Gobipteryx – rodzaj średniej wielkości wymarłego ptaka zamieszkującego tereny obecnej pustyni Gobi w kredzie późnej (ok. 75–71 mln. lat temu). Został on opisany przez polskiego zoologa Andrzeja Elżanowskiego w roku 1974. Początkowo został przypisany do bardzo wczesnych ptaków paleognatycznych, obecnie jednak uznawany jest za członka kladu enancjornitów, które wymarły pod koniec kredy.
Historia odkryć i taksonomia Rodzaj ten opisał w 1974 roku polski zoolog i paleontolog Andrzej Elżanowski. Dodatkowo Elżanowskiemu pomagały w pracach Halszka Osmólska i Ewa Roniewicz. Holotypem jest pochodząca z pustyni Gobi czaszka ptaka, odkopana przez Teresę Maryńską. Początkowo Elżanowski zaliczył znalezisko do ptaków paleognatycznych z podgromady Neornithes, kreując też rząd Gobipterygiformes i rodzinę Gobipterygidae, w swojej pracy opublikowanej w Paleontologia Polonica. Obecnie wiadomo, że takson ten należy do kladu enancjornitów, grupy ptaków odległej od współczesnych ich przedstawicieli, wymarłej pod koniec kredy. Holotyp znajduje się w Instytucie Paleozoologii PAN. Elżanowski nazwał ptaka Gobipteryx minuta, co oznacza w dosłownym tłumaczeniu „małe skrzydło z pustyni Gobi”.
Paleontolog Jerzy Dzik wykonał pierwszą rekonstrukcję tego prehistorycznego ptaka.
W świetle badań z 2001 roku za młodszy synonim tego ptaka uchodzi Nanantius z wczesnej kredy Australii.
Występowanie Szczątki odkryto wyłącznie na pustyni Gobi (Mongolia), gdzie żył w późnej kredzie, w kampanie (ok. 75–71 mln. lat temu). Holotyp został odnaleziony w Khulsan w formacji Barun Goyot. Prawdopodobnie siedlisko późnokredowej Mongolii przypominało tereny dzisiejszej delty Okawango. Istnieją istotne podobieństwa sedymentologiczne między górnokredową pustynią Gobi w Mongolii a współczesną deltą Okawango w Botswanie. Najważniejszym z tych podobieństw jest naprzemienność wydm wietrznych i osadów jeziornych i rzecznych. Zmiany od suchych warunków (piasek i pył nawiany wiatrem) do warunków półwilgotnych (błoto zalane wodą lub zalany piaskowiec) mogły być stopniowe lub natychmiastowe.
Budowa mały|Gobipteryx postawą przypominał nogale (tu: nogal brunatny) Wiele cech łączyło Gobipteryx zarówno z ptakami paleognatycznymi, jak i neognatycznymi. Ptak ten nie miał zębów. Najprawdopodobniej rozmiarem dorównywał dzisiejszym kuropatwom. Holotyp ZPAL MgR 1/12 to części dzioba ptaka. Wbrew wcześniejszym interpretacjom poprzeczne rozcięcie w okolicy kości przedszczękowej wydaje się być prostym złamaniem. Z przodu, po prawej stronie czaszki, ubogi ślad wyrostka kostnego, który opisywano jako lemiesz, wydaje się być pozostałością przyśrodkowego brzegu szczękowo-podniebiennego. Jego pozorny, symetryczny, lewy odpowiednik wydaje się być prawdziwym śladem lewego lemiesza leżącym przyśrodkowo od brzegu lewego szczękowo-podniebiennego. Czaszkę holotypu Elżanowski ocenił na ok. 45 mm. Drugi okaz, ZPAL MgR-1/32, był o wiele mniejszy niż holotyp, został też później odkryty (1971). Zachowana jest tylko część dziobowa czaszki. W okolicy przedniej części oczodołu kości są złamane i częściowo przemieszczone, a złamanie przechodzi przez kość nosową i skrzydłową. Czaszka jest do pewnego stopnia ściśnięta bocznie. Kość przedszczękowa jest szeroka, jej czubek jest jednak zaokrąglony, a boczne krawędzie się zbiegają. Ich przedłużenia spotykają się pod stosunkowo dużym kątem około 40°. Wszystko to sugeruje krótki, lecz mocny dziób. Czaszkę okazu ZPAL Mgr 1/32 szacuje się na 27 mm.
Późniejsze odkrycia szkieletów Gobipteryx ujawniły więcej informacji na temat tego enancjornita. W obu szkieletach opisanych przez Elżanowskiego w 1981 roku szyja skręca się pod tułowiem, a czaszka skierowana jest prosto do tyłu, co skutkuje postawą podobną Megapodiidae. Większość z tych okazów została znaleziona z fragmentami skorupek jaj. W przeciwieństwie do innych obszarów ciała kręgi piersiowe, obręcz barkowa i szkielet skrzydła są prawie całkowicie skostniałe, a ten ostatni pod względem długości przewyższa wszystkie współczesne ptaki z wyjątkiem Megapodiidae. Ujawnia to aparat latający, który był gotowy do użycia po wykluciu, a zatem Gobipteryx był zagniazdownikiem. Miał więc dobrze zbudowaną łopatkę.
Szczęki tego ptaka były rynchokinetyczne (ruchome względem siebie).
Paleobiologia i paleoekologia Prawdopodobnie ptaki te tuż po wykluciu mogły już podlatywać. Histopatologia kości wykazała, że enancjornity również rosły szybko, ale wzrost ten był zwykle przerywany i prawdopodobnie przedłużał się o ponad rok. Część publikacji twierdzi, że Gobipteryx był najprawdopodobniej owadożercą, inne sugerują, że mocny dziób umożliwiał zjadanie twardego pokarmu.
Gobipteryx koegzystował z wieloma innymi zwierzętami. W tej samej formacji odkryto także innego ptaka, którego nazwano później Hollanda luceria.
Przypisy
Kategoria:Enantiornithes Kategoria:Ptaki kredy Kategoria:Wymarłe ptaki Azji