Elanex

Przędzalnia Czesankowa im. M. Koszutskiej Elanex S.A. – zakład przemysłowy w Częstochowie istniejący w latach 1889-2003. Produkował przędzę. Obecnie dawne budynki zakładu są wynajmowane przez prywatne firmy oraz opuszczone. Przędzalnię wełny zbudowano u zbiegu Warty i jej dopływów, pomiędzy ul. Krakowską, Ogrodową i rzeką Stradomką, na Starym Mieście.

Historia W 1889 r. grupa fabrykantów z Roubaix zorganizowała spółkę „Motte, Meillassoux, Caulliez et Delaoutre”, która rok później uruchomiła w Częstochowie czesalnię wełny i przędzalnię. Spółka w Roubaix została zorganizowana w celu eksploatacji przędzalni w Częstochowie. Główni jej udziałowcy, Eugène Motte oraz Alfred Motte, posiadali własne przędzalnie i tkalnie w Roubaix, przędzalnie i tkalnie w Tourcoing. Zakłady składały się z sortowni, pralni wełny, przygotowalni i przędzalni właściwej. Projekt fabryki i powiązanego z nią osiedla, nawiązujący do staropolskiego układu folwarków, przygotował jeden z najwybitniejszych polskich architektów − Edward Lilpop. Całość, w tym budynek administracyjny i willa Jeana Mottego, utrzymana została w konwencji neogotyku.

W 1904 r. fabryka zatrudniała 1100 robotników. W czasie I wojny światowej Niemcy internowali z Częstochowy Francuzów, zarekwirowali też fabrykę. Produkcję wstrzymano, a zakład ograbiono. Pracownikowi Henrykowi Stalensowi udało się ukryć znaczną część maszyn – otrzymał za to order Polonia Restituta. W latach 1928–1933 pełnił on funkcję dyrektora fabryki. Udało się ją uruchomić w 1921 r. i przystąpiono do jej rozbudowy. Stanęły nowe hale, w których zamontowano nowatorskie wówczas przędzalnie wózkowe. W 1926 r. powstała nowa kotłownia. W tym samym roku firma stała się spółką akcyjną i zmieniła nazwę na „Union Textille”. Do spółki należała także fabryka przy ul. Wólczańskiej w Łodzi oraz fabryka przy ul. Powstańców w Lublińcu. Fabryka liczyła 57 260 wrzecion i zatrudniała 2500 osób. W latach 1937−1938 wybudowano osiedle przy ul. Olsztyńskiej, do dziś zwane „Motami”. 1 kwietnia 1939 r. Przędzalnia Wełny Czesankowej „Union Textile” zatrudniała 2180 pracowników. W latach 1934-1933 dyrektorem fabryki był Georges Couturon.

Po II wojnie światowej fabryka nosiła nazwę Częstochowskie Zakłady Przemysłu Wełnianego im. M. Koszutskiej. Wraz z zastąpieniem czesanki syntetycznym poliestrem, znanym w Polsce pod nazwą elana, nazwa zakładu zmieniła się na Elanex. W 1975 r. zakłady zatrudniały 3098 pracowników i należały do największych w mieście. Przędzalnia Czesankowa Elanex zatrzymała produkcję 31 stycznia 2003 r. Miała wówczas ok. 50 mln zł długu wobec dostawców, Skarbu Państwa, gminy, ZUS-u oraz pracowników. Dodatkowo majątek obciążony był hipotekami. Przędzalnią kilkukrotnie interesowali się nowi inwestorzy.

Pokaźnych rozmiarów kompleks fabryczny przyciąga uwagę przepiękną zabudową, strzelistym kominem i ciekawą wieżą ciśnień.

W 2017 r. powstały plany przebicia trasy komunikacyjnej łączącej Al. Wolności z ul. Krakowską, mającej częściowo przebiegać po terenie dawnych zakładów, co wiązało się z rozbiórką ich niektórych obiektów. W tym samym roku powstało stowarzyszenie „Grupa Elanex”, którego członkowie byli przeciwni wyburzeniu budynków przędzalni i opowiadali się za ich rewitalizacją.

W roku 2024 rozpoczęła się budowa tzw. łącznika ul. 1 maja - ul. Krakowska czyli połączenia komunikacyjnego o długości 1,2 km od ronda Mickiewicza do skrzyżowania ulic Krakowskiej i Ks. Wróblewskiego. Droga wyposażona zostanie w drogi dla rowerów, chodniki, zatoki autobusowe oraz przejścia dla pieszych. Nad torami kolejowymi powstanie wiadukt drogowy. Powstaną też ekrany akustyczne a także zainstalowane zostanie nowoczesne oświetlenie uliczne. Całość prac kosztować będzie niespełna 95 mln zł.

Stadion RKS Raków Częstochowa Na terenach dawnej fabryki Elanex miasto Częstochowa planuje budowę nowego stadionu piłkarskiego dla ekstraklasowego klubu piłkarskiego Rakowa Częstochowa. Obiekt ma spełniać standardy UEFA i zastąpić obecny stadion przy ul. Limanowskiego, który ze względu na ograniczenia infrastrukturalne i przestrzenne nie nadaje się do dalszej rozbudowy ani do organizacji międzynarodowych rozgrywek. Studium wykonalności inwestycji przygotowane przez firmę Agraria wskazało teren Elanexu jako najkorzystniejszą lokalizację spośród kilku analizowanych wariantów, w tym m.in. obecnego stadionu, stadionu żużlowego przy ul. Olsztyńskiej oraz działek w dzielnicy Wyczerpy. Nowy obiekt ma pomieścić minimum 15 tysięcy widzów i być częścią większego kompleksu sportowo-rekreacyjnego.

W czerwcu 2025 roku projekt został zagrożony decyzją wojewódzkiego konserwatora zabytków, który objął większość tego obszaru ochroną konserwatorską. Uniemożliwia to przejęcie działek i znacząco podnosi koszty inwestycji, które według szacunków mogą wzrosnąć o ponad 100 mln zł. Miasto zapowiedziało odwołanie do Ministra Kultury, wskazując na brak konieczności ochrony zdewastowanej fabryki.

Klub Sportowy "Victoria" Częstochowa W początkach XX w. pracownicy zakładów Mottego i „Częstochowianki” (obecnego Polontexu) organizowali wyścigi rowerowe. Mecz piłkarski między kadrą techniczną obu fabryk był jednym z pierwszych turniejów piłki nożnej w Częstochowie. Efektem było powołanie do życia w 1922 roku Klubu Ogólnosportowego Fabryki Motte, obecnie Klubu Sportowego „Victoria” Częstochowa. Stadion klubowy znajduje się w pobliżu Pałacu Mottego, na terenie byłych zakładów.

mały|lewo|Zabudowania dawnej fabryki

Bibliografia Bogdan Snoch, Mała encyklopedia Częstochowy, Towarzystwo Przyjaciół Częstochowy, Częstochowa 2002

Przypisy

Kategoria:Nieistniejące przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego w Polsce Kategoria:Przedsiębiorstwa w Częstochowie Kategoria:Obiekty w Częstochowie wpisane do gminnej ewidencji zabytków