Wnioskowania instrumentalne, ściślej wnioskowania oparte na wynikaniu instrumentalnym normy z normy – rodzaj wnioskowań prawniczych, w których na podstawie uznania określonej normy prawnej za obowiązującą oraz ustalenia odpowiedniego związku przyczynowego uznaje się za obowiązującą inną normę prawną. Przejście od pierwszej normy, nazywanej normą-przesłanką, do drugiej, nazywanej normą-konsekwencją, dokonuje się przy zastosowaniu jednej z dwóch dyrektyw inferencyjnych: dyrektywy instrumentalnego nakazu albo dyrektywy instrumentalnego zakazu.
Określenie „wynikanie instrumentalne” wskazuje, że powiązanie między normą-przesłanką a normą-konsekwencją opiera się na relacji środka do stanu rzeczy, którego zrealizowania albo niezrealizowania wymaga pierwsza norma. Wnioskowania tego rodzaju były z tego względu określane również jako wnioskowania „z celu na środki”.
Charakter wnioskowania
Wyrażenie „wnioskowanie z normy o normie” ma charakter skrótowy. Normy postępowania są wypowiedziami dyrektywalnymi, którym nie przypisuje się wartości logicznej prawdy albo fałszu. Wnioskowanie w ścisłym znaczeniu dotyczy natomiast zdań, które mogą być prawdziwe albo fałszywe. Wnioskowanie prawnicze można zatem przedstawić jako przejście od twierdzenia o obowiązywaniu normy-przesłanki do twierdzenia o obowiązywaniu normy-konsekwencji, dokonywane na podstawie przyjętej reguły inferencyjnej.
Wnioskowanie instrumentalne nie jest więc prostym ustaleniem treści normy-przesłanki. Jego rezultatem jest uzasadnienie twierdzenia o obowiązywaniu dalszej normy, której nie odtworzono bezpośrednio z tekstu prawnego, lecz którą wyprowadza się z normy już uznanej za obowiązującą według reguły inferencyjnej przyjmowanej w danej kulturze prawnej.
Wynikanie instrumentalne
Norma-konsekwencja wynika instrumentalnie z normy-przesłanki, jeżeli między obowiązkiem wyznaczonym przez normę-przesłankę a zachowaniem wyznaczonym przez normę-konsekwencję zachodzi odpowiedni związek przyczynowy. Obowiązek określony w normie-przesłance może polegać na zrealizowaniu albo niezrealizowaniu określonego stanu rzeczy, natomiast zachowanie określone w normie-konsekwencji pozostaje środkiem koniecznym dla jego realizacji lub uniknięcia albo zachowaniem wystarczającym do udaremnienia albo spowodowania tego stanu rzeczy.
Instrumentalne wynikanie norm różni się tym samym od wynikania logicznego norm. W przypadku wynikania logicznego podstawę powiązania norm stanowią odpowiednie zależności między ich zakresami zastosowania i zakresami normowania. W przypadku wynikania instrumentalnego podstawę stanowi wiedza o związkach przyczynowych zachodzących między zachowaniami oraz stanami rzeczy, do których odnoszą się rozważane normy.
Dyrektywa instrumentalnego nakazu
Dyrektywa instrumentalnego nakazu służy uzasadnieniu obowiązywania normy nakazującej zachowanie stanowiące konieczny środek realizacji obowiązku wyznaczonego przez normę-przesłankę.
Jeżeli norma-przesłanka nakazuje zrealizowanie określonego stanu rzeczy, dyrektywa instrumentalnego nakazu prowadzi do uznania za obowiązującą normy nakazującej zachowanie będące warunkiem koniecznym jego zrealizowania. Jeżeli natomiast norma-przesłanka zakazuje zrealizowania określonego stanu rzeczy, dyrektywa ta prowadzi do uznania za obowiązującą normy nakazującej zachowanie będące warunkiem koniecznym jego niezrealizowania.
Nazwa dyrektywy odnosi się zatem do modalności normy-konsekwencji. Rezultatem zastosowania dyrektywy instrumentalnego nakazu jest norma nakazująca niezależnie od tego, czy norma-przesłanka ma charakter nakazujący, czy zakazujący.
Dyrektywa instrumentalnego zakazu
Dyrektywa instrumentalnego zakazu służy uzasadnieniu obowiązywania normy zakazującej zachowania, którego podjęcie wystarczałoby do niezrealizowania obowiązku wyznaczonego przez normę-przesłankę.
Jeżeli norma-przesłanka nakazuje zrealizowanie określonego stanu rzeczy, dyrektywa instrumentalnego zakazu prowadzi do uznania za obowiązującą normy zakazującej zachowania będącego warunkiem wystarczającym jego niezrealizowania. Jeżeli norma-przesłanka zakazuje zrealizowania określonego stanu rzeczy, dyrektywa ta prowadzi do uznania za obowiązującą normy zakazującej zachowania będącego warunkiem wystarczającym jego zrealizowania.
Także w tym przypadku nazwa dyrektywy określa modalność normy-konsekwencji. Rezultatem jej zastosowania jest norma zakazująca niezależnie od tego, czy norma-przesłanka nakazuje, czy zakazuje określonego zachowania lub stanu rzeczy.
Miejsce wśród wnioskowań prawniczych
Wnioskowania instrumentalne należą do wnioskowań opartych na wynikaniu normy z normy. W tej grupie odróżnia się je od wnioskowań opartych na wynikaniu logicznym normy z normy. Obie grupy należy natomiast odróżnić od wnioskowań opartych na założeniu konsekwentności ocen przypisywanych prawodawcy, do których zalicza się między innymi wnioskowania a fortiori oraz analogia iuris.
Różnica dotyczy podstawy przejścia inferencyjnego. Wnioskowanie instrumentalne opiera się na związku przyczynowym między realizacją zachowań albo stanów rzeczy. Wnioskowanie logiczne opiera się na odpowiednich relacjach między treścią norm. Wnioskowania oparte na konsekwentności ocen odwołują się natomiast do założeń aksjologicznych dotyczących systemu ocen przypisywanych prawodawcy.
Wnioskowania instrumentalne a wykładnia
Wnioskowania instrumentalne należy odróżnić od wykładni prawa. Przedmiotem wykładni jest tekst prawny, na podstawie którego przy zastosowaniu dyrektyw interpretacyjnych rekonstruuje się normę prawną. Wnioskowanie instrumentalne rozpoczyna się natomiast od normy już uznanej za obowiązującą i prowadzi, przy zastosowaniu reguły inferencyjnej, do uznania obowiązywania dalszej normy.
Z tego względu zastosowanie reguł inferencyjnych zakłada wcześniejsze uzyskanie norm wystarczających do przeprowadzenia danego wnioskowania. Nie wymaga to uprzedniego zrekonstruowania wszystkich norm systemu, lecz wymaga ustalenia norm stanowiących przesłanki konkretnego wnioskowania.
W ujęciu, w którym treść obowiązujących norm ustala się za pomocą zespołu reguł egzegezy, reguły inferencyjne stanowią kategorię odrębną od reguł interpretacyjnych oraz reguł kolizyjnych. Reguły interpretacyjne służą rekonstrukcji norm na podstawie tekstu prawnego, reguły inferencyjne – uzasadnianiu obowiązywania dalszych norm, natomiast reguły kolizyjne – eliminowaniu niezgodności między normami.
Wiedza o związku przyczynowym
Zastosowanie wnioskowania instrumentalnego wymaga dwóch różnych rodzajów podstaw. Pierwszą stanowi ustalenie obowiązywania normy-przesłanki. Drugą jest wiedza o związku przyczynowym, ze względu na który określone zachowanie stanowi warunek konieczny albo wystarczający zrealizowania lub niezrealizowania stanu rzeczy wyznaczonego przez tę normę.
Zależność od wiedzy o związkach przyczynowych odróżnia wnioskowania instrumentalne od operacji opartych wyłącznie na stosunkach między treścią norm. Samo stwierdzenie użyteczności, dogodności albo większej skuteczności określonego środka nie jest wystarczające do zastosowania dyrektywy instrumentalnego nakazu lub zakazu. Dyrektywy te odwołują się odpowiednio do warunku koniecznego albo warunku wystarczającego.
Funkcja w systemie prawa
Reguły instrumentalnego nakazu i instrumentalnego zakazu umożliwiają ustalanie norm dotyczących zachowań koniecznych dla realizacji obowiązków prawnych oraz zachowań, które realizację tych obowiązków udaremniają. Bez przyjęcia tego rodzaju reguł każdy taki obowiązek musiałby zostać uzupełniony przez wyraźnie sformułowane normy odnoszące się do wszystkich koniecznych środków jego realizacji i wszystkich zachowań wystarczających do jej uniemożliwienia.
Norma wyprowadzona instrumentalnie nie staje się jednak przez to normą szczególnego rodzaju ze względu na swoją budowę. Instrumentalny jest sposób uzasadnienia jej obowiązywania oraz relacja łącząca ją z normą-przesłanką. Norma-konsekwencja pozostaje normą nakazującą albo zakazującą określonego zachowania.
Uznanie normy-konsekwencji za obowiązującą pozostaje także zależne od pozostałych reguł konstrukcji systemu prawa. Norma wyprowadzona za pomocą reguły inferencyjnej może pozostawać w relacji niezgodności z innymi normami, co wymaga zastosowania właściwych reguł kolizyjnych. Przy ocenie instrumentalnej relacji między normami uwzględnia się ponadto możliwość realizacji obowiązku oraz, w bardziej rozwiniętych ujęciach, wymagania dotyczące kosztów i wysiłku związanego z zastosowaniem określonego środka.
Zobacz też Wnioskowania prawnicze Norma prawna Wykładnia prawa Reguły kolizyjne Argumentum a fortiori Analogia iuris
Przypisy
Kategoria:Teoria prawa Kategoria:Wykładnia prawa