Bractwo Kurkowe w Rawiczu – stowarzyszenie historycznych strzelców kurkowych, utworzone w 1642 r. jako paramilitarna organizacja do obrony miasta. Obecnie stowarzyszenie prowadzące działalność o charakterze społecznym, rekreacyjnym, patriotycznym i charytatywnym. Co roku organizuje tradycyjny turniej strzelecki o tytuł króla kurkowego.
Powstanie Bractwa „Bractwo Strzeleckie Rawicza jest tak stare, jak samo miasto”, zapisano w kronice miasta oraz w aktach Bractwa Strzeleckiego w Rawiczu, które istniały jeszcze w XIX w. Na podstawie analizy treści dokumentów archiwalnych z początków miasta Rawicza, można stwierdzić, że rawickie bractwo strzeleckie, tradycyjnie i historycznie zwane też bractwem kurkowym, powstawało równolegle wraz z tworzeniem się grodu.
Powstanie miasta było związane z masową migracją w czasie wojny trzydziestoletniej, która trwała od 1618 do 1648 r. na ziemiach czeskich, śląskich i cesarstwa niemieckiego. W tym czasie w okolicach wsi Sierakowo, leżącej w dobrach Adama Olbrachta z Przymy Przyjemskiego, zabrakło już miejsca dla nowych uchodźców z ogarniętego pożogą wojenną Śląska. Aby dać szansę osiedlania się kolejnym falom uchodźców, hrabia Przyjemski, dziedzic Sierakowa zwrócił się do króla Władysława IV o zgodę na utworzenie nowego miasta i nadanie mu prawa magdeburskiego.
Wydanie przywileju lokacyjnego nastąpiło 24 marca 1638 r., co jest uważane za dzień narodzin Rawicza. Edykt królewski, podpisany przez Władysława IV, króla Polski i ratyfikowany przez wszystkich senatorów sejmu walnego, sporządzony został na pergaminie w języku łacińskim i zszyty sznurem jedwabnym, którego końce przechodzą przez wielką pieczęć królewską w żelaznej kapsule. Część wstępna edyktu napisana jest złotymi literami, zaś w dalszej treści znajduje się akapit dotyczący stowarzyszeń i bractwa strzeleckiego: „Ponadto wszystkie bractwa, stowarzyszenia i cechy, następnie i zwyczaje na wzór innych większych miast w tymże mieście mające być ustanowione w pełni akceptujemy. Również bractwo strzeleckie, tak jak zostało ono ustanowione przez dziedzicznego właściciela tego miasta, i dlatego też uznajemy i potwierdzamy wszystkie wolności, prawa i przywileje tegoż bractwa, tak jak zostały im one przyznane przez dziedzicznego właściciela na wieczność”Koczy Leon, Dzieje miasta Rawicza (1639 – 1914), Poznań 1938 (maszynopis)..
Rok później, 26 kwietnia 1639 r., Adam Olbracht z Przymy Przyjemski na zamku w Osiecznej podpisał dokument pański, zawierający spis praw i obowiązków dla mieszkańców Rawicza. W dokumencie właściciel Rawicza zawarł fragment dotyczący bractwa: „Ponadto zwalniam z kosztów bractwo lub towarzystwo strzeleckie dla członków młodej drużyny, wraz z prawem i uprawnieniami do uprawiania takich ćwiczeń strzeleckich według wzoru innych miast; które to stowarzyszenie lub bractwo, podpisując prawa i wolności, przyrzekam i zobowiązuję się potem zwolnić od pewnych opłat pieniężnych, które należą do mnie jako dziedzicznego pana i do moich potomków”Sobisiak Walerian, Dzieje Ziemi Rawickiej, Poznań 1967..
Związek strzelecki, zwany Bractwem Kurkowym w Rawiczu, działał od początków miasta. W kronice miejskiej oraz w aktach bractwa strzeleckiego, jakie istniały jeszcze w XIX wieku, kronikarz i bracki dziejopis zanotowali, że „Bractwo Strzeleckie Rawicza jest tak stare, jak samo miasto”Eccardt Bruno, Beiträge zur Geschichte der Stadt Rawitsch und ihrer Schützengilde. Festschrift zur Jubelfeier des 250 jährigen Bestehens der Schützengilde, Rawicz – Druck von R. F. Frank 1892.. Ponieważ mieszkańcy Rawicza w większości pochodzili z sąsiednich miast śląskich, gdzie stowarzyszenia strzeleckie od dawna istniały, szybko połączyli się, aby w nowym domu, założyć paramilitarny związek. Było to tym bardziej konieczne w Rawiczu, ponieważ wojna wciąż szalała w pobliżu, więc obszar ten był narażony na ataki band rabusiów, tak że obywatele musieli zachowywać czujność i stawać do obrony.
Wraz z końcem wojny i nadejściem spokojniejszych czasów, w mieście ukształtowała się gmina i można było myśleć o opracowywaniu statutów. 8 sierpnia 1642 r. Adam Olbracht PrzyjemskiEccardt Bruno, Beiträge zur ...... – Druck von R. F. Frank 1892. zatwierdził pierwszy statut Bractwa Kurkowego, spisany w języku niemieckim oraz nadał bractwu działkę o długości 380 łokci i szerokości 77 łokci pomiędzy bramami Wrocławską a Szymanowską na kierunku najczęściej spodziewanych najazdów, z postanowieniem o zwolnieniu jej z wszelkich podatków i potwierdził to nadanie przywilejem napisanym po łacinie. I ten dzień został uznany za moment powstania stowarzyszenia.
Siedziba Bractwa – Strzelnica Przez cały okres Rzeczypospolitej szlacheckiej, wszyscy dziedzice popierali działalność Bractwa i potwierdzali nadane przez założyciela miasta przywileje. Statut był zatwierdzony kolejno przez królów: Jana III Sobieskiego w 1676 r., Augusta II w 1713 r., Augusta III w 1758 r. i Stanisława Poniatowskiego w 1780 r.
Wszystkie strzelania brackie odbywały się na przekazanym przez dziedzica placu, gdzie został postawiony budynek brackiej siedziby. Była to drewniana hala, przed którą stała strzelnica – prosta wiata z desek. Budowle z drewna były odbudowywane po kolejnych klęskach, jakie spadały na miasto – zarówno po „potopie” szwedzkim w 1660 r.; po pożarze w 1701 r. i po doszczętnym spaleniu miasta 18 lipca 1707 r. przez wojska rosyjskie. Odnowione też były na polecenie Rady Miasta przed wizytą starosty bobrujskiego w 1713 r. Jeszcze w 1797 r. pieczęć Bractwa Strzeleckiego nadal przedstawiała tę drewnianą chatę na pierwszym planie, po prawej stronie, między liśćmi dębu, po lewej stronie po przekątnej czerwoną tarczę z sercem, przed nią czaszkę ze krzyżowymi kośćmi, a nad nią wschodzące słońce, natomiast pod całością widniało motto bractwa: „Czyńmy dobrze, aż osiągniemy zamierzony cel.”
Do XVII wieku bracia strzelali z łuków i kuszy, a cel zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem stanowił żywy lub wycięty z deski kogut przywiązany do wysokiej żerdzi. Broń palna spowodowała zastąpienie koguta ręcznie zdobioną tarczą, która była okrągła, albo prostokątna z lekko zaokrągloną górą. Z wprowadzeniem broni palnej wiązało się ustalenie odpowiedniej odległości. Oś strzelecka miała 250 łokci, czyli ok. 150 m.
Pod koniec XVIII w. zanikał obronny charakter bractwa strzeleckiego, jednak bracia nadal kultywowali dawne tradycje strzeleckie, przy okazji propagując pozytywne wzorce wychowawcze oraz rozwijali różne formy życia towarzyskiego.
Budowę murowanej strzelnicy rozpoczęto w 1792 r., kładąc uroczyście kamień węgielny pod budowę.
Bractwo Kurkowe w czasie zaboru pruskiego W roku 1793, w wyniku drugiego rozbioru Polski, Wielkopolska wraz z terenem ziemi rawickiej znalazła się pod pruskim panowaniem. Ludność polska reprezentowana przez burmistrza miasta musiała złożyć hołd oraz przysięgę na wierność monarsze pruskiemu, co dokonało się w krótkim czasie po zajęciu ziem przez wojsko pruskie w lutym 1793 r. Potem władze pruskie nie utrudniały działalności Bractwu.
Działalność Bractwa została nagle zahamowana przez pożar miasta, który wybuchł 29 kwietnia 1801 roku i pochłonął połowę Rawicza wraz ze zborem ewangelickim i szkołą. Ocalałą w pożarze strzelnicę Bractwo oddało do dyspozycji miasta i dlatego Bractwo Strzeleckie w Rawiczu nie funkcjonowało w latach 1801–1817.
Działalność stowarzyszenia została reaktywowana w 1817 r. Bractwo w petycji do rządu stwierdziło: „Obywatel z chęcią i przyjemnością uczy się posługiwać karabinem, dzięki czemu w razie potrzeby staje się obrońcą ojczyzny i w ten sposób oczywiście pracuje na rzecz obrony terytorialnej”.
W roku 1820, po 28 latach od rozpoczęcia budowy, ukończono murowaną strzelnicę.
Po roku 1830 działalność Bractwa stawała się intensywniejsza. Wiązało się to ze wzrostem gospodarczym po okresie zapaści spowodowanej wojnami napoleońskimi. Działalność stowarzyszenia została dostosowana do ustroju prawno-administracyjnego Prus, które specjalną uchwałą dla Braci Gildii Strzeleckiej z 31 maja 1836 r. regulowały funkcjonowanie Bractwa w ramach państwa pruskiego.
W okresie Wiosny Ludów w latach 1848–1849 hasła rewolucyjne, z uwagi na przewagę żywiołu niemieckiego w Rawiczu, nie znalazły oddźwięku, a opowiedzenie się Bractwa po stronie władz pruskich zostało docenione przez króla Fryderyka Wilhelma IV w postaci nadania Bractwu sztandaru. alt=Strzelnica 1880|mały|Strzelnica, najwcześniejszy widok gmachu głównego od frontu wraz z północnym skrzydłem, litografia z 1880 r. Bractwo rozwijało swą działalność co wymusiło rozbudowę starego budynku. Budowę sfinansowało Bractwo z własnych środków oraz z kredytu hipotecznego. W 1858 r. ukończono budowę północnego skrzydła, w którym powstała duża sala, oddana do użytku 10 października 1859 r.
Doniosłym wydarzeniem dla miasta była powiatowa wystawa przemysłu i rzemiosła. Zorganizowali ją w 1888 r. członkowie Bractwa na terenie Strzelnicy dla ogółu ludności. Rawicka wystawa cieszyła się tak dużą popularnością, że była ona inspiracją do zorganizowania w 1895 r. Prowincjonalnej Wystawy Przemysłowej w Poznaniu, a w roku 1900 urządzono w Rawiczu kolejną powiatową wystawę przemysłu i rzemiosła.
1 sierpnia 1892 r. Bractwo Strzeleckie w Rawiczu wyjątkowo uroczyście obchodziło jubileusz 250-lecia istnienia. Z tej okazji zorganizowano wielki i niepowtarzalny korowód przez miasto. Pochód składający się z czterech części odzwierciedlał cztery epoki z historii Rawicza. Od czasów sprzed założenia miasta przez okres I Rzeczypospolitej, przez burzliwe czasy przełomu XVIII i XIX w., aż do końca XIX w.
W latach siedemdziesiątych XIX w. w ogrodzie zwanym później Parkiem Brackim zbudowano muszlę koncertową. W 1888 r. w związku z organizowaną przez Bractwo wystawą przemysłu i rzemiosła, specjalnie na tę okazję zbudowano kolumnadę naprzeciwko muszli koncertowej. Przy kolejnej wystawie, w roku 1900 powstała oszklona kolumnada.
Pod koniec lat osiemdziesiątych XIX w. w Parku wybudowano fontannę, a w następnych latach Bractwo zakupiło tereny leżące na północ i stykające się przez planty z brackim parkiem. Plac nazywany „Ptasią łąką” Bractwo wydzierżawiało na ogródki, ale urządzało w nich imprezy rodzinne. Dzięki kolejnemu powiększeniu terenów Bractwa na południe powstała możliwość przeniesienia stanowisk strzelniczych, dotąd biegnących na osi wschód-zachód przez środek parku. Tory strzeleckie zostały przeniesione na tyły wiaty i kolumnady. Tak utworzona strzelnica kulowa z osiami o długości 150 m została otoczona ceglanymi murami.
Wraz z upiększaniem parku pod koniec XIX w. czynione były starania o przebudowę gmachu Strzelnicy. Duża sala nie wystarczała już na potrzeby Bractwa. W końcu zdecydowano się na postawienie nowego budynku. Jednak koszty budowy były zbyt wysokie na własne środki Bractwa i zwrócono się do rządu pruskiego, który zapewnił znaczną pomoc finansową. Jednocześnie władze miejskie zobowiązały się do wniesienia wkładu na pokrycie reszty kosztów. Zaprojektowana Strzelnica rozmachem i wielkością ustępowała jedynie krakowskiemu Celestatowi. alt=Strzelnica i park strzelecki w 1903 r.|mały|Strzelnica i park strzelecki na widokówce z 1903 r. 7 kwietnia 1902 r. rozpoczęto rozbiórkę starej strzelnicy, zaś 30 czerwca wmurowano kamień węgielny pod nowy dom strzelecki. W ciągu roku wybudowano podpiwniczony, gmach reprezentacyjny o powierzchni użytkowej 2870 m² z dwiema salami: dużą z okazałą sceną i balkonem dla orkiestry oraz mniejszą salą, ze względu na piękne, kolorowe witraże w oknach z motywami i emblematami strzeleckimi, zwaną Salą Witrażową. Na parterze umiejscowiono bracką restaurację. W południowym skrzydle budynku Strzelnicy znajdowały się stanowiska strzeleckie, skąd strzelcy oddawali strzały przez uchylane okna, bez konieczności wychodzenia na otwartą przestrzeń. Bractwo liczyło w 1899 r. – 157, w 1902 r. – 150, w 1908 r. – 170 członków.
Bractwo Kurkowe w czasie dwudziestolecia międzywojennego