PZL I-22, M-91, M-93, M-96 Iryda – polski dwumiejscowy, dwusilnikowy, samolot odrzutowy, górnopłat szkolno-bojowy.
Prace nad Irydą rozpoczęto w 1976 roku w ramach projektu opracowania następcy rodzimego samolotu szkolno-treningowego TS-11 Iskra. Program został opóźniony, częściowo ze względu na początkową niedostępność silników turboodrzutowych PZL K-15. Po raz pierwszy prototyp został oblatany 3 marca 1985 r. Siły Powietrzne otrzymały pierwsze Irydy z silnikiem K-15 w maju 1995 r. Dostawy samolotów były skomplikowane ze względu na spory dotyczące kosztów i osiągów, co doprowadziło do wielu zmian polityki i czasowego uziemienia samolotu; krytykę podsycił śmiertelny wypadek Irydy 24 stycznia 1996 r.
W 1996 roku podpisano umowę na modernizację istniejącego samolotu do nowego standardu, którego testy w locie rozpoczęto w następnym roku. Jednak stosunki między PZL Mielec a MON pogorszyły się do takiego stopnia, że wszczęto postępowanie prawne. Pod koniec lat 90. wycofano wsparcie rządu polskiego dla programu, a nieliczne egzemplarze dostarczonych samolotów trafiły do muzeów lotniczych lub magazynu. Mimo prób reaktywowania programu przez PZL Mielec nie wpłynęły żadne zamówienia na samolot od rządu polskiego lub klientów zagranicznych (choć przez pewien czas samolotem były zainteresowane Indie).
Historia mały|lewo|Silnik SO-3W eksponowany w MLP w Krakowie W 1976 r. w Instytucie Lotnictwa rozpoczęto prace nad projektem wstępnym samolotu, mającego zastąpić TS-11 Iskra. Projekt wstępny zakończono w 1978, a samolot otrzymał oznaczenie I-22 Iryda. Funkcję Głównego Konstruktora pełnił inż. Ryszard Orłowski. W 1979 r. obowiązki Głównego Konstruktora samolotu przejął dr inż. Alfred Baron, a funkcję zastępcy głównego konstruktora do spraw awioniki i systemów elektrycznych inż. Krzysztof Kunachowicz.
W 1980 r. ostatecznie zatwierdzono projekt, a w dwa lata później w Mielcu rozpoczęto budowę prototypów. Pierwszy lot płatowca z silnikami SO-3W22https://web.archive.org/web/20160518130137/http://smil.org.pl/ptl/wyklady/11_I-22_Iryda.pdf str. 2. odbył się 3 marca 1985 (pilot doświadczalny inż. Ludwik Natkaniec). W programie prób samolotu brali udział: Ludwik Natkaniec (szef zespołu pilotów), inż. Henryk Bronowicki, Zbigniew Nowakowski, mjr pil. Jerzy BachtaPilot doświadczalny Henryk Bronowicki (autobiografia) ALTAIR 2014 r.. Podczas prób flatterowych 30 stycznia 1987 r. zginął mjr pil. Jerzy Bachta (pośmiertnie awansowany do stopnia ppłk.). Niedługo później Głównym Konstruktorem został mgr inż. Włodzimierz Gnarowski, a jego zastępcą Jan Lewczuk.
22 grudnia 1992 oblatano wersję Iryda M-93K, z silnikami PZL K-15, a 25 kwietnia 1994 M-93V z silnikami Rolls Royce Viper 545. Oznaczenie samolotu zmieniono na PZL M-93 „Iryda”. W maju 1994 zastosowano nową awionikę firmy SagemWzlot i upadek Irydy.. W 1997 powstała wersja M-96, z przebudowanym skrzydłem (z klapami Fowlera i usterzeniem oraz awioniką firmy Sextant Avionique), którą oblatano 16 sierpnia 1997. Wszystkie pierwsze loty prototypów wykonał pilot doświadczalny Instytutu Lotnictwa, inż. Ludwik Natkaniec.
W ramach projektu budowy polskiego samolotu szkolno-bojowego zrealizowano największy w historii polskiej techniki lotniczej program badań zmęczeniowych głównych zespołów struktury nośnej samolotuMarek Dębski, Daniel Dębski: Wybrane zagadnienia wytrzymałości zmęczeniowej konstrukcji lotniczych, Copyright by Wydawnictwa Naukowe Instytutu Lotnictwa 2014 ..
Służba 24 października 1992 roku, minister stanu w Kancelarii Prezydenta Lecha Wałęsy, Jerzy Milewski, minister przemysłu i handlu Wacław Niewiarowski, dowódca Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej Jerzy Gotowała oraz zarządca komisaryczny PZL Mielec Stanisław Żmuda podpisali w Mielcu porozumienie o przekazaniu wojsku pierwszych dwóch egzemplarzy samolotuPierwsze Irydy w barwach polskiego lotnictwa wojskowego, „Lotnictwo Aviation International”, nr 21 (1992), s. 5, . W latach 1992–1996 w 58 lotniczym pułku szkolnym użytkowano 8 egzemplarzy samolotu Iryda. Łącznie na linii montażowej znalazło się 19 Iryd, ale nie wszystkie zostały ukończone.
Polski samolot był obiektem zainteresowania Indyjskich Sił Powietrznych, które poszukiwały nowej maszyny szkolno-treningowej z napędem odrzutowym. Indie miały bardzo dobre doświadczenia z eksploatacji samolotu TS-11 Iskra. Delegacja indyjskiego Ministerstwa Obrony pod przewodnictwem sekretarza stanu ds. obrony Harina Pathaka odwiedziła Polskę w dniach 5–9 lipca 2002 roku, a wśród dyskutowanych tematów była również poruszona kwestia potencjalnego transferu technologii produkcji polskiego samolotu do IndiiIndian Air Force Looks At Polish I-22 Iryda Jet-trainers, „Air Forces Monthly”, nr 9 (2002), s. 16, . mały|PZL M-93K Iryda mały|PZL M96 Iryda w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie mały|PZL M96 Iryda podczas Air Fair w Bydgoszczy
Irydy muzealne
Zezłomowany zostały jedynie egzemplarz do badań statycznych (ANP01-01 na pewno). Nieznany jest los 1ANP01-03 po zakończeniu prób. Pozostałe samoloty trafiły do muzeów, fundacji i na uczelnie jako pomoce dydaktyczne. Poniżej wykaz miejsc stacjonowania IRYD (stan wiedzy na rok 2025).
Prototypy:
1ANP01-01 – próby statyczne w PZL Mielec (po zakończeniu prób skasowany)
1ANP01-02 – Katastrofa 30.01.1987r. Radom
1ANP01-03 – los samolotu nieznany
1ANP01-04 – Ekspozycja w Muzeum Sił Powietrznych w Dęblinie
1ANP01-05 – Ekspozycja na terenie IL w Warszawie (pierwotnie seryjny AN001-01)
1ANP01-06 – Ekspozycja na terenie PZL Mielec (pierwotnie seryjny AN001-02)
1 seria:
AN001-03 – Ekspozycja w Muzeum Lotnictwa i Techniki Wojskowej Rogowo
AN001-04 – kadłub po dodatkowych próbach - Muzeum Techniki i Militariów w Rzeszowie
AN001-05 – Ekspozycja na Lotnisku w Depułtyczach Królewskich (Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa Chełm)
2 seria:
AN002-01 – Pomoc dydaktyczna w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Chełmie
AN002-02 – Ekspozycja na terenie 22 Bazy Lotnictwa Taktycznego w Malborku
AN002-03 – Katastrofa 24.01.1996r. Dęblin
ANA02-04 – Ekspozycja w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie (prototyp wersji M96)
3 seria:
ANA003-01 – Fundacja Biało-Czerwone Skrzydła w Mielcu
ANA003-02 – Ekspozycja w Muzeum Broni w Witoszowie Górnym
ANA003-03 – Pomnik w Mielcu na ul. Wolności
ANA003-04 – Ekspozycja na terenie 2 Bazy Materiałowo-Technicznej w Sklęczkach k./Kutna
ANA003-05 – Ekspozycja w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie
ANA003-06 – Pomoc dydaktyczna w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Chełmie
4 seria:
ANA004-01 – Ekspozycja na terenie PZL Mielec
ANA004-02 – Pomoc dydaktyczna na Politechnice Wrocławskiej
ANA004-03 – Pomoc dydaktyczna w Karpackiej Państwowej Uczelni w Krośnie.
ANA004-04 – Muzeum Techniki i Militariów w Rzeszowie
ANA004-05 – Ekspozycja na terenie Wojskowych Zakładów Lotniczych nr 2 w Bydgoszczy
ANA004-06 – Ekspozycja na terenie 32 Bazy Lotnictwa Taktycznego w Łasku
Maszynę w wersji M93M o nb. 301 przekazano w 2006 roku do Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych w Warszawie. W listopadzie 2021 roku został on przekazany Fundacji Biało-Czerwone Skrzydła. Trwają prace nad doprowadzeniem tego egzemplarza do stanu lotnego. Maszyna w wersji M96 o nb. 204 jest eksponowana w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, zaś samolot z nb. 202 trafił na plac lotniska Radom-Sadków - obecnie znajduje się w 22. Bazie Lotnictwa Taktycznego w Malborku. Egzemplarz z nb. 302 do Muzeum Broni w Witoszowie Górnym koło Świdnicy, 304 przekazano do skansenu Kutno - Sklęczki, 305 znajduje się na ekspozycji zewnętrznej w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. Samoloty 105, 201 i 306 trafiły do Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Chełmie (jeden z nich - 105 - wystawiony jest na lotnisku Uczelni w Depułtyczach Królewskich pod Chełmem), 401 znalazł się na wystawie w PZL Mielec, prototyp 04 w Muzeum Sił Powietrznych przy LAW w Dęblinie, zaś 406 w Centrum Szkolenia w Częstochowie (obecnie eksponat w jednostce w Łasku).
Eksponowanych jest łącznie 13 samolotów - 9 seryjnych i 4 prototypy.
Uzbrojenie Uzbrojeniem stałym samolotu I-22 było dwulufowe działko GSz-23Ł kalibru 23 mm zabudowane pod kadłubem. Zapas amunicji do działka wynosił 200 naboi.
Pod skrzydłami cztery belki UBP-I-22 o nośności 500 kg każda. Maksymalny udźwig samolotu z silnikami K-5 wynosi 1100–1200 kg, z silnikami K-15 – 1800 kg. Podwieszane mogły być bomby lotnicze P-50, FAB-100, OFAB-100M (pojedynczo lub po cztery na belce wielozamkowej MBD2-67U), FAB-250TS, FAB-250 M-46, ZAB-250-200, ZAB-500-400, FAB-500 M-62, wyrzutnie npr S-5 kalibru 57 mm typu Mars-2 (16), Mars-4 (8), UB-16 (16) lub UB-32 (32 npr), wyrzutnie npr S-8 kalibru 82 mm typu B-8M (20npr), pociski powietrze-powietrze typu R-3S i R-60, zasobniki strzeleckie z działkami GSz-23 typu UPK-23-250, lub z karabinem maszynowym Zeus-1. Możliwe było także przenoszenie zasobnika rozpoznawczego Saturn.
Dane techniczno-taktyczne Masa własna: 4600 kg całkowita: 6900 kg Wymiary rozpiętość: 9,6 m długość: 13,22 m wysokość: 4,3 m powierzchnia nośna: 19,92 m² Napęd: 2 silniki SO-3W22 ciąg (2x1100 daN), później PZL K-15 ciąg (2x1500 daN) Uzbrojenie: jedno dwulufowe działko GSz-23Ł kal. 23 mm (200 szt. amunicji), 4 podskrzydłowe zaczepy umożliwiające podwieszanie bomb, pocisków rakietowych, zbiorników paliwa oraz innego wyposażenia Osiągi prędkość maksymalna: 834 km/h minimalna: 246 km/h wznoszenie: 25 m/s, 42 m/s (zależnie od silników) promień skrętu: nieznany pułap: 11000 m zasięg: 1820 km Załoga: 2
Przypisy
Linki zewnętrzne
PZL I-22 Iryda Kategoria:Polskie samoloty szkolno-treningowe Kategoria:Samoloty PZL Kategoria:Samoloty z napędem odrzutowym