Obowiązywanie prawa – wieloznaczne pojęcie teorii prawa odnoszące się do podstaw uznawania określonych norm prawnych za wiążące lub należące do danego systemu prawnego, a w innych ujęciach – do ich społecznej efektywności. W literaturze wyróżnia się różne sposoby pojmowania obowiązywania norm, w szczególności ujęcia odwołujące się do uzasadnienia tetycznego lub aksjologicznego oraz ujęcia behawioralne, utożsamiające albo wiążące obowiązywanie z efektywnością norm.

W odniesieniu do prawa pozytywnego odrębnym zagadnieniem jest ustalenie, czy dana norma obowiązuje prawnie w określonym czasie i systemie prawnym. W normatywistycznym ujęciu zagadnienie to rozstrzyga się na podstawie przyjmowanej normatywnej koncepcji źródeł prawa, obejmującej reguły walidacyjne oraz reguły egzegezy.

Wieloznaczność pojęcia

Pojęcie obowiązywania normy należy odróżnić od samej normy. Norma postępowania jest wypowiedzią dyrektywalną, natomiast twierdzenie, że określona norma obowiązuje, jest wypowiedzią o tej normie. Norma nie jest z tego względu utożsamiana z faktem jej społecznego uznania, przestrzegania albo efektywności.

W teorii prawa termin „obowiązywanie” występuje w kilku znaczeniach. Można odwoływać się do racji uzasadniających uznanie normy za wiążącą, przede wszystkim do jej uzasadnienia tetycznego lub aksjologicznego, albo do faktów świadczących o społecznej efektywności normy. Kryteria te mogą występować łącznie, lecz dotyczą różnych właściwości norm i różnych podstaw twierdzeń o ich obowiązywaniu.

Obowiązywanie prawne normy

W normatywistycznym ujęciu obowiązywania norm prawnych punktem wyjścia jest przyjęcie określonej normatywnej koncepcji źródeł prawa. Obejmuje ona przede wszystkim reguły walidacyjne, określające, jakie fakty uznaje się za fakty prawotwórcze, oraz reguły egzegezy, dotyczące wiązania z tymi faktami obowiązywania norm o określonej treści.

Reguły walidacyjne określają zatem kryteria kwalifikowania określonych faktów – np. należytego ustanowienia aktu prawodawczego – jako prawotwórczych. Sam fakt ustanowienia określonych przepisów prawnych nie wystarcza jednak do ustalenia treści wszystkich obowiązujących norm. Z materiałem związanym z faktami prawotwórczymi wiążą się także reguły egzegezy, obejmujące reguły interpretacyjne, inferencyjne i kolizyjne.

Uzasadnienie twierdzenia, że określona norma obowiązuje w danym systemie prawnym i czasie, wymaga zatem ustalenia odpowiednich faktów prawotwórczych oraz zastosowania przyjmowanych w tym systemie reguł egzegezy. Obowiązywanie normy prawnej nie jest więc w tym ujęciu prostą właściwością samego tekstu aktu prawnego.

Uzasadnienie tetyczne

Uzasadnienie tetyczne obowiązywania normy polega na odwołaniu się do faktu jej ustanowienia albo uznania przez odpowiedniego normodawcę. Znaczenie mają przy tym m.in. pozycja normodawcy, podstawa jego upoważnienia oraz sposób dokonania aktu ustanowienia normy.

W argumentacji tetycznej może odgrywać rolę zarówno autorytet normodawcy, jak i jego faktyczna moc pozwalająca zapewnić posłuch wobec ustanawianych norm. Samo pojęcie uzasadnienia tetycznego nie sprowadza się jednak do groźby użycia przymusu. Ziembiński wyróżniał jako odrębne elementy ustalenie, że nastąpił akt ustanowienia normy, że dokonał go odpowiedni normodawca w odpowiedni sposób oraz ustalenie treści ustanowionej normy.

W odniesieniu do rozwiniętego systemu prawnego ustalanie prawnego obowiązywania norm wymaga ponadto uwzględnienia reguł określających kompetencje prawodawcze, fakty prawotwórcze i sposób egzegezy ich rezultatów.

Uzasadnienie aksjologiczne

Uzasadnienie aksjologiczne obowiązywania normy odwołuje się do ocen i wartości przemawiających za nakazanym lub zakazanym przez normę postępowaniem. Uzasadnienie takie może opierać się na dodatniej ocenie samego czynu albo – częściej – na dodatniej ocenie skutków, które mają zostać osiągnięte przez jego dokonanie.

W drugim przypadku uzasadnienie aksjologiczne zależy nie tylko od przyjmowanych ocen, lecz także od wiedzy o związkach między określonym zachowaniem a jego przewidywanymi skutkami. Oceny stanowiące podstawę generalnych norm powinny mieć charakter odpowiednio ustabilizowany i stanowczy; znaczenie ma także ocena globalna czynu, uwzględniająca jego ocenę z różnych relewantnych punktów widzenia.

Aksjologiczne uzasadnienie normy oraz jej obowiązywanie prawne w systemie prawa pozytywnego stanowią odrębne zagadnienia. Oceny moralne lub inne wartości mogą wpływać na treść prawa, jego wykładnię lub ocenę jego mocy wiążącej, lecz ich rola zależy od przyjmowanej koncepcji prawa i źródeł prawa.

Obowiązywanie jako efektywność

W koncepcjach określanych jako behawioralne, realistyczne lub socjologiczne obowiązywanie prawa wiąże się z jego społeczną efektywnością. Samo stwierdzenie zgodności zachowania adresata z treścią normy nie przesądza jednak, że zachowanie nastąpiło ze względu na tę normę. Adresat może zachowywać się zgodnie z normą z innych powodów albo nawet bez znajomości jej istnienia.

W analizie efektywności norm prawnych rozróżnia się m.in.:

efektywność psychologiczną – norma wzbudza u jej adresatów poczucie powinności postąpienia w wyznaczony sposób; efektywność behawioralną – norma wpływa na rzeczywiste zachowanie jej adresatów; efektywność w realizowaniu celów – zachowania zgodne z normą prowadzą do osiągnięcia skutków społecznych, dla których norma została ustanowiona; efektywność sankcjonowania – organy odpowiedzialne za stosowanie sankcji dostatecznie często reagują na przekroczenia norm.

Poszczególne pojęcia efektywności nie są równoważne. Norma może oddziaływać na zachowanie adresatów, a mimo to nie prowadzić do osiągnięcia zakładanych celów. Może też być powszechnie realizowana bez świadomego kierowania się przez adresatów jej treścią.

Dodatkową trudnością jest ustalenie stopnia efektywności wystarczającego do uznania normy za obowiązującą w sensie behawioralnym. Całkowite przestrzeganie norm występuje rzadko, a dopuszczalny poziom ich przekraczania zależy m.in. od treści i społecznej doniosłości regulowanej materii.

Obowiązywanie a znajdowanie zastosowania

Obowiązywanie normy należy odróżniać od znajdowania przez nią zastosowania. Norma może być obowiązująca, lecz znajdować zastosowanie tylko wtedy, gdy wystąpią określone w niej okoliczności. Dopiero w takich okolicznościach można rozważać, czy adresat normę zrealizował, przekroczył lub świadomie jej przestrzegał.

Z tego względu występujące w języku prawniczym określenia dotyczące „obowiązywania” prawa na określonym terytorium, wobec określonych osób albo w określonych okolicznościach mogą odnosić się w istocie do zakresu zastosowania odpowiednich norm, a nie do podstaw uznawania ich za normy obowiązujące.

Podobnie należy odróżniać obowiązywanie normy od jej realizowania oraz przestrzegania. Realizowanie normy oznacza zachowanie zgodne z jej wskazaniem, natomiast o przestrzeganiu mówi się wtedy, gdy zachowanie zgodne z normą następuje ze względu na tę normę.

Obowiązywanie normy a obowiązywanie przepisu

W analitycznej teorii prawa rozróżnia się przepis prawny jako jednostkę tekstu prawnego oraz normę prawną rekonstruowaną z przepisów. Dlatego wypowiedzi o „obowiązywaniu przepisu” oraz o „obowiązywaniu normy” mogą odnosić się do różnych zagadnień.

Treść norm obowiązujących w systemie prawnym nie zależy wyłącznie od faktu formalnego obowiązywania tekstu aktu prawnego. Do zrekonstruowania normy z przepisów potrzebne jest zastosowanie odpowiednich reguł wykładni, a do ustalenia obowiązywania norm niewysłowionych bezpośrednio również odpowiednich reguł inferencyjnych. Znaczenie mają ponadto reguły kolizyjne oraz akty uchylające wcześniejsze regulacje.

Efektywność a desuetudo

Szczególnym problemem na pograniczu normatywistycznego i behawioralnego ujmowania obowiązywania prawa jest desuetudo, czyli rozważanie wpływu długotrwałej nieefektywności normy na jej moc obowiązującą. Znaczenie desuetudo zależy od przyjmowanej w danym systemie koncepcji źródeł prawa.

Szczególne znaczenie ma ono w odniesieniu do norm prawa zwyczajowego, ponieważ zanikanie zwyczaju podważa podstawę uznawania związanej z nim normy za obowiązującą. W przypadku norm ustanowionych problem utraty mocy w następstwie długotrwałego niestosowania lub nieprzestrzegania jest bardziej złożony i zależy od reguł walidacyjnych przyjmowanych w danym systemie.

Zobacz też norma prawna przepis prawny źródła prawa wykładnia prawa wnioskowania prawnicze reguły kolizyjne

Przypisy

Kategoria:Teoria prawa