Nikołaj Nikołajewicz Nikulin, (ur. 7 kwietnia 1923 we wsi Pogoriełka w guberni jarosławskiej, zm. 19 marca 2009 w Petersburgu) – radziecki i rosyjski historyk sztuki, profesor, pamiętnikarz. Członek korespondent Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych, czołowy badacz i członek Rady Naukowej Państwowego Muzeum Ermitażu, specjalista w dziedzinie malarstwa renesansu północnego. Żołnierz Armii Czerwonej w czasie II wojny światowej.

Najbardziej znany jako autor książki Wospominanija o wojnie (po polsku wydanej jako Sołdat. Frontowa prawda w opowieści szeregowego żołnierza Armii Czerwonej), wyjątkowo sugestywnie opisującej brutalność walk i zbrodnie oraz zaniedbania sowieckiego dowództwa, które doprowadziły do gigantycznych strat w szeregach Armii Czerwonej.

Życiorys Urodzony 7 kwietnia 1923 roku we wsi Pogoriełka, powiat mołoski, gubernia jarosławska, w rodzinie nauczyciela. W 1927 Nikulinowie osiedlili się w Leningradzie i Nikołaj rozpoczął naukę w szkole na Mojce. W 1941 roku ukończył dziesiątą klasę.

Służba wojskowa Po ataku Niemiec na ZSRR 27 czerwca 1941 zgłosił się na ochotnika do leningradzkiej milicji, ale został skierowany do szkoły łączności. Po ukończeniu kursu i otrzymaniu stopnia młodszego sierżanta w listopadzie 1941 roku został skierowany na Front Wołchowski jako radiotelefonista dywizjonu 883 Pułku Artylerii Korpuśnej (24 marca 1942 roku przekształconego w 13 Gwardyjski Pułk Artylerii). W jego składzie brał udział w ofensywie spod Wołchowstroja, w najcięższych bitwach pod Kiriszami, pod Pogostiem, w lubańskiej operacji ofensywnej, w przełamywaniu i znoszeniu blokady Leningradu.

Po ranieniu latem 1943 trafił do piechoty. W ramach 1 batalionu 1067 pułku strzeleckiego 311 Dywizji Strzeleckiej brał udział w nieudanej mgińskiej operacji ofensywnej. Ukończył dywizyjne kursy snajperskie, ale z powodu braku sierżantów został mianowany dowódcą oddziału uzbrojonego w pistolety maszynowe, a po zagładzie tego oddziału strzelcem zdobycznego, niemieckiego działa 37-mm (po jego stracie, standardowego radzieckiego działa 45 mm) w baterii batalionowej. Odmówił wstąpienia do WKP(b). Ponownie został ranny, a po rekonwalescencji od września 1943 znowu służył w ciężkiej artylerii, jako starszy radiotelegrafista w 1 baterii 48 Gwardyjskiej Brygady Ciężkich Haubic.

Uczestniczył w walkach o stację kolejową Miedwied’ w mieście Psków (przełamanie Wału Wschodniego), o Tartu i Lipawę. Latem 1944 otrzymał dwa Medale „Za Odwagę” (w jednym przypadku został zgłoszony do Orderu Czerwonej Gwiazdy, ale odznaczenie obniżono. Za walki 1941, 1942 i 1943 roku otrzymał tylko Medal „Za obronę Leningradu”) za utrzymanie łączności pomiędzy formacjami bojowymi piechoty i zakrytymi pozycjami z bateriami artylerii, naprawienie zerwanych drutów pod ostrzałem i kierowanie ogniem. Po ranie odniesionej w sierpniu 1944 roku służył jako starszyna w 534 samodzielnej jednostce medycznej w ramach 2 Dywizji Artylerii Przełamania, która na początku 1945 roku została przeniesiona do Warszawy, a stamtąd do Gdańska.

Był czterokrotnie rannyНаградной лист Н. Н. Никулина. W: Общедоступный электронный банк документов «Подвиг Народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.». S.1: , s.2: . Od listopada 1941 do odniesienia czwartej rany w sierpniu 1944 roku przebywał stale na linii frontu (z przerwami na leczenie ran). Wojnę zakończył w Berlinie w randze sierżanta gwardii. 28 maja 1945 roku został odznaczony Orderem Czerwonej Gwiazdy (pierwotnie został zgłoszony do Medalu „Za zasługi bojowe” za swoją służbę w kompanii sanitarnej, ale odznaczenie zostało podwyższone przez dowódcę dywizji, zapewne biorąc pod uwagę całą służbę w czasie wojny).

Dowódca 534 samodzielnej jednostki medycznej, major służby medycznej Goldfeld, tak scharakteryzował Nikulina we wniosku o odznaczenie:

Zdemobilizowany z powodu odniesionych obrażeń w listopadzie 1945.

Losy powojenne W 1950 roku ukończył z wyróżnieniem studia na Wydziale Historii Leningradzkiego Uniwersytetu Państwowego. Studiował u historyka sztuki Nikołaja Punina. Od 1949 pracował jako przewodnik w Ermitażu. W 1955 został pracownikiem naukowym Oddziału Sztuki Zachodnioeuropejskiej, gdzie pracował przez ponad 50 lat. W 1957 ukończył szkołę podyplomową przy Ermitażu i obronił pracę na stopień kandydata nauk historii sztuki. Był studentem Władimira Lewinsona-Lessinga, z którym pracował nad pierwszym katalogiem naukowym dzieł prymitywistów flamandzkich, opublikowanym w Brukseli (1965).

Od 1965 wykładał w Instytucie Riepina. Zdobył na niej tytuł profesora, był kierownikiem Katedry Historii Sztuki Europejskiej XV–XVIII wieku, prowadził szereg kursów specjalnych: „Dzieła Boscha”, „Dzieła Bruegla”, „Malarstwo niderlandzkie XV wieku”, był promotorem wielu prac dyplomowych.

Od 1991 członek korespondent Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych. Czołowy badacz i członek Rady Naukowej Państwowego Muzeum Ermitażu, kustosz kolekcji malarstwa niderlandzkiego XV–XVI wieku. Przez wiele lat był także opiekunem kolekcji malarstwa niemieckiego XV–XVIII wieku. Autor ponad 160 artykułów w rosyjskich i zagranicznych czasopismach naukowych, książkach, katalogach i podręcznikach.

W wolnym czasie lubił czytać książki i słuchać muzyki klasycznej. Zmarł 19 marca 2009 roku w Petersburgu.

Wospominanija o wojnie W 1975 rokuW książce są uwagi odnoszące się do początku XXI wieku, co wskazuje na to, że tekst był później modyfikowany. napisał książkę pt. Wospominanija o wojnie, która po raz pierwszy została opublikowana dopiero w 2007 roku, dwa lata przed śmiercią autora, przez Państwowe Wydawnictwo ErmitażuFragmenty książki były publikowane wcześniej na łamach gazet..

Książka z wyjątkową otwartością i brutalnością opisała charakterystykę walk na froncie wschodnim II wojny światowej i popełniane w ich trakcie nadużycia władz sowieckich:

Ukazanie się wspomnień Nikulina stało się sensacją na rosyjskim rynku wydawniczym i wywołało ogromny oddźwięk w rosyjskim społeczeństwie:

Książka była wielokrotnie wznawiana od czasu jej pierwszego wydania. Mimo gatunkowej przynależności do pamiętników, podkreślanej przez nieskomplikowany tytuł oryginału, jest ona klasyfikowana przez krytyków literackich również jako „nowoczesna prozy wojenna”, a jego autor jako pisarz, wraz z autorem powieści Prokljaty i ubity Wiktorem Astafiewem.

W Polsce wspomnienia Nikulina zostały wydane przez Ośrodek Karta w 2013 roku pod tytułem Sołdat. Frontowa prawda w opowieści szeregowego żołnierza Armii Czerwonej w przekładzie i z przedmową Agnieszki Knyt, gdzie również były szeroko komentowane.

Opinie

Korespondencja z Wasilem Bykowem W 1996 roku Nikołaj Nikulin wysłał rękopis swoich wspomnień białoruskiemu pisarzowi-bataliście, również weteranowi II wojny światowej, Wasilowi Bykowowi. Rozpoczęła się między nimi korespondencja. Z listów Bykowa:

Publikacje Никулин Н., Русаков Ю. Государственный Эрмитаж / The Hermitage Museum / Musee de L’Ermitage. — Л.: Издательство Государственного Эрмитажа, 1961. Никулин Н. Детали картин Эрмитажа. Западноевропейская живопись XV—XVI веков. — Л.: Аврора, 1970. Никулин Н. Нидерландская живопись XV—XVI веков в Эрмитаже. Очерк-путеводитель. — Л.: Аврора, 1973. Никулин Н. Нидерландская живопись XV—XVI веков в Эрмитаже. — Л.: Искусство, Аврора, 1980. Никулин Н. Золотой век нидерландской живописи. XV век. — М.: Изобразительное искусство, 1981. Никулин Н. Эрмитаж. Искусство Нидерландов XV—XVI веков. — М.: Искусство, 1984; — 2 изд. — 1987. Никулин Н. Нидерландская живопись XV—XVI веков в собрании Государственного Эрмитажа. — М.: Изобразительное искусство, 1988. — . Никулин Н. Немецкая и австрийская живопись XV—XVIII веков. Эрмитаж. — Л.: Искусство-СПб, 1989. — ; — 2 изд. — 1992. — . Никулин Н. Якоб Филипп Хаккерт / Jacob Philipp Hackert. — СПб.: Издательство Государственного Эрмитажа, — 1998. — . Никулин Н. Золотой век нидерландской живописи. XV век. — М.: АСТ, 1999. — . Никулин Н. Лоджии Рафаэля в Эрмитаже. — СПб.: Издательство Государственного Эрмитажа, 2005. — . Никулин Н. Рогир фан дер Вейден. Лука, рисующий Мадонну. — СПб.: Арка, 2007. — . Никулин Н. Воспоминания о войне — СПб.: Издательство Государственного Эрмитажа, 2007. — .

Odznaczenia Order Wojny Ojczyźnianej I klasy (1985)W jubileuszowym 1985 roku wszyscy bezpośredni uczestnicy II wojny światowej, którzy odnieśli ranę i zostali odznaczeni dowolnym oznaczeniem wojskowym za okres wojny, otrzymali Order Wojny Ojczyźnianej I klasy. Za: Order Czerwonej Gwiazdy (28 maja 1945) Medal „Za Odwagę” (dwukrotnie) Medal „Za obronę Leningradu” Medal „Za wyzwolenie Warszawy” Medal „Za zdobycie Berlina” Medal „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Medal „Weteran pracy” I medale jubileuszowe

Rodzina ojciec – Nikołaj Aleksandrowicz Nikulin (1886–1931), pochodzący z Biełgorodu, ukończył studia na Wydziale Fizyki i Matematyki Uniwersytetu w Petersburgu, a następnie wstąpił na prawo; w czasie I wojny światowej służył jako sanitariusz, następnie pracował jako nauczyciel w Rybińsku i okolicach, skąd pochodziła rodzina jego żony; matka – Lidia Siegiejewna Nikulina (z domu Waulina) (1886–1978), absolwentka Kursów Bestużewa; żona: Irina Siegiejewna Grigoriewa (ur. 1930), kierownik działu rysunku na Wydziale Historii Sztuki Zachodnioeuropejskiej w Ermitażu; syn – Władimir Nikołajewicz Nikulin (ur. 1959), pracownik Instytutu Fizyki Jądrowej Rosyjskiej Akademii Nauk; córka – Lidia Nikołajewna Nikulina (ur. 1961). czworo wnucząt.

Pamięć Nikołajowi Nikulinowi jest poświęcony film dokumentalny Pokolienije, uchodjaszczeje w wiecznost’, nakręcony w 2019 roku przez Bellę Kurkową.

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Rosyjscy historycy sztuki Kategoria:Ermitaż Kategoria:Członkowie Rosyjskiej Akademii Nauk Kategoria:Absolwenci Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego Kategoria:Rosyjscy pisarze Kategoria:Sierżanci Sił Zbrojnych ZSRR Kategoria:Radzieccy żołnierze II wojny światowej Kategoria:Odznaczeni Medalem „Weteran pracy” Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Kategoria:Odznaczeni Orderem Wojny Ojczyźnianej I klasy Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonej Gwiazdy Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za Odwagę” (ZSRR) Kategoria:Urodzeni w 1923 Kategoria:Zmarli w 2009 Kategoria:Ludzie związani z Petersburgiem