywano wówczas możliwości krótkiego startu i lądowania. W tym samym okresie pojawiła się pierwsza modyfikacja wojskowej Arawy w wersji IAI 202. Miała ona dodane winglety, dłuższy kadłub i mocniejsze silniki, co wpłynęło na poprawę osiągów samolotu.
Izraelska armia w trakcie eksploatacji samolotów Arawa przystosowywała je do następujących funkcji:
Transport rannych. W tym celu samoloty wykorzystywano na Synaju w 1973 roku oraz w Libanie, Samolot szkolno-treningowy dla nawigatorów lotniczych (lata 80. XX wieku), Walka elektroniczna. W latach 80. XX wieku zaczęto montować w niektórych samolotach podzespoły firmy Grumman Aerospace Corporation, Przystosowanie do tankowania w powietrzu. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku pojawił się pomysł, aby Arawy mogły odbywać tankowania w locie. Prace zatrzymały się na fazie testów, Lądowanie w trudnych warunkach. Do 2003 roku w 112 Eskadrze odbywały się szkolenia dla pilotów z lądowania i startowania w trudnych warunkach oraz na wąskich drogach, Zwiad. Na początku XXI stulecia niektóre samoloty zostały przygotowane do prowadzenia zwiadu. Wyposażono je w specjalne urządzenia, radary i komputery umożliwiające obserwację terenu, Działania informacyjne. W myśl polityki redukcji strat wśród cywilów podczas ataków lotniczych Izraelczycy zaczęli wykorzystywać Arawy do dokonywania zrzutu ulotek ostrzegających mieszkańców Strefy Gazy lub Zachodniego Brzegu o nadchodzącym nalocie na cele Hamasu.
Produkcję samolotów Arawa we wszystkich wersjach zakończono w 1988 roku. Do tego czasu wyprodukowano 103 sztuki wszystkich wersji.
W 2004 roku Dan Chaluc zapowiedział, że samoloty Arawa zostaną wycofane ze służby. Mimo to IAI oferowała po tym czasie części zamienne dla Araw, które pozostawały w użytku na świecie.
Wersje samolotu IAI 101 Arawa – cywilna wersja samolotu, która nigdy nie weszła do produkcji. IAI 101B Arawa – zmodyfikowana wersja IAI 101. Miała silnik Pratt & Whitney Canada PT6A-36 i miejsce na 18 pasażerów lub na ponad 1800 kg ładunku. Wykorzystywany w Stanach Zjednoczonych w lotnictwie cywilnym do transportu. IAI 102 Arawa – wersja rozwojowa IAI 101, która mogła pomieścić 20 pasażerów wraz z zamontowaną toaletą. W wersji VIP miejsca były rozlokowane w taki sposób, że samolot mógł pomieścić tylko 12 pasażerów. Samoloty IAI 102 przystosowane były do wymogów rolnictwa, przemysłu wydobywczego i budowlanego, mogły służyć jako mobilne laboratoria lub transport medyczny. W Argentynie wykorzystywano te wersje jako samoloty gaśnicze. IAI 201 Arawa – pierwsza wersja samolotu dla wojska. Mogła służyć do przewozu palet, a także pozwalała na montaż dodatkowego wyposażenia do zwiadu czy dodatkowego generatora prądotwórczego. Wersja ta wyposażona w silnik Pratt & Whitney Canada PT6A-34. IAI 202 Arawa – zmodyfikowana wersja IAI 201 z lepszym silnikiem Pratt & Whitney Canada PT6A-36, wingletami i bardziej pojemnym kadłubem. IAI 202B Arawa – wersja samolotu z wyposażeniem dedykowanym do walki elektronicznej.
Pozostali użytkownicy Argentyna mały|IAI 102 Arawa wykorzystywany przez władze lokalne w Argentynie Argentyna użytkowała sześć samolotów Arawa w cywilnej wersji IAI 102.
Boliwia
Siły Powietrzne Boliwii użytkowały pięć samolotów w wersji IAI 201.
Ekwador
Marynarka Wojenna Ekwadoru używała trzy samoloty w wersji IAI 201, a sześć samolotów tej samej wersji używały siły lądowe.
2016 roku miała miejsce katastrofa lotnicza z udziałem samolotu Arawa nad ekwadorską częścią Amazonii. W jej wyniku zginęło 19 spadochroniarzy, dwóch pilotów i jeden mechanik.
Hoyle podaje, że w 2022 roku Ekwador stale użytkuje dwa samoloty, natomiast Golowanow podaje, że już w 2019 roku wycofano ze służby ostatnie Arawy.
Gwatemala mały|IAI Arawa w służbie Sił Powietrznych Gwatemali W 1974 roku i w 1982 roku Gwatemala zamówiła łącznie 11 samolotów Arawa. Dziesięć z nich, w wersji IAI 201, było używanych przez Siły Powietrzne Gwatemali.
Haiti
W 1980 roku Haiti zakupiło jeden samolot Arawa.
Honduras
Siły Powietrzne Hondurasu używały trzy samoloty w wersji IAI 201.
Kamerun
W 1985 Kamerun zakupił samoloty w wersji IAI 202, prawdopodobnie cztery sztuki.
Kolumbia mały|IAI 201 Arawa w służbie Sił Powietrznych Kolumbii Siły Powietrzne Kolumbii użytkowały trzy samoloty w wersji IAI 201. W 2022 roku na stanie kolumbijskich sił powietrznych znajduje się jeden samolot.
Meksyk
Siły Powietrzne Meksyku użytkowały 10 samolotów w wersji IAI 201.
Nikaragua
W 1973 roku Nikaragua zamówiła i otrzymała dwa samoloty Arawa w wersji IAI 201.
Papua-Nowa Gwinea
W 1984 roku Papua-Nowa Gwinea zakupiła trzy samoloty Arawa.
Salwador
W 1973 roku Salwador zakupił cztery samoloty Arawa w wersji IAI 201. W 2008 roku Izrael sprzedał do Salwadoru trzy kolejne samoloty o numerach 205, 211, 217. W 2022 roku Siły Powietrzne Salwadoru posiadają trzy samoloty Arawa na stanie.
Stany Zjednoczone
W Stanach Zjednoczonych samoloty Arawa w wersji IAI 101B były użytkowane na rynku cywilnym przez Key West Airlines i Airspur of Los Angeles.
Suazi mały|IAI 201 Arawa w służbie Sił Powietrznych Suazi W 1979 roku Suazi zakupiło dwa samoloty w wersji wojskowej IAI 201.
Tajlandia mały|IAI 201 Arawa w służbie tajlandzkich sił powietrznych W 1980 roku Tajlandia zamówiła trzy samoloty w wersji wojskowej do rozpoznania elektromagnetycznego (SIGINT).
Wenezuela
Wenezuela zakupiła łącznie sześć samolotów, w wersji cywilnej i wojskowej (IAI 202). W 2022 roku Wenezuela wciąż użytkuje cztery samoloty Arawa.
Dane techniczne Dane/TypIAI 201 ArawaIAI 202 ArawaDługość kadłuba9,33 m10,2 mDługość całkowita13 m13 mWysokość5,2 m5,2 mRozpiętość20,9 m20,9 mMasa własna3999 kg3999 kgMasa startowa6804 kg6804 kgPrędkość maks.397 km/h397 km/hPrędkość przelot.320 km/h320 km/hPrędkość wznoszenia393 m/min393 m/minPułap7620 m7620 mZasięg (z maks. załadunkiem)280 km630 kmZasięg (z maks. ilością paliwa)1056 km1612 kmSilnik2 × turbośmigłowy silnik Pratt & Whitney Canada PT6A-34 o mocy 750 KM2 × turbośmigłowy silnik Pratt & Whitney Canada PT6A-36 o mocy 750 KMPrzystosowanie do transportu20 pasażerów/24 w pełni wyposażonych żołnierzy/16 spadochroniarzy+2 dyspozytorów/12 par noszy+2 medyków/samochód z działem bezodrzutowym i załogą/łódź patrolowa24 pasażerów/30 w pełni wyposażonych żołnierzy/20 spadochroniarzy+3 dyspozytorów/12 par noszy+5 medyków/samochód z działem bezodrzutowym i załogą/łódź patrolowaDodatkowe uzbrojenie2 × karabin Browning M2 kal. 12,7 mm 2 × wyrzutnie 8 rakiet kal. 82 mm
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Samoloty transportowe po 1945 Kategoria:Samoloty krótkiego startu i lądowania Arawa Kategoria:Samoloty dwubelkowe Kategoria:Samoloty transportowe z napędem śmigłowym